Opinions

De documentaire doet denken aan de films van Malick: er gebeurt niets – als je wacht op actie of als je een drukke agenda hebt zal de film saai zijn en een oefening in geduld – maar de beelden zijn prachtig en de film heeft een belangrijke en mystieke boodschap. In feite zijn niet alleen de beelden prachtig (overigens veelal op het kitscherige af zoals de zonsondergangen) maar zijn ook de geluiden en de muziekkeuze opvallend sterk: het gaat uitdrukkelijk om de combinatie van beeld en geluid waarbij je ‘m eigenlijk in een grote bioscoop zou moeten ervaren om je echt te kunnen onderdompelen in de sterke combinatie van beelden en geluiden. Er is geen voice-over, maar we luisteren wel naar de alledaagse gesprekken van de mensen in de documentaire.

De beelden en de geluiden vertellen daarentegen het verhaal want precies die onderdompeling in het geheel lijkt de boodschap van de film: alles is met elkaar verbonden, in de eerste plaats de uiteenlopende plekken op Aarde die hoe verschillend ze ook zijn met elkaar zijn verbonden als elkaars tegenvoeters (het is één Aarde) maar ook de mens wordt bij voorkeur geportretteerd in een verlaten hutje in een overweldigende uitgestrekte natuur zodat de mens niet persé als nietig wordt getoond maar – wellicht in harmonie, wellicht in strijd met de elementen – in ieder geval als onderdeel van de natuur. En die simpele les zet onze kijk op de wereld figuurlijk op z’n kop zoals de film ‘m letterlijk op de kop zet: we staan niet buiten de natuur (zoals ook de huidige coronapandemie onze wereld op de kop zet en ons leert dat we ons niet te veel moeten inbeelden omdat de natuur ons in een wenk van de Aarde af kan gooien).

Het is aldus een even mooie als sterke documentaire waarin vorm en inhoud perfect overeenkomen.

Even hilarisch als verontrustend. Ofschoon er vaak wel een kern van waarheid in deze coachingscursussen zit is het ook veel gebakken lucht en de documentaire laat zien dat veel coaches die gebakken lucht wel goed kunnen verkopen en wegkomen met de malste idiotie maar bovenal hoe reusachtig groot deze onzinindustrie is geworden. Mijn verklaring daarvoor is niet alleen dat mensen behoefte hebben aan coaching en persoonlijke groei (als een der hoogste fasen in de piramide van Maslov) maar vooral dat managers zelf veel raakvlakken hebben met de coachende charlatan – in wezen zijn managers zelf coachende charlatans die zichzelf als onmisbaar in het bedrijf hebben gekozen zonder het te zijn – al dan niet door middel van bedrijfspsychologie als gemeenschappelijke pseudo-wetenschappelijke basis. En het zijn die managers die en masse hun werknemers naar deze cursussen sturen. Overigens, al sinds de industriële revolutie zijn managers en psychologen geobsedeerd door het verhogen van de arbeidsproductiviteit van de werknemers waarbij gaandeweg onder meer werd geconcludeerd dat geluk ook productieverhogens werkt waarvan deze coachingscursussen een exponent lijken.

Hoe dan ook, de documentaire laat zien hoe eindeloos veel soorten van dit soort cursussen aan werknemers in Nederland worden gegeven waarbij de ene cursus nog maffer dan de andere is en dat de monotonie van de eindeloze reeks die de film ook is rechtvaardigt. Het laat zo overtuigend zien dat inmiddels zo ongeveer alle Nederlanders worden geterroriseerd door charlatans à la Emile Ratelband en dat deze industrie flink uit de klauwen is gelopen en mede de huidige tijd definieert.

PS. Wat ik wel lekker vond en meteen vond werken is de virtuele massage maar dat komt natuurlijk doordat zo'n kappersbelevenis sterk lijkt op het vlooien wat apen doen om te socialiseren en te ontspannen.

Leuke film die echter wel een beetje langdradig is – de film kent weinig variatie of ontwikkeling – maar die ook bonuspunten verdient omdat het een van de weinige geslaagde komedies over liefdesverdriet (en aan het lijntje gehouden worden) is met leuke subthema’s zoals of ware liefde bestaat, of er voorbestemming is of alles toeval is en over het verschil tussen mensen die zich niet binden omdat ze willen doen wat ze willen en mensen die zich willen binden.

De film lijkt inderdaad geïnspireerd door de Up-reeks maar haalt niet dat niveau. Oninteressant is het echter zeker niet en omdat de 100-plussers in verschillende delen van de wereld wonen lijkt het ook wel wat op het TV-programma Metropolis maar dan trager en uitgesmeerder.

De film is sterk in zijn effectbejag: de beelden en geluiden zijn zo intens dat de film in die zin een belevenis is (bv. elk geweerschot is zo hard dat je je elke keer een hoedje schrikt), alsof je zelf in de frontlinie van WO I staat. De film visualiseert op redelijk overtuigende wijze de nachtmerrieachtige verschrikkingen van deze loopgravenoorlog waarvan een documentaire als They Shall Not Grow Old ons al heeft verteld (en beelden heeft laten zien). Aan met name ratten en al dan niet opengereten lijken geen gebrek in deze film (maar bv. de stank, honger en ziekte laten zich natuurlijk niet naar het doek vertalen hetgeen aan de ervaring afdoet).

Maar waar die documentaire ons veel informatie geeft (en haar beelden echt zijn), geeft deze film ons nauwelijks informatie over de oorlog en voelt hij meer als een leeg computerspel waar je eindeloos strijd moet leveren met vijandelijke soldaten om uiteindelijk het beoogde eindpunt te bereiken. De actie in een computerspel is misschien nog eentoniger, want in deze film heeft men natuurlijk z’n best gedaan om allerlei soorten gevaren op de hoofdpersonen af te sturen, maar de spanning van de film lijdt wel een beetje onder het feit dat je al kunt raden dat het doel ondanks alle gevaren en strijd toch wel zal worden bereikt: als ze na 5 minuten al zouden sneuvelen dan zou de film veel te vroeg zijn afgelopen. Het verhaal van de film stelt dan ook weinig voor en is erg cliché, inclusief de ontroering aan het eind, en zelfs het aan deze film verwante Saving Private Ryan had meer inhoud. Deze film lijkt zelfs helemaal geen inhoud (in de zin van diepgang) te hebben, maar misschien is dat ook wel de enige juiste inhoud: de strijd in de film is precies zo zinloos als de echte strijd wellicht was.

