Opinions

Boeiende documentaire over het drama in Waco in 1993 die niet alleen het verhaal van de FBI en de media vertelt maar ook Davidians aan het woord laat die het bloedbad hebben overleefd hetgeen tot de conclusie leidt dat de FBI enorm heeft geblunderd en er zo veel mensen zijn gestorven omdat de FBI de situatie volledig verkeerd heeft ingeschat. In feite bleek de FBI totaal niet geïnteresseerd in wat er gaande was maar is er blijkbaar een cultuur bij de FBI waarin wordt geloofd dat geweld de oplossing voor elk probleem is en welke cultuur in de documentaire bijna karikaturaal wordt belichaamd door een FBI’er die ook nog zichtbaar geniet van het door hem gepleegde geweld tegen de Davidians (zodat je je afvraagt wie nu de echte psychopaat is: deze FBI’er of David Koresh).

Bij missies in landen als Irak en Afghanistan wordt vaak gezegd dat Amerikanen alleen maar schieten terwijl Nederlandse militairen worden getraind om met de bevolking te praten en de andere cultuur te begrijpen. Deze documentaire laat zien dat de FBI zelfs in de VS zelf niet anders handelt dan in het buitenland en zelfs de eigen cultuur – het protestants fundamentalisme is immers nota bene de grondslag van de VS – niet eens probeert te begrijpen. Wat de FBI dan ook geheel heeft misbegrepen is dat de Davidians, inclusief David Koresh zelf, simpelweg geloofden dat de eindtijd nabij is en dat David het Lam is die de gelovigen naar verlossing leidt. Omdat de eindtijd nu eenmaal volgens de Bijbel gepaard gaat met een apocalyps omdat de zondige wereld (Babylon) ten strijde zal trekken tegen de gelovigen en er een beslissende eindstrijd zal volgen, was de aanval van de FBI dan ook slechts een bevestiging van waar de Davidians in geloofden. Bovenal is geweld, inclusief de dreiging van de dood, weinig effectief tegen mensen die geloven dat zij de uitverkorenen van God zijn die hun bevoorrechte positie voor God (hun verlossing) zouden kwijtraken als ze zwichtten voor het politiegeweld of de dood.

Tegelijk zien we David Koresh als een bijna schokkend aimabele man: hij dwingt niemand ergens toe en iedereen die twijfels heeft mag altijd vertrekken (hetgeen in de meeste sektes heel anders is) en hij gaat keer op keer akkoord met vreedzame oplossingen voor de belegering. In plaats van dat we een machtswellusteling zien die een groep met geweld bij zich houdt en terroriseert, zien we alleen maar mensen die diep geloven en waarvan de vrijheid van godsdienst niet wordt gerespecteerd door de buitenwereld (al was hun misdaad dat ze illegale wapens verzamelden waarop de politie moest ingrijpen). Waar de FBI als doel lijkt te hebben om iedereen te vermoorden probeert Koresh zelfs het leven van de FBI’ers te beschermen. Al met al neemt Koresh zijn rol als nieuwe Jezus erg serieus; gewoon, omdat ook hijzelf erin gelooft. In dat opzicht is hij net zo goed slachtoffer van zijn waanideeën als zijn volgelingen. En dat verklaart ook waarom de overlevenden nog steeds geloven dat Koresh de Messias was (die net als de eerste is vermoord door de volgelingen van Satan).

Al met al kunnen we zelfs een christelijke les leren uit dit drama: geloof is werkelijk sterker dan geweld.

De film oogt goed en is ook niet slecht maar weet uiteindelijk toch te weinig te leveren: de cruciale plotwendingen zijn ongeloofwaardig (waarom zou de moslimbroeder zonder te klikken zijn plek afstaan aan Adam, waarom wordt het leven van Adam uiteindelijk gespaard, etc) en volgen te veel de Hollywood-clichés. Ondanks dat het plot vereist dat je je aandacht erbij houdt, is het script gewoon niet clever genoeg voor een spionagethriller die de film in wezen is, ook al heeft het een ongebruikelijke setting op de islamitische universiteit van Caïro waar de staatsveiligheid spionnen neerzet om zelf te kunnen bepalen wie de religieuze autoriteit in het land wordt. Het thema van het delicate evenwicht of spanningsveld tussen kerk en staat die niet met elkaar in conflict mogen raken is interessant maar wordt nauwelijks uitgediept: een enkele keer wordt iets diepzinnigs - filosofisch of theologisch - gezegd maar ik kreeg niet de indruk dat de film daar verder iets mee doet.

Ik verheugde me op deze film omdat hij zo hoog geprezen wordt door zowel publiek als recensenten, maar ik vond 'm erg tegenvallen. Ik kon er weinig meer in zien dan een flauw kinderfilmpje.

Mooie, intrigerende film met een boeiende premisse (de wat Kafkaeske, bizarre gebeurtenis van de Muur), gevolgd door een thriller/horror-achtige suspense wat er aan de hand is en of ze het zal overleven en ten slotte een aanpassing aan de situatie en welhaast mystieke eenwording met de natuur.

De film is bovenal een vertelling (veel tekst) dat enerzijds veel mooie gedachten bevat over de mens en de natuur en hun moeizame verhouding maar dat anderzijds weinig zal toevoegen aan de novelle van Haushofer waarvan deze film een verfilming is (welke novelle ik niet gelezen heb).

Een prachtige film maar ik vermoed dat de novelle nog prachtiger is waaraan de film alleen wat mooie plaatjes heeft toegevoegd.

Een verrukkelijk werkstukje stopmotion-animatie dat zeer fraai is vormgegeven met een bijzonder origineel en leuk verhaaltje!