Al met al is de film een typisch exponent van ‘film als ervaring’ en imponeert hij met beeld en geluid maar het verhaal is dun, cliché en leeg. Van de regisseur van onder meer American Beauty had ik meer verwacht.

De film gaat over het interessante en belangrijke feit dat vooraanstaande mensen c.q. complete dorpen medeplichtig zijn aan de massamoord op Joden tijdens de Duitse bezetting door gretig Joden aan te geven – uit antisemitisme en/of opportunisme – om zo de huizen en bezittingen van Joden te bemachtigen. Maar dat is dan ook alles wat de film weet te brengen; qua narratief toont de film de paniek, de schuldgevoelens en de verdeeldheid die na het einde van de oorlog in zo’n dorp uitbreken als twee Joden naar het dorp komen omdat men vreest dat de Joden hun eigendommen komen terugeisen.

De film is sfeervol en lijkt realistisch: zo zal het inderdaad zijn geweest in 1945 in een Hongaars dorp. Maar het is helaas een typische filmhuisfilm dus er is praktisch geen actie of dramatische ontwikkeling en is het moeilijk om zelfs de 91 minuten wakker te blijven: in feite is er slechts een anticlimax aan het einde als dan blijkt dat de Joden slechts de overblijfselen van hun geliefden willen komen begraven hetgeen wel weer een emotionele climax qua ontroering geeft. En het bevestigt de kwaadaardigheid van de dorpelingen die zelf zijn wat antisemieten Joden verwijten (namelijk dat ze geld en eigenbelang boven mensen en menselijkheid plaatsen). De film lijkt ook nog te willen zeggen dat het niet uitmaakt of er een Duitse, een Russische of geen bezetting is qua vreemdelingenhaat: ‘iedereen is gelijk zolang het maar echte Hongaren zijn’, waarmee de regisseur denk ik ook een sneer wil uitdelen naar hedendaags Hongarije.

Ik volg het nieuws over Oekraïne op de voet en sta volledig achter Oekraïne, maar dit soort documentaires zijn niet aan mij besteed: ze voegen qua informatie niets toe aan het nieuws en wat het toevoegt, het bewust inspelen op de gevoelens van de kijker door het tonen van met name van dode baby’s, geeft mij een wat vieze propaganda-smaak in mijn mond. Toen de massamedia begin 20ste eeuw opkwamen, maakte met name het fascisme ervan zijn handelsmerk: waar oudere ideologieën vooral een verhaal en argumenten bleven vertellen die het verstand aanspreken, richtte het fascisme zich bewust op de ‘hele’ mens dus ook op zijn gevoelens waartoe het beeld belangrijker werd dan het verhaal of het argument. In die zin heeft het fascisme uiteindelijk toch nog gewonnen: alle ideologieën en media gebruiken inmiddels gretig het beeld, liefst van dode baby’s en kinderen, om het publiek direct te raken en daardoor te bewegen dus politiek te mobiliseren. ‘Een plaatje zegt meer dan duizend woorden’, maar een beeld is ook contextloos waardoor het duizend interpretaties kent en daardoor nietszeggend is. Zo serveren het Journaal en andere media op TV ons dag in dag beelden van kinderen in Gaza met het bewuste doel de kijker te shockeren en politiek te mobiliseren tegen Israël, zonder de context te vermelden dat Israël elk kind probeert te sparen maar Hamas bewust de kinderen in de vuurlinie plaatst omdat Hamas de kracht van deze beelden kent op de publieke opinie, die zeker in een democratie als de VS en de onze grote invloed heeft op de politieke besluitvorming, en daarvan wil profiteren. Deze documentaire is zelfs eerlijk hierover: het filmt met name de dode baby’s en kinderen, in de eerste plaats wellicht wat naïef om zo de Russische soldaten tot inkeer te brengen (waardoor de Russische autoriteiten er als de kippen bij zijn te beweren dat de beelden in scene zijn gezet of dat de kinderen door de Oekraïense troepen zijn vermoord), en in de tweede plaats om de wereld te mobiliseren om Oekraïne te helpen.

Hoe dan ook, voor mij voegen de beelden van de burgerdoden niet veel toe: het is al lang duidelijk dat Rusland oorlogsmisdaden pleegt in Oekraïne en deze beelden horen denk ik thuis bij de rechterlijke instanties die deze misdaden onderzoeken. Wat de documentaire wel goed doet is de radeloosheid van de inwoners vastleggen – waar moet of kan ik heen en wat gebeurt er allemaal? – welke paniek en radeloosheid ik me ook altijd voorstel die zal optreden als Nederland wordt aangevallen c.q. als de internetkabels in de Noordzee worden doorgeknipt. En de documentaire heeft een ietwat spannend slot als de journalisten ingesloten raken door Russische troepen en moeten zien te ontsnappen, hetgeen eveneens de vraag oproept hoe bang en moedig je zelf zult zijn in zo’n directe oorlogssituatie. Dat brengt het toch nog tot een (magere) voldoende.