In elk opzicht – van special effects tot psychologische en dramatische ontwikkeling – goed gemaakte (want Spielberg) maar toch wat tegenvallende film omdat hij nogal clichématig is en er weinig science fiction is: het is eigenlijk een apocalypsfilm die oogt als een rampenfilm en zich ontwikkelt als een zombiefilm (we leren immers niets over de aliens en men had dus net zo goed op de vlucht kunnen zijn voor zombies). De film weet aldus weinig indruk te maken maar biedt evengoed prima vermaak.

Warfare is een uitgebeende oorlogsfilm: er is geen context maar we worden – na de spanning van het wachten op de actie terwijl de dreiging toeneemt – in een oorlogssituatie ondergedompeld waarin wordt geschoten, mensen deels aan flarden worden geschoten en men simpelweg bezig is er levend uit te komen. De film slaagt erin om iets van de intensiteit van zo’n situatie mee te delen: soms zit je echt met dichtgeknepen billen te kijken. En het laat zien dat oorlog geen lolletje is: elk normaal mens wil alleen maar weg uit zo’n situatie.

Maar het realisme van de film – dat ingaat tegen elke romantisering van de oorlog – heeft nog een andere kant die we meestal niet zien in oorlogsfilms: er is heroïsme, maar slechts in de zin dat men in zo’n extreme situatie kan handelen in plaats van te verstijven, en er is kameraadschap, maar beide zijn ingekapseld in protocollen zodat ze uiteindelijk slechts doen wat ze moeten doen en wat ze hebben geleerd tijdens de training. De militairen zien er niet alleen uit als halve robotten met al het zware wapentuig dat ze dragen (in tegenstelling tot de rebellen) maar ze gedragen zich ook als machines. In combinatie met de horror van de oorlog waarbij men vaak frustrerend weinig bereikt en als leden van een democratisch land ook nog tot het uiterste moet gaan om gewonde strijdmakkers thuis te brengen, maakt de film impliciet duidelijk waarom een democratisch land zoals Oekraïne in de huidige tijd liever geen mensen maar drones naar het front stuurt. Voor de mensen die we nog nodig hebben voor onze defensie, nu de VS zich lijken terug te trekken, raad ik af om deze film te kijken want de film is niet bepaald wervend om het leger in te gaan: in dat antipropagandistisch opzicht is Warfare een opvallend on-Amerikaanse film (maar de regisseur Garland is dan ook een Engelsman).

De VPRO gaat een dramaserie over IS-terroriste Laura H. uitzenden die veel weerstand oproept omdat de format ervan – het drama van een “tiener op zoek naar zichzelf” – klaarblijkbaar beoogt begrip en vanwege de dramatische vorm (het laat ons meeleven met de personages) zelfs empathie voor haar op te wekken, waarmee het de slachtoffers van IS nog eens natrapt. Hoe het wel moet laat de film We Need to Talk about Kevin zien (ook al gaat die niet over een echte maar fictieve schoolshooter): we kijken vooral mee met de getergde moeder waarbij empathie en zelfs rationeel begrip voor de massamoordenaar bewust op afstand wordt gehouden doordat haar dodelijke zoon Kevin een enigma blijft (om welke reden de film ook wel is getypeerd als een horrorfilm die zich als drama voordoet). Aan het slot van de film vraagt de moeder nog wel waarom hij het – het afslachten van zijn vader, zijn zusje en een aantal schoolgenoten – gedaan heeft waarop hij zegt: “I used to think I knew, now I'm not so sure." We leren dus dat zijn woede na twee jaar gevangenisschap met dreigende overplaatsing naar de volwassenafdeling wat is afgekoeld en hij iets van spijt, althans van angst, ervaart maar waar die woede vandaan kwam blijft onuitgesproken en onduidelijk.

Natuurlijk ga je als kijker gissen waar het abnormale gedrag van Kevin, reeds vanaf zijn geboorte, vandaan komt (de mens streeft immers naar begrip zoals Aristoteles al wist): als iets duidelijk is is dat hij zijn moeder haat maar we weten niet waarom (we zien geen traumatische gebeurtenis in zijn babytijd of iets dergelijks). Dat verklaart in ieder geval al wel waarom hij haar juist niet vermoordt, want zij moet lijden. Er zal iets in z’n karakter zitten – een zekere agressie of neiging tot asociaal gedrag, wellicht een vorm van autisme – dat al snel resulteerde in een machtsstrijd met zijn moeder die hij klaarblijkelijk als vreemde en indringer ziet waarbij die moeder zich ook van hem vervreemdt maar die haar groeiende haat voor hem wegdrukt om ‘onvoorwaardelijk’ van hem te houden hetgeen nu eenmaal de moederlijke plicht is. Wellicht strekt zich dat tegenwoordig ook tot de vader uit die niet meer de disciplinerende rol vervult die hij in traditionele samenlevingen vervult: in ieder geval is er een hint dat Kevin steeds verder kon ontsporen – al leek het in z’n tienerjaren ogenschijnlijk beter te worden omdat hij zich volwassener leert gedragen – omdat er geen grenzen werden gesteld en hij met alles weg kwam vanwege de ouderlijke onvoorwaardelijke liefde. Wellicht heeft het ook met de moderne maatschappij ‘na de dood van God’ te maken: we hebben geen basis of richting meer zodat we alle kanten opwaaien en het resulterende nihilisme zowel het gebruik van geweld als de jacht naar aandacht (‘likes’) aanmoedigt. Het eerste meer voor jongens, het tweede meer voor meisjes maar Kevin combineert beide zoals schoolshooters doen: ‘sterstatus’ verwerven door geweld. In die zin is We Need to Talk about Kevin ook een oproep om over onze maatschappij te spreken.

De film imponeert omdat het verhaal op intense wijze wordt verteld met zeker in het begin veel verwarrende fragmenten die heen en weer in de tijd springen in een soort postmoderne storm waarna de film de diepte in gaat rond het enigma Kevin (en we met de moeder ons afvragen wat er mis is met het kind). Uiteindelijk lijkt Kevin de machtsstrijd te winnen – de moeder werd door hem geterroriseerd toen hij bij haar woonde maar opgesloten na zijn daad keert de gemeenschap zich tegen de moeder van het monster zodat haar leven ook dan een hel blijft – en zadelt hij de moeder op met grote schuldgevoelens, maar is er ook iets van een bevredigende (modernistische) omkering en oplossing waarin hij zijn straf (het gevolg van zijn gedrag) begint te ervaren en zij zowel iets van wraak als van verzoening proeft.

De film begint best spannend zodat je even denkt een intense paar uurtjes te gaan beleven, maar in tegenstelling tot de meeste films die de spanning opbouwen verliest deze film steeds meer spanning: enerzijds omdat het verhaal vanuit verschillende perspectieven wordt verteld zodat je steeds beter begrijpt wat er aan de hand is maar de film ook steeds minder verrassingen kent en anderzijds omdat het een soort zombiefilm is – of een zombiefilm in combinatie met de horrorclown Pennywise en occulte magie (de film leent veel uit andere films, zelfs uit The Shining) – en ik nooit heb begrepen wat er spannend is aan zwaar geschminkte mensen die anderen zogenaamd verscheuren. Een zombiefilm is ook altijd zo belachelijk dat het eerder komisch wordt dan spannend en er werd dan ook steeds meer gelachen in de zaal.

Nu geloof ik wel dat het een tamelijk originele zombiefilm is maar zelfs een betere zombiefilm blijft een domme zombiefilm dus net als de zombie zelf hersenloos vermaak. De film lijkt wel wat op Bring Her Back die nu ook in de bioscopen draait: het gaat om een moderne heks die occulte rituelen uitvoert om iets te genezen maar daarvoor anderen in het verderf stort. Maar Bring Her Back is realistischer en mede daardoor intenser. Maar toegegeven: Weapons is wel erg vermakelijk en wordt nergens saai. En wellicht zegt de film iets over onze maatschappij waarin door bv. desinformatie, complottheorieën en polarisatie we allen een soort zombies worden die door een influencer of demagoog als wapens kunnen worden ingezet.

Na La Pianiste en Happy End is Das Weisse Band mijn derde Haneke-film en ik moet concluderen dat Haneke niet mijn regisseur is. Al z’n films lijken te laten zien hoe mensen elkaar het leven zuur maken, niet eens omdat ze slecht zijn maar omdat ze niet anders kunnen: de boodschap lijkt te zijn dat onder een dun laagje beschaving een onontkoombare wreedheid de mens kenmerkt. Dat zou boeiende, aangrijpende films kunnen opleveren maar dat is precies wat Haneke juist lijkt te willen vermijden: z’n films hebben geen spanningsboog en alle wreedheden worden zo afstandelijk mogelijk getoond. Ik denk dat Haneke de wreedheden nog verontrustender wil maken door ze zo alledaags in plaats van dramatisch uit te beelden, maar voor mij is het effect alleen maar dat het zijn films saai maakt.

In het geval van Das Weisse Band is het gebrek aan spanningsboog en drama extra frustrerend doordat op een hele goedkope manier zelfs het antwoord op de vraag wie al de sadistische daden in het dorp pleegt, om welke vraag de hele film draait, achterwege wordt gelaten: aan het eind zegt de vroedvrouw te weten wie de dader is maar eerst de politie te willen spreken om daarna weg te gaan en niet meer terug te keren… Aan de andere kant is het wel een mooie film in de zin dat het hardvochtige leven in die tijd wel heel geloofwaardig en indringend uitbeeldt: wat de film te kort komt aan spanning compenseert het enigszins aan sfeer.

De film wordt wel een vergissing van de geniale regisseur Zemeckis genoemd maar ik vind ‘m niet zo slecht. Een man wordt bijna doodgeslagen door homofobe neonazi’s omdat hij vrouwenschoenen draagt – maar de man is geen homo en de suggestie is dat hij zo weinig succesvol bij vrouwen dat hij vrouwenkleding draagt om op die manier dicht bij vrouwen te komen – en hij reageert op het trauma door een in een poppenspel zijn leven te imiteren in welk spel hij juist de stoere held is in plaats van de laffe verliezer. De film speelt zo met het idee dat we steeds meer een rollenspel spelen in een virtuele wereld – dat in deze film juist een vintage-vorm krijgt – waarbij we ook in die gespeelde werkelijkheid onze trauma’s moeten overwinnen.

Ik vind dit een hele fijne documentaire over Hitler. Niet alleen is Hitler een even intrigerend als belangrijk enigma, maar de documentaire weet de valkuil te vermijden om politiek gekleurd te zijn en zo vooral munitie te leveren voor actuele politieke dicussies waarbij iedereen in z’n politieke tegenstander de nieuwe Hitler ziet (links ziet rechts als de nieuwe Hitler want vreemdelingenhaat, rechts ziet links als de nieuwe Hitler want antisemitisme, gelovigen zien in de seculieren de nieuwe Hitler want euthanasie, etc). Wat daarbij ook helpt is dat de documentaire geen commentaar levert, dat altijd evenveel zegt over de commentator als over de becommentarieerde, maar het verhaal vertelt door middel van louter historische citaten. De selectie ervan is veelzijdig en lijkt een tamelijk compleet beeld te willen geven dat recht doet aan de complexiteit van zijn onderwerp. De documentaire doet recht aan de uniciteit van Hitler en zijn beweging en diens tijd zoals je van een historische documentaire verwacht. De beelden, soms ook in kleur, versterken dat en zijn ook intrigerend op zichzelf.

Al met al een zeer geslaagde documentaire over de belangrijkste politicus van de 20ste eeuw. Ik neem aan dat het de verkorte bioscoopversie is die op TV in delen is uitgezonden; ik verwacht dat de hele film nog completer en dus nog beter zal zijn.