Net als 20 Days in Mariupol is 2000 Meters to Andriivka een stukje oorlogsjournalistiek die mij niet kan raken. Inherent aan de ‘authenciteit’ ervan zijn de beelden wat chaotisch en is het vooral een eindeloos schieten in de richting van de Russen terwijl de Russen in omgekeerde richting schieten en je af en toe hoort dat iemand is geraakt. Omdat je er veilig vanuit je bioscoopstoel naar kijkt voelt het als een videospelletje: ik heb de spanning van oorlog niet gevoeld en wat dat betreft werkt geregisseerde fictie – zoals Warfare (2025) – gewoon beter. De boodschap van Chernov is denk ik ook niet dat oorlog spannend is als wel destructief (al is dat natuurlijk eveneens bekend): de oorlog laat niets heel zodat er uiteindelijk wordt gevochten om slechts een plaatsnaam zonder dat de stad zelf nog bestaat, in dit geval om het strategisch gelegen Andriivka. Uiteindelijk blijft ook geen soldaat in leven als de oorlog eindeloos duurt.

Net als 20 Days in Mariupol wordt 2000 Meters to Andriivka door de critici bejubeld, ik neem aan omdat het ‘echt’ is (en misschien ook als eerbetoon aan de moed van oorlogsjournalisten want echtheid vind ik ietwat een rare fetisj als het gaat om oorlog) waarbij het cynisme van de filmmaker het realisme nog versterkt (er zijn geen helden of een uitzicht op triomf, al vind ik iedereen die in de vuurlinie kan staan zonder in z’n broek te pissen en weg te rennen een held maar de film demonstreert het gezegde dat alles went, blijkbaar zelfs oorlog). Maar ik weet niet goed wat ik ermee kan. Chernov heeft bewust romantisering van de oorlog vermeden – zodat in die zin de film bewust niet spannend is – maar de film wel een narratief als van een fictiefilm gegeven door de opmars naar Andriivka door een smalle beboste berm zowat meter voor meter te verslaan, maar dat leidt alleen maar tot de anticlimax dat ze Andriivka wel veroveren maar we bij de aftiteling horen dat de Russen het later toch weer hebben ingenomen (meer in het algemeen mislukt het Oekraïense tegenoffensief in 2023 waar de film over gaat): het bevestigt slechts de cynische boodschap van de film dat oorlog een zinloze vernietiging is (tenzij de moeizame strijd omslaat in een triomf, natuurlijk: dan vier je 75 later nog steeds die ene Bevrijdingsdag).

Het interessantste van deze twee films samengenomen is het contrast tussen tijd en afstand: als je moet standhouden in een belegerde stad zoals Marioepol tellen de dagen terwijl als je zelf een stad wilt veroveren slechts de meters tellen.

Lang geleden heb ik deze ‘klassieker’ al eens proberen te kijken maar de nep-apen in het begin en het tergend langzame tempo deden me al binnen een half uur afhaken. Dus probeerde ik het vandaag opnieuw voor het grote doek: misschien kon ik dan wel de concentratie opbrengen. Maar het was een zware zit. De film is echt slaapverwekkend traag waarbij vaak alleen de prachtige muziek (van onder meer Ligeti en natuurlijk de ‘zonsopgang’ van Richard Strauss) je nog enigszins wakker houdt. Mogelijk is het de bedoeling van de film om je in een soort trance of hypnose te brengen: de film is immers uit 1968 en in ieder geval het einde is nogal psychedelisch. Maar ik raak er niet van in een trance of hypnose: het wekt slechts mijn slaap op. De film heeft doorgaans ook geen enkele spanning qua verhaal: alleen het stukje wanneer HAL de macht probeert over te nemen is een beetje spannend.

Wat de film laat zien is wel een aardige visie op verleden en toekomst. De kern van het verhaal in mijn interpretatie is simpel (met telkens de muziek van Richard Strauss als mijlpaal): er is een zonsopgang met het ontstaan van het universum en het leven, dan is er weer een zonsopgang met de mens (het bewustzijn) die de Aarde en dan het universum gaat veroveren met zijn werktuigen. Maar zijn laatste werktuig, de computer, dreigt de mens te overwinnen (dat is weer een heel actueel thema). Dan is er natuurlijk nog de mysterieuze monoliet die door de eerste mensen als een totem lijkt te worden vereerd (symbool voor het begin van de religie?) en door de moderne mensen in de film wordt geïnterpreteerd als een teken van buitenaards leven. De laatste keer is er een zonsopgang bij de monoliet, misschien om aan te geven dat de volgende stap in de evolutie buiten de Aarde of zelfs buiten tijd en ruimte (in een hoger bewustzijn, want 1968) ligt.

De film lijkt veel op In The Mood For Love en is aldus evenzeer een verwarrend liefdesverhaal of quasi-erotisch avontuur met een ondoorgrondelijk geheim of mysterie in z’n kern dat ik opvat als het mysterie van de liefde dat ook het geheim van de ander is (het is immers altijd de vraag of de ander net zo veel van jou houdt als jij van hem/haar). Je kunt de film langdradig noemen maar opnieuw vanwege de visuele en psychologische intensiteit die de liefde aan het leven en hier ook aan de film geeft blijft de film boeien en aantrekkelijk. De film omtrent het onstuimig liefdesleven van casanova Chow speelt zich af in de jaren ’60 en het sciencefiction-element is eigenlijk slechts een stijlmiddel om nader invulling te geven aan de thematiek van tijd en herinnering: het jaar 2046 is eigenlijk slechts het kamernummer met de reis ernaartoe als het vinden van de verloren herinneringen die de kamer herbergt: in liefde is timing alles, zo leren we, en Chow heeft de liefde van zijn leven door z’n vingers laten glippen omdat hij nog te veel een player was (al is de film hoopvol dat de liefde hervonden kan worden). Wat blijft – en het jaar 2046 verwijst ook naar de Chinese politiek die in 1997 beloofde dat 50 jaar niets zal veranderen – is zowel de eeuwige terugkeer van het liefhebben en weer los moeten laten als het ideaal dat we najagen en dat de reden is dat we in die eeuwige tredmolen stappen.