Het is een slome maar geen saaie film: er gebeurt net genoeg om de aandacht vast te houden maar geeft wel alle ruimte om na te denken over wat je ziet (en de grauwe beelden van een armoedig en ouderwets Oost-Europa zijn op zichzelf in zekere zin intrigerend). Het is ook een erg filosofische film in mijn optiek: het lijkt erover te gaan dat de mens heeft geprobeerd God te worden door een kunstmatige orde en harmonie te scheppen, maar die orde en harmonie is in werkelijkheid vals (hetgeen zeker geldt voor de communistische maatschappij waarin het verhaal zich afspeelt). Zoals de Prins van het circus weet is alles gebaseerd op illusie en leugen (zoals de walvis die het circus meezeult dat ook is); er is slechts leegte en duisternis en het dorp bereikt zijn ‘zonsverduistering’ – het moment dat men zich bewust wordt van de valse, kunstmatige harmonie – in een climax van misdaad, woede en vernietiging. Zoals na elke zonsverduistering de Zon weer terugkomt, wordt ook de (kunstmatige) vrede en harmonie in het dorp weer snel hersteld; alleen de hoofdpersoon lijkt niet meer wakker te worden uit zijn persoonlijke zonsverduistering. Al met al ervoer ik zo beschouwd de filosofie achter de film als erg Nietzscheaans met de Dionysische ontregelende werkelijkheid die elke illusoire ordening vernietigt (maar waarna we toch weer een nieuwe ordening moeten verzinnen).

De film begint veelbelovend met een boeiende analyse van moderne (‘entartete’) kunst door een nazi, gevolgd door een spannend en dramatisch begin in het leven van de kleine jongen Kurt. Daarna kabbelt de film eindeloos voort doordat het alle stappen in het leven van Kurt behandelt in welk leven echter geen noemenswaardige drama of spanning zit. Kurts tegenspeler, de gynaecoloog (‘Herr Professor’) Seeband, is wel een beetje een hufter maar zeker niet monsterlijk en het minste aan drama en spanning die je verwacht – een strijd tussen deze twee mannen – blijft uit. Het boeiendste van de hele film zijn eigenlijk de korte stukjes kunstgeschiedenis die uitmondt in de visie van Kurt en z’n tante Elisabeth c.q. de directeur van de kunstacadamie dat het ware schoon is zodat Kurt weer een soort objectieve en realistische kunst (’werk zonder maker’) gaat maken in weerwil van zowel het subjectivisme van de moderne Westerse kunst als van het leugenachtige socialistische-realisme van het communistische Oosten (welke twee kunstvormen hij overigens wel eerst beproeft). Wat daarbij ook de aandacht trekt c.q. zou moeten trekken is hoe veel de kunst telkens de politieke ideologie weerspiegelt en hoe gelijkaardig ideologie en kunst is van de nazi’s en de communisten waardoor SS’ers na de oorlog moeiteloos communisten worden en de communisten net als de nazi’s moderne kunst verbieden.

Als Kurt na een lange zoektocht eindelijk zichzelf en de waarheid in kunst heeft gevonden, dan wordt hij in één klap een succesvol kunstenaar en zijn vrouw bij wijze van medisch wonder zwanger. De schilderijen die hij dan maakt kwamen me echter zeer bekend voor: ze lijken enorm op die van Gerhard Richter. Thuis aangekomen keek ik snel op de Wikipedia-pagina over deze grote hedendaagse kunstenaar en ontdekte ik dat de film simpelweg de biografie is van Gerhard Richter (of is dat een geheim dat ik in spoilers moet plaatsen?). Zo’n realisme – de film vertelt het echte levensverhaal van Richter – is de film natuurlijk ook aan Kurts kunstvisie verplicht, maar het maakt de film ook saai: de film is helaas geen geslaagd voorbeeld van de theorie dat het ware schoon is.

PS1. Ik begrijp inmiddels dat Richter zich distantieert van de film en geëist heeft dat er geen enkele verwijzing naar hem of zijn werk is. Dat bevestigt dan wel weer mooi het idee van een ‘werk zonder maker’.

PS2. Omdat de film handelt over Kurts kunstontwikkeling c.q. de kunstgeschiedenis, vind ik het wel aardig om die thema’s uit de film kort in mijn eigen woorden te vertellen.

a) De nazi’s verafschuwden moderne kunst omdat die gelijk de moderne mens ontworteld is: het is de uitdrukking van waanzin en omgekeerde, decadente waarden.

b) De communisten verafschuwden moderne (Westerse) kunst vanwege diens ‘formalisme’ en daarmee leegte: gelijk de kapitalistische maatschappij is er slechts consumentisme, subjectvisme (alles is een kwestie van smaak), decadentie en constante vernieuwing. Er is niets blijvends of constructiefs (elk nieuwe stroming is morgen alweer achterhaald) en de kunstenaar is slechts op zoek naar een nieuw sensationeel idee waarmee hij roem en rijkdom verwerft in plaats van met zijn kunst de samenleving te dienen. Kunst is er voor de elite in plaats van voor de massa.

c) Kurt moet in het Oosten socialistisch-realistische kunst maken die de massa begrijpt (zodat de traditionele schilderkunst in ere wordt gehouden) en de samenleving vooruit brengt en hij experimenteert in het Westen met moderne, abstracte kunst (gebaseerd op ‘leuke ideeën’). Dit leidt uiteindelijk in Kurt (Richter) tot een synthese tussen Oost en West door enerzijds vast te houden aan realisme – aan schilderkunst überhaupt want dat medium lijkt al te zijn achterhaald in het Westen waar kunstenaars bezig zijn met sculpturen en performance art – en anderzijds als het ware zijn eigen ‘subjectieve’ waarheid te tonen zoals zijn vervaagde herinneringen.