De documentaire is één grote ode aan Quentin Tarantino en daarmee indirect aan de film want de documentaire wordt niet moe te benadrukken dat Tarantino niets anders is dan liefde voor de film. Niet alleen is Tarantino een lopende filmencyclopedie die alle filmfeitjes kent maar zijn sociale contacten bestaan uit niets anders dan films kijken en al zijn films zijn lofredes op de films die hij heeft gezien waarbij hij zelf intens geniet tijdens het film maken om welke reden scenes zelfs eindeloos worden gespeeld uit pure liefde voor het film maken! Kortom, voor Tarantino is film alles en zijn films maakt hij met religieuze devotie. Diepgaander wordt de documentaire niet, maar het is wel vermakelijk. Als je tenminste van films en dan met name van Tarantino’s films houdt.

Een indringende, beklemmende film over een abortus in Oostblok-land Roemenië.

De film begint rommelig in een rommelig studentenhuis met veel gebabbel tussen de studenten en dat veel focus legt op de zwarte markt: begrijpelijkerwijs een belangrijke kwestie in het Oostblok die tijd. De film geeft hier een mooi tijdsbeeld waarbij het wonderlijk is dat de jaren ’80 in het Oostblok zo veel lijkt op de jaren ’80 bij ons, ondanks het ideologische en culturele verschil.

Na een half uurtje wordt duidelijk dat al het gedoe en geregel ziet op een geplande abortus en dan wordt de film opeens sinister en spannend want snel wordt duidelijk dat abortus plegen er een hachelijke en strafbare zaak is (tegelijkertijd werd juist abortus zeer veel clandestien uitgevoerd in het Oostblok bij wijze van dezelfde zwarte markt). Ook de aborteur is een vreemd, sinister figuur en de interactie tussen hem en de meisjes is fascinerend. De dialogen en de karakters zijn levensecht en het is niet moeilijk mee te leven met de personen. In een interview die bij de film op de DVD staat legt Mungiu uit dat hij niet als regisseur een verhaal wilde vertellen maar ons toeschouwer wil laten zijn bij de gebeurtenissen en personages die een interne logica volgen. Daarbij zijn er bewust zaken niet afgerond om zo te benadrukken dat ook de film niet een afgerond verhaal is: het leven is groter dan dit verhaal. En die interne logica volgend bleek dat de film in wezen niet over twee meisjes en hun vriendschap gaat maar over Otilia die immers alle beslissingen neemt; Gabriela lijkt een hulpeloosheid en afhankelijkheid te hebben die wellicht deels karakter deels het gevolg van het communisme is.

Ik weet niet of de film anti-abortus is: de film bekritiseert mijns inziens niet zozeer abortus als zodanig als wel de clandestiene abortuspraktijk in Roemenië zodat de film in die zin juist lijkt te pleiten voor legalisering. De clou lijkt het einde van de film te zijn als de meisjes afspreken nooit meer over deze avond te spreken: een noodzakelijk lijden in stilte ten tijde van Ceausescu, welk zwijgen na de val van de Muur eindelijk kan worden doorbroken, bijvoorbeeld door deze film.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Tot zover de film. Bij de DVD zit een documentaire die de context geeft: Roemenië was het meest liberale Oostblokland – de favoriet en de hoop van het Westen – maar Ceausescu verbood abortus in 1966 (en impliciet alle contraceptie) om de bevolking in feite te vervangen door een nieuw, sterk Roemeens volk dat waarlijk communistisch kon zijn (elk totalitarisme wil ‘de nieuwe mens’ voortbrengen). Vrouwen werden aldus massaal ongewenst zwanger, resulterend in een babyboom maar ook in vrouwen die van alles in hun baarmoeder brachten om de vrucht af te drijven en talloze kwakzalvers die vrouwen de dood in dreven met slecht uitgevoerde abortussen. Toen door de abortussen na een paar jaar het geboortecijfer weer afnam, gingen milities in ziekenhuizen patrouilleren en werden vrouwen gemarteld tot de dood erop volgde om hun aborteur prijs te geven: Ceausescu’s Decreet 770 ontaardde zo in een heuse ‘stille oorlog’ tussen Ceausescu en de Roemeense vrouwen. Die oorlog werd nog feller toen het economisch steeds slechter ging en steeds minder vrouwen nog kinderen wilden. De maatregelen van de Partij om abortus te voorkomen werden steeds totalitairder – men begon alle vrouwen te onderzoeken om zo vroegtijdig zwangerschappen op te sporen en te begeleiden – terwijl de vrouwen zichzelf nauwelijks konden voeden, laat staan hun kinderen die dan ook vaak ongewenst ter wereld kwamen.

Ceausescu’s Roemenië was in wezen uiterst nationalistisch: de Roemenen moesten overal de besten in worden en het doel van het Decreet was een nieuw superras (dus eugenetica). Omdat de zigeuners juist de perfectie van de Roemenen in de weg stonden mochten die wel abortus plegen, ondanks het Decreet. En iedereen herinnert zich de tehuizen vol verwaarloosde gehandicapte kinderen die als afval werden achtergelaten zonder liefde of verzorging en soms levend door ratten werden opgegeten.

Uiteindelijk kreeg ook het Westen genoeg van Ceausescu en kwam hij alleen te staan. De grote ironie is dat nota bene de kinderen van Ceausescu’s Decreet 770 – de volmaakte ‘nieuwe mensen’ – het communistisch experiment beëindigden en de Ceausescu’s executeerden.