West Side Story is een Broadway-musical uit de jaren ’50 die beoogde een muzikale versie van Shakespeare’s Romeo and Juliet te geven en dat ook werd geïnspireerd door de opkomst van jeugdbendes in Amerikaanse steden in die tijd zodat het Shakespeare’s liefdesverhaal dat tragisch moet eindigen vanwege de rivaliserende families van de geliefden in een moderne, Amerikaanse setting plaatst. Spielbergs versie is de tweede verfilming en blijft behoorlijk trouw aan de oorspronkelijke versie met wat nieuwe accenten die het opnieuw wat eigentijdser maken zoals met het racisme- en transgenderthema.

Maar bovenal is Spielberg een vakman die weet hoe een film een emotionele ervaring kan geven: hij laat zien dat het verhaal en de muziek in zijn handen nog steeds ‘werken’. De film heeft, net als het dansen, energie (zodat de film ondanks zijn 156 minuten niet gaat vervelen), de strijd tussen de rivalierende bendes oogt dreigend, het verhaal van de verboden liefde is universeel en aangrijpend, de muziek is leuk en onderstreept het transcendente karakter van de thematiek en de tragische liefde is heart-breaking. De film brengt je in tranen en is een hartverwarmende oproep om te stoppen met haat en strijd want zoals Tony in de film weet: leven en liefde zijn hetzelfde.

Deze hedendaagse western wist me vanaf de eerste minuut te boeien. De sfeer is meteen dreigend als een groep Duitse bouwvakkers neerstrijkt bij een Bulgaars dorp om een waterkrachtcentrale te bouwen en het thema is herkenbaar en actueel: overal vinden momenteel etnische botsingen plaats door bv. migratie of simpelweg toerisme. Een Duitse bouwvakker observeert na de eerste ontmoeting met de ‘locals’ terecht dat de locals niet bijzonder vijandig overkomen maar dat men wel moet oppassen. Voortdurend dreigt een confrontatie, escalatie of uitbarsting met de hoofdpersoon Meinhard, die zich als een Clint Eastwood afzondert van zijn eigen groep, er in z’n eentje rokend op een paard gezeten op uit gaat en probeert te integreren bij de Bulgaarse locals, in het middelpunt van alle spanning. Maar telkens loopt het met een sisser af: ik weet niet of ik dat erg vind want een escalatie of uitbarsting zou het een ‘echte film’ maken en daarmee iets van zijn realisme verliezen. Het realisme is immers de sterke kracht van de film waarbij alleen het feit dat de Duitse bouwvakkers en de Bulgaarse locals zichzelf spelen kan verklaren dat je er niets van merkt dat zij geen acteurs zijn. De film gaat uiteindelijk dan ook niet pessimistisch over escalatie maar optimistisch over Meinhards volharding om ondanks alle tegenslagen en (dreigende) vijandschappen in het Bulgaarse dorp zijn nieuwe thuis te vinden dus over het beslechten van barrières (in de eerste plaats de taalbarrière hetgeen hem opvallend goed lukt).

De titel verwijst natuurlijk naar de obese hoofdpersoon als een soort monster van Frankenstein dat zich moet verbergen voor de afkeurende blikken van de buitenwereld, maar meteen blijkt ook de roman Moby Dick, waarin kapitein Ahab jaagt op een walvis, een hoofdrol in de film te spelen – de hoofdpersoon is een docent essay schrijven en koestert een bepaald essay over Moby Dick – waarbij net als in die roman de walvis een metafoor is: de buitenkant (zwaarlijvigheid) en onze strijd tegen (of haat jegens) onze naaste is slechts een afleiding van van waar het echt om gaat, namelijk dat afwijzing pijn doet en we (diep van binnen) om elkaar geven. Daar wordt nogal uitdrukkelijk ook het thema van (schuld en) redding door geweven: iedereen wil een ander redden en/of moet zelf gered worden maar moeten we ons daartoe richten tot God, onze naaste of onszelf omdat we alleen onszelf kunnen redden?

Uiteindelijk gaat de boodschap van de film om eerlijkheid: alleen als we onszelf (uiterlijk en innerlijk) durven laten zien – en ons niet laten afleiden door uiterlijkheden en ons niet verbergen achter een beschermende muur of schone schijn – dan vinden we elkaar en komt het goed. Dat maakt de film wel wat paradoxaal: de film zit als essay knap in elkaar met alle relevante thema’s erin verweven en een mooie boodschap, maar daarmee neigt de film naar het bedachte dus gekunstelde, clichématige en zelfs bewust sentimentele (zoals het dramaboekje voorschrijft krijgen we eerst conflicten gepresenteerd waarna je aldoor al voelt dat het goed gaat komen en de Amerikaanse groepshug dus oplossing niet meer ver weg is) waardoor de film juist niet authentiek voelt en in die zin haaks op haar eigen boodschap staat.

De critici hebben gelijk dat het verhaal tamelijk belachelijk is en aan het einde zelfs geheel uit de bocht vliegt met volstrekt ongeloofwaardige wendingen, maar de film is een van de spannendste die ik ken waarbij die spanning en horror van begin tot het einde werkt en je aan je stoel gekluisterd houdt. Het is een slechte film maar een heerlijk slechte film die de clichés van het genre uitmuntend exploiteert.

Wonderschone film. Over jezelf verstoppen en jezelf laten zien, over vastzitten en weggaan. En hoe leuk om met name DiCaprio in z'n jonge jaren te zien waarbij hij zeker ook voor deze prachtige rol al een Oscar verdiende.

Zoals hierboven al vaak wordt gezegd: Moore schetst in de film een karikatuur van het vuile kapitalistische, racistische en gewelddadige VS waar niets werkt en iedereen behalve een kleine elite krepeert vs. het sociaal-democratische paradijs Europa waar iedereen gelijk, gelukkig, vredelievend en welvarend is (overigens door middel van – in de ogen van Amerikanen – alleen maar onbegrijpelijke paradoxen: meer voorzieningen voor minder belastingen, minder druggebruik door legalisering drugs, minder ontsnappingen door gedetineerden de sleutel van de gevangenis te geven, etc). Maar de film is wel weer gewoon goed gemaakt want vermakelijk, soms zelfs hilarisch of juist ontroerend, bevat leuke weetjes over een aantal landen en het idee waarop de film berust is briljant: in plaats van andere landen binnen te vallen om te moorden of grondstoffen te stelen valt Moore landen binnen om goede ideeën te stelen om uiteindelijk tot de conclusie te komen dat al die goede ideeën uit de VS zelf komen maar dat juist de VS ze zelf nog niet hebben geïmplementeerd. En alhoewel vanwege Moore’s karikaturale voorstelling alles in de film met een korreltje zout moet worden geconsumeerd heeft hij toch ook wel in de kern van de zaak gelijk: de VS is individualistischer dan Europa hetgeen de enkeling superrijk maakt maar de meerderheid een zwaarder leven geeft dan die van de gemiddelde Europeaan.

De film wordt (zeer) hoog gewaardeerd door de critici en het publiek (hij staat maar liefst nr. 38 in de Imdb Top250), maar ik vond ‘m wat tegenvallen. De film gaat over een tirannieke muziekdocent die zijn leerlingen in zijn jazz-orkest hardhandig tot perfectie probeert te drillen waarbij de hoofdpersoon het unieke doorzettingsvermogen heeft om de gedroomde top te bereiken en is vermakelijk, omdat het de spanning aldoor weet vast te houden, waartoe het niet onbelangrijk is dat de jongen die de top wil bereiken het drumstel als zijn instrument heeft waardoor de door hem geleverde inspanning en pijn heel fysiek kan worden getoond (het bloed spat de hele tijd in het rond: zo hard zit de jongen de hele tijd het drumstel en daarmee zichzelf af te rossen). De film is al met al een soort mix van het typische gedril van soldaten door sadistische sergeants in oorlogsfilms en van de typische boksfilms waarin de hoofdpersoon zich telkens tot moes laat slaan (en ook verder een kutleven heeft) om uiteindelijk op basis van pure doorzettingskracht toch de top te bereiken en het succes te mogen smaken. Origineel is het dus zeker niet (afgezien dan van het feit dat de bekende clichés nu op jazz-muziek in plaats van oorlog of sport worden toegepast) en geloofwaardig is de film ook niet: als de jongen op weg naar een concert een zwaar auto-ongeluk krijgt, dan rent hij van de auto weg om toch nog te kunnen spelen, maar als hij dan zwaargewond een stok laat vallen wordt hij direct door de dril-docent van school gestuurd terwijl het dan toch duidelijk moet zijn voor de docent dat deze jongen de door hem gezochte ambitie en doorzettingsvermogen heeft (want de jongen baadt in het bloed terwijl hij achter het drumstel plaatsneemt). Kortom, een leuke film maar meer ook niet.

Aardige maar niet heel bijzondere biografische misdaadfilm.De film weet de aandacht van de kijker vast te houden maar wordt nooit echt spannend of dramatisch. De film focust op de vader-zoonrelatie en lijkt bovenal te willen laten zien dat het leven aan de onderkant zwaar is – met name de vader blijft heel menselijk hopen dat het dit jaar beter wordt want hij en z’n zoon zijn ‘leeuwen’ maar uiteindelijk hebben ze weinig controle over hun leven en is de kans groot dat het slechter wordt – met een kritiek op het justitiële systeem ten tijde van de ‘war on drugs’ dat kleine drugscriminelen buitenproportioneel zwaar straft.

PS. On a positive note: in weerwil van wat een zwarte jongen in de film zegt blijkt dat systeem helemaal niet zo racistisch.

Het idee is sympathiek: niet alleen worden de arbeiders in Afrika (Congo) tot op de dag van vandaag uitgebuit als slaven maar ook de kunstwereld deelt in die bloedwinst (de Westerse musea worden gefinancierd door kolonisators als William Lever die Unilever oprichtte, de Afrikaanse kunst is geroofd, Westerse fotografen verdienen geld aan hun foto’s van arm Afrika), zodat de kunstenaar Renzo Martens besluit de arbeiders zelf kunst te laten maken en te verkopen aan Westerse musea met zijn hulp waarmee ze veel meer geld verdienen dan met het werk op het land (en ze nu eens niet uitgebuit worden). Maar veel meer dan de presentatie en uitwerking van dit sympathieke idee biedt de documentaire niet.

De film is gebaseerd op Don DeLilo’s roman White Noise (1985) dat een klassieker van de postmodernistische literatuur is: de roman heb ik helaas niet gelezen dus als een bedriegende scholier hoopte ik vooral het boek te leren kennen door de film te kijken. Ongetwijfeld zal het boek beter en nog virtuozer zijn, maar op basis van wat ik heb gelezen over de roman denk ik dat de film trouw het plot van de roman volgt, dezelfde satirische stijl heeft en de thema’s van de roman goed overbrengt zodat de film aan mijn verwachtingen voldeed.