Een en ander herinnert eraan dat het communisme in het Oosten een hybride ideologie – half progressief (links), half reactionair (rechts) – was. De gedachte achter het marxisme (in z’n Rousseau-vorm) is: de mens is een sociaal dier en leefde in een communistische gemeenschap waarin alles met elkaar werd gedeeld (de cultuur van jagers en verzamelaars) en het liberale kapitalisme heeft de gemeenschap verwoest, maar de zo van zichzelf en de medemens vervreemde ‘beschaafde’ mens zal in opstand komen en een nieuwe gemeenschap scheppen waarin alles wordt gedeeld (de mens keert in een bewuste en technologisch hoog ontwikkelde vorm terug naar het paradijs waar hij uit was gegooid door het bewustzijn van zichzelf dat hem egoïstisch maakte). Maar in het Oosten leefde men nog in een traditionele samenleving met hooguit een eerste stap naar het moderne liberale individualisme, zodat het communisme daar deels ook een reactionaire beweging was tegen de moderniteit ter behoud van de traditionele gemeenschap en haar waarden (dat het gemeen heeft met het fascisme). Onder het communisme zijn mannen en vrouwen volstrekt gelijk maar tegelijkertijd werden in het Oosten traditionele waarden behouden en bv. de seksuele revolutie verworpen als Westerse liberale decadentie. De man bleef er de baas over het lichaam van de vrouw (en zoals de film suggereert: de gevolgen van seks zoals ongewenste zwangerschap niet het probleem van de man); Ceausescu was zelf een boerenzoon en voor hem was de vrouw daarom onder meer een baarmachine, hetgeen hij aldus gebruikte om een nieuwe gemeenschap te vormen.

In de kern is het best een goede film – een huwelijk wordt op de proef gesteld hetgeen een belangrijke les geeft – maar de uitvoering is zo langzaam en saai dat ik toch met moeite slechts een mininale voldoende kan geven.

Eigenlijk is alles aan de film slecht. Maar als je niet nadenkt dan biedt de film wel enig vermaak in de zin dat het effectief de spanning opbouwt en vasthoudt. En dat is uiteindelijk toch waar het bij zo’n film als deze om gaat.

Wim T. Schippers is een fenomeen en ik ben al m'n hele leven fan. Hij kan denk ik een dadaïst (fluxus) worden genoemd en ik ken niemand die zo alles kan ontregelen en dat ook nog op een aldoor intelligente en tegelijk vermakelijke wijze doet, resulterend in geniale onzin, vrolijke chaos en opzienbarende kunst/amusement. Hij shockeerde wel eens maar het ging hem niet om de provocatie als zodanig, maar om het doortrekken van logica en het maken wat hij wilde maken. De filosofie van z’n kunst lijkt de ontkenning van elke betekenis van z'n kunst (dus niet ‘wat stelt het voor?’ maar ‘het is me wat!’) en het geven van een monument aan het saaie en het banale, nu alles even belangrijk is (‘leegte is ook een vorm’).

Ik ben het eens met kappeuter dat Ronald Snijders een foute keuze was: die man is inderdaad zo niet grappig en zo slecht dat hij deze documentaire min of meer verpest. Wim T. Schippers zou dat zelf misschien grappig gevonden hebben, omdat struikelen en dingen mis laten gaan zijn handelsmerk is geworden, maar alleen als Wim T. Schippers het zou hebben gescript zou het leuk en boeiend zijn geworden en dat is duidelijk niet het geval.

Zoals ik met terugwerkende kracht vaststelde dat Sorrentino’s La Grande Bellezza (2013) - MovieMeter.nl een bewuste kopie of imitatie is van Fellini’s La Dolce Vita (1960) - MovieMeter.nl, zo stel ik met terugwerkende kracht vast dat evenzo Sorrentino’s Youth (2015) - MovieMeter.nl een kopie of imitatie is van Fellini’s Otto e Mezzo (opnieuw zijn alleen de personages bij Sorrentino oud geworden nu zijn films veel later komen). En zoals Youth (2015) - MovieMeter.nl mij veel beter beviel dan La Grande Bellezza (2013) - MovieMeter.nl, zo vind ik ook Otto e Mezzo veel interessanter dan La Dolce Vita. Ook moest ik sterk denken aan Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance) (2014) - MovieMeter.nl (de nummer 2 uit mijn Top 10) die me met terugwerkende kracht ook sterk geïnspireerd lijkt door Otto e Mezzo, want ook Birdman is erg meta doordat we kijken naar het proces van het maken van een toneelstuk, heeft ook magische elementen, gaat ook over liefde (al lijkt dat niet zo te zijn) en lijkt eenzelfde cameravoering te hebben waarbij het lijkt alsof we in een soort achtbaan zitten. Zelfs de (ogenschijnlijke) zelfmoord aan het einde van Birdman lijkt met terugwerkende kracht een imitatie van de (ogenschijnlijke) zelfmoord waarmee Otto e Mezzo eindigt.

Otto e Mezzo is geen spannende of mooie film maar wel een intrigerende film omdat het net als Vivre Sa Vie: Film en Douze Tableaux (1962) - MovieMeter.nl van Godard uit 1962 de ultieme of volmaakte postmoderne film is (ik laat het postmodernisme vaak in 1968 beginnen maar deze films laten zien dat het in de film eigenlijk al rond 1962 begon). Beide films reflecteren op de film c.q. kunst zelf – is kunst een (noodzakelijke) leugen (omdat er bij het postmodernisme geen waarheid meer schuilgaat achter de schijn)? – maar waar echter bij Vivre sa Vie het postmodernisme daarnaast vooral in het fragmentarisme zit, zit dat bij Otto e Mezzo vooral in het metaniveau: de film is één grote reflectie op zichzelf. Met name de scenarioschrijver in de film reflecteert telkens op intellectuele wijze op de film en zegt al in het begin over de film (die nog moet worden gemaakt): de film heeft geen probleemstelling of filosofische premisse maar bestaat slechts uit een serie scenes waardoor de film slechts het slechte aspect van avantgardefilms heeft en waarbij de scenes hooguit amusant zijn wegens een dubbelzinnig realisme. In feite suggereert de film aldoor dat het een hele slechte film is (en dat regisseur Guido een charlatan is) en eigenlijk is het dat ook maar op een of andere ironische wijze tilt die zelfreflectie reeds de film naar een hoog kwaliteitsniveau. In de film wordt telkens de vraag opgeworpen waar de film over gaat maar Guido heeft nog niets bedacht: de film gaat dus nergens over hetgeen ook op metaniveau zo lijkt te zijn. Niet alleen wordt de film steeds meer meta – bij de screenshots zitten we te kijken naar een film in een film in een film – en steeds magisch-realistischer doordat iedereen steeds explicieter slechts het product is van de verbeelding van Guido die alle belangrijke mensen uit zijn 43-jarige leven tevoorschijn tovert en die als circusdieren de door hem opgedragen kunstjes opvoeren. Het geniale van de film is hoe dit uiteindelijk alleen maar paradoxen oplevert: op metaniveau wordt telkens alles ontkend waar het op reflecteert. Zo vragen de opgetrommelde acteurs telkens aan Guido welke rol ze krijgen in de film en tegen het einde zegt Guido tegen een actrice: ‘je hebt gelijk, er is geen rol, er is zelfs geen film’. In de film komt de film inderdaad niet tot stand – het geeft slechts het proces weer waar Fellini in zat toen hij probeerde een film te maken maar geen inspiratie had – maar de reflectieve film hierover is dus wel tot stand gekomen, want dat is de film Otto e Mezzo (en heeft iedereen een rol in die film).