Het postmodernistische karakter openbaart zich meteen in de chaos waarmee het gezin zich manifesteert - alles loopt door elkaar en gaat van de hak op de tak (dat kenmerkend is voor onze ADHD- of zelfs psychotische gesteldheid als gevolg van het bombardement van informatie en beelden door de media in ons al overvolle levens (de film voelt wat dat betreft een beetje als Everything Everywhere All at Once (Film, 2022)) – en meteen wordt een typisch postmodern thema naar voren gebracht: we zijn verslingerd aan het kijken naar auto-ongelukken en nog grotere rampen die we echter tegelijk op afstand houden door ze in een film(pje) te bekijken waarbij de media de beelden keer op keer herhalen (en welke afstandelijkheid zich ook uit in de satirische stijl van de roman/film die kenmerkend is voor de hedendaagse cultuur die terreur mengt met humor). Telkens worden diepe gedachten geuit maar ook meteen weer afgebroken terwijl we het contact met de werkelijkheid kwijt zijn en genieten van rampen als spektakel: alles is een ‘virtuele’ stroom van losse, incoherente bytes waarbij simulatie en werkelijkheid onontwarbaar zijn geworden (en in feite de simulatie als intenser dan de saaie, grauwe werkelijkheid het wint van de werkelijkheid zelf). Niemand gelooft nog maar tegelijk klampen we ons vast aan rituelen en vormen complottheorieën en de geheimen van de ander het mysterie dat religie vervangt.

Als de film zich ontwikkelt, wordt duidelijk dat de angst voor de dood het belangrijkste thema is, welke angst met (experimentele) drugs wordt aangepakt (ook dat is postmodern: het lichaam is niet een gegeven maar maakbaar, ook resulterend in genetische modificatie en mens/machine-hybrides). Die drugs hebben bijwerkingen die in wezen de postmoderne mens definiëren: de gebruiker wordt vergeetachtig (zoals gezegd is er nog slechts een ‘eeuwig nu’ door middel van de stroom prikkels zonder samenhang, causaliteit of doel), hij krijgt déja vu-ervaringen (in feite hebben we de apocalyps al zo vaak beleefd dat als we echt een ramp meemaken we die als een déja-vu-ervaring zullen ervaren; ‘het voelt als een film’) en het onderscheid tussen woorden en dingen verdwijnt (we leven inmiddels in die mediastroom van informatie: niet alleen is wat we zien op TV echter of betrouwbaarder dan wat we direct zien, maar wat we zien en doen is ook gevormd door en een imitatie van wat we in de media zagen). Er wordt nog veel meer gespeculeerd en gesuggereerd omtrent de dood (en het leven), waarbij nog aardig is te vermelden dat de hoofdpersoon Hitler-deskundige is en oppert dat de aantrekkingskracht van Hitler was dat hij ‘bigger than death’ (in plaats van ‘bigger than life’) was in de zin dat de massa zich aan zijn voeten wierp om als individu te ontsnappen aan de dood en dat z’n collega de supermarkt (dus impliciet het consumentisme) opvat als ‘wachtruimte’ tussen de dood en de wedergeboorte zodat die ons hoop geeft (met het afrekenen bij de kassa als de dood als eindafrekening). Zonder hoop – of postmodernistische fragmentatie die alles in het heden plaatst – is er slechts het steeds dichter naderen van de dood: alles en dus ook elk verhaal marcheert onvermijdelijk naar de dood die we op alle denkbare manieren proberen te ontvluchten of uit te stellen omdat we de werkelijkheid niet aankunnen.

De film bevat ook wel wat flauwe humor of ideeën (de film is niet perfect) en ik betwijfel of de film iets toevoegt aan het boek. Maar als een film die het boek vrij adequaat lijkt te hebben verfilmd, bevat ook de film veel (postmodernistische) kwaliteit: de film zit vol geniale chaos die onze maatschappij en levens reflecteert en ik heb ervan genoten.

Ik heb niets met de muziek van Whitney Houston maar omdat je weet dat het slecht afloopt is haar levensverhaal boeiend omdat je nieuwsgierig bent naar waar het mis gaat. En de documentaire weet ook te leveren: we leren dat wat Whitney aan de drugs bracht – behalve het geijkte van een jong meisje dat snel beroemd en rijk werd – te maken heeft met dat ze als lichtgetint meisje in een zwarte wijk werd gepest en dat ze seksueel is misbruikt door een vrouw waardoor ze haar hele leven in een identiteitscrisis heeft gezeten. De ironie is dat die onduidelijkheid van of iemand zwart of blank, man of vrouw, homo of hetero zo’n beetje de grondslag vormt van pop en sterrendom, maar in de zwarte omgeving van Whitney werd die ambiguïteit niet gewaardeerd. Die omgeving was sowieso giftig omdat iedereen aan de drugs was, op haar parasiteerde waarbij haar man jaloers was en ze haar dochter van haar vervreemdde. De film weet het allemaal als een spannende film te vertellen en Whitney op ontroerende wijze te verheffen tot een tragische popheld.

Het genre van de film is mysterie/horror maar bevat ook bevreemdende elementen zoals met name zang – de film lijkt in het begin zich te ontwikkelen tot een musical – en erotiek, al is dat laatste al sterk verweven met horror in het in die tijd florerende giallo-genre. In feite is deze film ook een giallo want gaat over een politieman die een moordmysterie op een eiland moet oplossen en tot zijn gruwel ontdekt dat de eilandbewoners het christelijk geloof hebben ingeruild voor het oorspronkelijke heidense geloof (dat element is overigens bepaald niet nieuw: gothic horror berust in hoge mate op die voor- of antichristelijke oerelementen of ‘bijgeloof’ zoals Brontë’s Wuthering Heights (1847) of zelfs Shakespeare’s heksen in Macbeth (1606) waar we nog altijd een diepe, al dan niet onderbewuste binding mee hebben). Bijzonder aan de film is wel dat ze dat element serieus hebben genomen: de film beoogt de oorspronkelijke heidense cultuur authentiek weer te geven. Een derde aspect dat de film intelligent maakt en ver boven de standaardhorrorfilm tilt – naast de bevreemdende elementen waardoor ook de kijker een gevoel van mysterie en verrassing ervaart alsmede de authenticiteit van het paganisme – is de dubbelzinnigheid van het verhaal: is de politieman een rituele moord op het spoor of is dat een valstrik om hem uit de weg te ruimen omdat hij de buitenwereld dreigt te betrekken waarmee de cultuur op het spel staat? En in het verlengde hiervan: gelooft de eigenaar van het eiland, Summerisle, zelf wel in het heidense geloof of gebruikt hij die slechts om de bevolking in zijn macht te hebben? De film laat in dat verband de kijker ook nadenken over of het christendom niet even dwaas en machtsbelust is waarbij het heidendom in ieder geval natuurlijker of in de woorden van Summerisle “makkelijker te geloven” is.

De film is verontrustend in zowel thematiek als verhaal zonder naar het bovennatuurlijke te grijpen; de film is vreemd en realistisch tegelijk en als klassieke, intelligente ‘folk horror’-film mijns inziens beter dan Midsommar waarmee hij op deze website wel wordt vergeleken.

Enerzijds is het een typische en weinig originele misdaadthriller over criminelen en corrupte politici die op het grote geld en op elkaar jagen zoals we die al zo vaak hebben gezien (de misdaadthriller, liefst met corrupte politici of politiemensen erin, is denk ik het meest uitgemolken filmgenre). Anderzijds is het een film over racisme, feminisme en maatschappelijke ongelijkheid en dat is tegenwoordig zo mogelijk nog minder origineel want het lijkt wel alsof er helemaal geen enkele film meer wordt gemaakt zonder racistische en feministische thematiek. Deze film combineert die twee zaken en – toegegeven – dat is best origineel. Wel denk ik niet dat die combinatie de film persé beter heeft gemaakt. Wat overblijft is bovenal een aardige misdaadfilm maar weinig meer dan dat.

Een fijne dramafilm: het verhaal is simpel maar goed uitgewerkt. Alles klopt zonder dat de film hartverscheurend is of een blijvende indruk achter zal laten. De film heeft een feministische thematiek (c.q. het gaat over de achtergestelde positie van vrouwen), meer in het bijzonder lijkt het eigenlijk heel veel op de film Mary Shelley (2017) - MovieMeter.nl die gelijktijdig in Nederland is uitgebracht (die ik overigens niet heb gezien). Ik vraag me de laatste tijd wel eens af of er überhaupt nog films worden gemaakt zonder feministische of racistische thema’s: de identiteitspolitiek lijkt ook de filmindustrie volledig in zijn greep te hebben. Maar dat thema stoorde overigens niet in deze film en je zou wellicht kunnen zeggen dat de echte thematiek van de film is dat wederzijdse afhankelijkheid nog geen liefde is.

Een kleine vier sterren.

De animatie is prachtig en de film heeft een goed verhaal over identiteit, thuis en een open houding naar de ander (‘meer doen dan waar je voor geprogrammeerd bent’). Als een robot strandt op een eiland zoekt het bij de dieren een taak (daarvoor is hij geprogrammeerd) maar de menselijke kunstmatige wereld met louter commerciële doelen, waarvan hij een product is, matcht natuurlijk niet met het leven in de natuur. Maar de taak transformeert tot een verantwoordelijkheid waardoor de robot ‘zijn programma moet overschrijven’ om zijn taak te kunnen vervullen terwijl die verantwoordelijkheid is ontstaan doordat hij per ongeluk een nest ganskuikens heeft gedood op een zwak kuiken na dat juist daardoor een kans krijgt om te blijven leven (het leven is onvoorspelbaar en geen simpel algoritme). Tegelijk groeit het kuiken als adoptiewees op als een vreemde eend in de bijt zodat hij geen aansluiting bij z’n soortgenoten krijgt, maar zijn anders zijn blijkt in een crisissituatie ook een voordeel boven het kunnen van de anderen die slechts hun aangeboren programma afdraaien. Tot slot leidt de robot vanuit zijn taak te helpen alle dieren ertoe de vreemde ander te accepteren en in harmonie met elkaar te leven om samen gevaren te overleven: vriendelijkheid is ook een overlevingsstrategie. Zelf is hij een ‘wilde robot’ geworden die zijn thuis in de wildernis heeft gevonden: je identiteit wordt niet bepaald door hoe je bent geboren (of gemaakt) maar door je herinneringen en waar je vrienden zijn.

De film zit zo vol levenswijsheden – bovenal de wijsheid dat alleen het overwinnen van je aangeboren instinct of programma conflicten en problemen kan oplossen waarmee de film vooral iets lijkt te willen zeggen hoe met elkaar om te gaan in een multicultuur – c.q. een naïef links-utopisch wereldbeeld maar uiteindelijk blijft het een kinderfilm zodat de filosofie (of ideologie) vooral een eductieve les is voor het nog te herprogrammeerbare kinderbrein.

Filmen kan Peter van Rodijnen. Buiten kijf. Mooie beelden! Goed verhaal ook. Opgebouwd met citaten van Cousteau. Watercyclus is levenscyclus. De een z’n brood is de ander z’n brood. Alles is afhankelijk. Storende mensen echter! Verbreekt cyclus. Alles gaat dood. Maar gaat alweer goede kant op. Steeds meer rekening gehouden met natuur. Natuur herstelt ook weer snel. Cousteau is de held. Voor Peter van Rodijnen wel. Wat een man! Super! En wijs! Je beschermt waar je van houdt! Mooie beelden beschermen dus! Hoe meer Cousteaus hoe beter! Exotisch hoeft niet. Ook de Noordzee zit vol prachtige beestjes! Dat moet je zien! Wat een beesten! Wel vertelt Peter van Rodijnen raar. Jip en Janneke. Geen volledige zinsopbouw. Slechts een paar woorden achter elkaar. Een soort kreten. Echt uniek! Rare intonatie ook. Zoals een kind een spreekbeurt houdt. Kinderlijk! Leidt af! Maar prachtige beelden!