De belangrijkste vader van het postmodernisme is denk ik Nietzsche en aldoor moest ik aan Nietzsche’s filosofie denken omdat de film zo goed die filosofie lijkt weer te geven in filmvorm. Zo is het belangrijkste thema van de film denk ik de liefde waarmee ook weer de paradox optreedt: in de film wordt aldoor aan Guido gevraagd waarom hij nooit een romantische film maakt en de kardinaal raadt ‘m af om een film over religieuze thematiek te maken omdat in de film de christelijke liefde vaak wordt verward met wereldse liefde. Op sterk Nietzscheaanse wijze reflecteert Guido hierop: hij is nu eenmaal niet een man die kan vasthouden aan iets of iemand waarvoor hij de rest opoffert (dat is de christelijke maar ook de romantische, wereldse liefde alsmede de metafysica die achter alle verschijningen een blijvend wezen – Plato’s Idee – postuleert) maar hij wil – als een echte man – alles grijpen en niets opofferen. Guido wil alles en deze film lijkt alles te willen tonen: ‘er gebeurt heel veel in mijn film’ zegt Guido, en waarschijnlijk is er geen film waarin zo veel gebeurt als in Otto e Mezzo (de film zit tjokvol personen en vaak volgen we meerdere gesprekken tegelijk). Maar in wezen gebeurt er niets in de film: er is ook geen wezen (geen metafysica). Alles komt en gaat. Er is geen vastigheid maar slechts verwarring. Er is geen liefde maar slechts de mensen die een rol in Guido’s c.q. Fellini’s leven hebben gespeeld en die nu een rol in de film krijgen (en de rol van de acteurs in de film is vragen welke rol ze spelen). De film is een ode – een liefdesverklaring – van Fellini aan het leven en de mensen die een rol erin hebben gespeeld. Dat is zijn romantiek. In de film zegt Guido dat hij geen symboliek in de film wil – niet de mooie Claudia Cardinale die de puurheid symboliseert– maar Claudia krijgt precies die rol in Fellini’s film: de witte engel die Guido redt van zijn Nietzscheaans uiteenvallen in een eindeloze veelheid van verlangens, indrukken en gebeurtenissen. ‘Buiten de kerk is geen heil, geen redding’ citeert de kardinaal Origines en de film lijkt dubbelzinnig over de waarheid ervan.

‘Ik heb een eerlijke film willen maken (om de dingen die dood zijn te kunnen begraven maar ik lijk juist degene te zijn die niets kan begraven)’ zegt Guido in de film. De film van een regisseur over zichzelf die bezig is een film te maken lijkt inderdaad het eerlijkste te zijn wat een regisseur kan doen in een film. Maar de film laat op Nietzscheaanse wijze zien dat dat een leugen is: er is geen waarheid, alles is slechts onze constructie. Juist een regisseur – de man met macht op de filmset – construeert of schept de waarheid zoals elke herinnering slechts onze constructie is van wat er is gebeurd. Guido c.q. Fellini is een leugenaar en een charlatan: wat we zien is slechts zijn verbeelding. Maar anders dan de religieuzen en intellectuelen heeft Guido misschien met Nietzsche gelijk: er is geen waarheid anders dan onze verbeelding. Otto e Mezzo toont ons een geniale charlatan die in ieder geval eerlijk is over het feit dat hij niet eerlijk is of kan zijn. Als de film is mislukt is de scenarioschrijver daar blij om: ‘Vernielen is beter dan iets creëren wat niet noodzakelijk is. Maar is er iets eerlijks genoeg dat het verdient om te leven?’. Volgens deze intellectueel is het de taak van de kunstenaar om niet te scheppen maar om alles op te ruimen: kunst moet een ode aan de stilte zijn. Niets is de ware perfectie, want alles wat we zeggen is leugen (ik merk op dat Vivre sa Vie een filosoof aan het woord laat die hetzelfde zegt). Maar in de film wordt constant gesproken en liegt Guido alles bij elkaar. Maar dat is nu eenmaal wie we zijn. Deze film is die waarheid.

Ik geloof dat ik met Godard mijn regisseur heb gevonden.

Net als Drulko Vlaschjan kijk ook ik nog maar een paar jaar films. Ik heb daarom nog niet heel veel films gezien en pas sinds januari 2018 heb ik mijn eerste Godard-film gezien maar het was een openbaring! À Bout de Souffle is mijn derde Godardfilm en opnieuw een parel van een film. De film is toegankelijker en wellicht wat simpeler dan Vivre Sa Vie en Le Mépris, maar er is opnieuw gewoonweg niets wat ik niet geweldig vind aan de film.

Qua inhoud doet de film me wat denken aan de recent uitgekomen Phantom Thread (2017) - MovieMeter.nl, want ook hier zien we een complexe verhouding tussen een man en een vrouw – de autodief Michel en zijn nieuwe vlam Patricia – waarbij het lijkt dat de man sterk is en de vrouw zwak (hij laat graag weten dat hij niets zo veracht als lafheid en vindt het jammer dat zijn mooie vriendin zo laf is) maar waarbij wellicht de rollen omdraaien als de relatie zich ontwikkelt. De wijze waarop dit wordt verteld c.q. in beeld gebracht is m.i. echter interessanter dan in Phantom Thread, nu À Bout de Souffle vol wijsheden zit, tegelijkertijd fel realistisch is (het stel spreekt en gaat met elkaar om zoals een echt stel dat doet, welk realisme juist bevreemdend werkt op het grote doek) en Godard Godard niet zou zijn als er niet ook een meta-narratief is in de vorm van de regisseur die door Patricia wordt geïnterviewd. Het liefdesverhaal dat een soort mislukt of pervers soort Romeo-en-Julia-verhaal is doordat ze niet zonder elkaar kunnen maar toch ook vooral met zichzelf bezig zijn vormt het hart van een verder een standaard- maar geloofwaardig verhaal over een moordende autodief op de vlucht voor de politie waarbij Michel trouw blijft aan zijn beginsel om niets (de dood) te prefereren boven verdriet. Michel en Patricia willen allebei alles en één zal alles verliezen.

Kortom, de film prikkelt de zintuigen en het intellect, het toont het echte leven en stelt daar de juiste vragen bij en er zit een vrouw en een pistool in het verhaal, dus wat wil een mens nog meer? Na het zien van zo’n volmaakte film als deze vraag ik me zelfs af wat het nut is van alle films die erna zijn gekomen.

De film laat zien hoe zelfs in het verlaten Siberië waar een man en vrouw nog volgens oude, primitieve gewoonten leven de moderniteit toch aanwezig is en alles vernietigt: vliegtuigen vliegen over, het wordt warmer, de dieren zijn verdwenen en de dochter is vertrokken naar de bewoonde wereld om er in een diamantmijn te werken. Met name dat laatste doet enorm veel verdriet want de man zegt meerdere malen dat het bijeen houden van het gezin nog belangrijker is dan eten en slapen. De ontwrichting van familie en milieu door de industrialisatie waar Rousseau en Marx al over schreven heeft ook Siberië bereikt.

Een interessant thema maar slaapverwekkend in beeld gebracht: het thema had misschien een prachtige en alleszeggende foto of schilderij kunnen opleveren maar het bewegende beeld dat film is voegt hier niets toe want er is totaal geen boeiend verhaal. De film is godsallemachtig traag en er gebeurt eigenlijk niks (we zien de man ijs hakken, we zien de man en vrouw een vis eten, etc). Kijken hoe verf opdroogt is spannender. Ondanks z’n interessante en wellicht belangrijke thematiek is de film niet te doen zonder amfetamine of een ander stimulerend middel om in ieder geval wakker te kunnen blijven.

Nadat Un Chien Andalou met een klein budget succesvol was konden Buñuel en Dalí daarna aan de slag met een groter budget hetgeen de langere film L'Age D'or werd, al kwam het tot een breuk tussen heeft Buñuel en Dalí en heeft Dalí in feite maar weinig bemoeienis meer gehad met de film. Buñuel was vanwege Un Chien Andalou geaccepteerd in de kring der surrealisten en met deze film consolideerde hij die positie: omdat ook de bourgeois aandacht had voor Un Chien Andalou moest deze film nog anticommerciëler en provocerender zijn, hetgeen lukte want extreem-rechts vernielde in protest werken van Dalí en andere surrealisten en in Frankrijk werd de film (tot 1981!) verboden, maar wellicht vanwege de afwezigheid van Dalí is de film gestructureerder en minder een surrealistisch carnaval dan Un Chien Andalou. Er zijn een paar iconische surrealistische beelden, zoals (de skeletten van) de vier bisschoppen op de rotspartij en de man die een viool op straat voor zich uit schopt, maar de film wordt gedomineerd door een opvallend coherent verhaal over een verliefd stel dat de lust najaagt (maar telkens in hun liefdesspel wordt gestoord) dat niet zozeer surrealistische beelden geeft als wel wat ‘schokkende’ want wrede en perverse scenes in de geest van Marquis de Sade zoals de man die een klein hondje wegschopt. Buñuel beschreef de film als “romantiek in een surrealistische roes”.

De boodschap van de film lijkt dan ook met name te zijn ontleend aan het werk van De Sade naar wiens 12 Dagen van Sodom in de slotscene uitdrukkelijk wordt verwezen, zoals dat passie (het ‘natuurlijke’ leven van het Verlichtingsideaal) leidt tot terreur en andere wreedheden waarbij juist de adel of hogere kringen en priesters (die de beschaving vertegenwoordigen) zich het meest (kunnen) laten gaan in hun beestachtig en misdadige gedrag, hetgeen de bourgeois steevast schockeert; de mens is net zo antisociaal en giftig als de schorpioen over welk dier de film documentaire-achtig begint en houdt slechts de schone schijn op. Of mogelijk speelt ook hier – net als bij Un Chien Andalou – de psychoanalyse een rol, omdat ook hier de man wordt gedwarsboomd in zijn lust voor de vrouw, en is de moraal van het verhaal dat onderdrukking van seksualiteit geweld geeft zodat met name de kerk en de burgerlijke moraal de mens gewelddadig hebben gemaakt, al wijzen de surrrealisten natuurlijk elke moraal of boodschap af en wil de film in die zin slechts de (vreselijke) natuur van de mens of het onbewuste tonen en de burgerij (het Über-ich) shockeren.

Het is weer een typische Sorrentino-film dus we worden opnieuw getracteerd op een lange, Fellineske film vol fraaie gestileerde beelden, kleurrijke personages en semi-interessant of quasi-diepzinig gebabbel. Dit keer is het een semi-autobiografische film die de coming-of-age van een puberjongen in Napels laat zien wiens leven wordt beheerst door de mogelijke komst van Maradona bij de voetbalclub van Napels maar meer nog door z’n hunkering naar z’n eerste seksuele ervaring, bij voorkeur met z’n verleidelijke, wulpse maar psychisch gestoorde tante. Z’n jeugd wordt echter bedorven door een dramatische gebeurtenis waardoor hij geen filosoof meer maar filmmaker wil worden, want Fellini gaf aan dat film een afleiding van dus vlucht uit de werkelijkheid is en dat kan de getroubleerde jonge man wel gebruiken.

Van Fellini leert hij zo dat film de werkelijkheid mooier of interessanter kan maken en van de Napoletaanse filmmaker Capuano dat je lef nodig hebt om succesvol te zijn en dat je een verhaal te vertellen moet hebben, welke lessen Sorrentino met deze film in de praktijk lijkt te brengen. Zijn verhaal lijkt te zijn dat je leven, althans als puber, wordt bepaald door onverwachte gebeurtenissen – de hand van God lijkt naar het lot te verwijzen – die je vormen tot de volwassen persoon die je wordt en die meer grip op het leven heeft. Al levert de film weinig vernieuwing, weet Sorrentino wel de wat alledaagse werkelijkheid interessanter te maken zodat de film nooit verveelt.

De documentaire laat simpelweg het reilen en zeilen in en rond een schoolklasje op het Franse platteland zien: er is geen verhaal en het brengt je als kijker in eerste instantie vooral terug naar de kindertijd die voor jezelf al lang vervlogen is. Voor zover dat nostalgie oproept helpt de film daarbij want het platteland oogt uiterst idyllisch en de leraar blijkt bijzonder toegewijd zodat de film eindigt met de onvermijdelijk brok in de keel als het schooljaar om is en de kinderen afscheid nemen van hun geliefde meester. De niet bijster snuggere leerlingen vereisen veel geduld van de meester en zo ook vergt de slechts registrerende film geduld van de kijker maar die wordt net als de meester er wel voor beloond, in het geval van de kijker doordat de film een zekere schoonheid of poëzie in het alledaagse blootlegt.

De film oogt een tijdlang als een weinig geïnspireerd aftreksel van 4 Luni, 3 Saptamâni si 2 Zile (2007) en die hooguit interessant is als een tijdsbeeld van Frankrijk in begin jaren ’60 toen de zeden conservatief waren en abortus illegaal was, maar het laatste half uur is dermate intens dat het uiteindelijk toch een film is die indruk maakt en ver boven de middelmaat uitsteekt.

NB. Ik heb ‘m op Vitamine Cineville gezien waar de ondertiteling een halve minuut is vertraagd zodat je de tekst ziet van de scene daarvoor (en ik heb ondertiteling nodig want m’n Frans is niet best)… maar gelukkig wordt er weinig gesproken zodat ik dat euvel niet onoverkomelijk vond en ik niet denk heel veel te hebben gemist. De film is een mysterie en ik denk dat dat mysterie evengoed niet wordt opgelost als je de tekst wel goed kunt volgen.

Visueel is de film sowieso verbluffend mooi. Je wordt helemaal in een sprookjeswereld gezogen en dat komt mooi uit want het verhaaltje is in wezen ook een sprookje: al vrij snel wordt duidelijk dat de zonderlinge gemeenschap van vreemd uitziende jonge vrouwen die allemaal apart voor één jongen van ongeveer 12 jaar zorgen uit menselijke zeesterren bestaat en dat dat symbolisch verwijst naar het geheim of trauma van het volwassen worden: de jongens merken dat hun lichaam (en gevoelens) begint te veranderen waarbij die verandering en wat volwassenen doen nog een geheim voor hen is en dat de vrouwen ook fel proberen geheim te houden. Net zoals zeesterren slechts bij hun geboorte een metamorfose ondergaan en daarna sterven na nieuw leven te hebben gegeven, zo moeten ook deze jongens zelf een baby in hun buik laten groeien en dan sterven (of verdwijnen naar de gewone mensenwereld) voordat ze volwassen worden (wat hun tweede metamorfose zou zijn).

Al met al zit je de hele film af te kijken in afwachting van hoe die menselijke zeesterren nu precies hun voortplanting doen en zo, maar de film blijft bewust vaag (met ook nog een scene waarin de vrouwen ’s nachts een zeester vormen en seksueel kronkelen). De technische details doen er misschien ook niet toe, maar veel meer stelt de film ook niet voor in de plaats: we volgen gewoon de jongens die er langzaam achter komen dat er iets niet klopt met daarbij een dun liefdesverhaaltje want Nicolas wordt door z’n geliefde gered. De film blijft zo toch weinig meer dan een mooi plaatje en een interessant maar matig uitgewerkt idee.

Weer zo’n ontieglijk langzame film waarbij je aldoor minutenlang naar een beeld kijkt waarin niets gebeurt. Je vraagt je af of de regisseur een sadist is die de kijker wil kwellen of dat hij geen inspiratie heeft en dus de speelduur van 100 minuten anders niet kan vullen. De esthetische beelden zijn van het zonsondergangtype-kitsch en getuigen aldus ook van weinig inspiratie. Blijft over de betekenis van het zeer magere verhaal: ik denk dat de film over voortplanting gaat en wil zeggen dat Mongolen op uitsterven staan (zwanger zijn betekent immers dat je een dinosauriërei – een öndög – draagt) maar de film boeit te weinig om daar echt over na te gaan denken.

De film voelt als een documentaire en geeft daarom een overtuigend realistisch en dus interessant kijkje in het leven aan de onderkant in Spanje (enigszins vergelijkbaar met de positie van woonwagenbewoners in Nederland die ook werden gedwongen in flats te gaan wonen), maar uiteindelijk lijdt de film aan het feit dat het vlees noch vis is: te weinig spanning voor het verhaal en te weinig (achtergrond)informatie voor een documentaire. Wat dan wel weer prettig is is dat de film niet lang duurt.