Opinions

De film laat zien hoe Roemenië – net als andere Europese landen – in de greep van xenofobie is gekomen na het eind van het ideologische conflict door de val van de Muur en de wereldhandel met z’n open grenzen (waarbij de politieke correctheid en de invloed van West-Europa als het nieuwe communisme wordt ervaren). De kern is dat de economie van Roemenië op z’n gat ligt: Roemenen zijn massaal naar West-Europa, bv. Duitsland, gegaan voor werk waardoor bedrijven in Roemenië op hun beurt arbeidmigranten uit landen als Sri Lanka moeten werven, hetgeen op veel weerstand stuit in het Roemeense dorp van de film door nota bene met name de Hongaarse minderheid die zelf buitenlands is. Na de zigeuners en de Hongaren zijn nu de arbeidsmigranten uit andere werelddelen de zondebok van een volk dat zelf als minderwaardig en onbeschaafd wordt gezien door West-Europa, hetgeen in de film ook wel wordt gesymboliseerd of verklaard doordat er nog beren leven terwijl die in West-Europa zijn uitgeroeid: men is er op de hoede voor wilde dieren die de rust komen verstoren en misschien is men zelf de wilde dieren. Omdat de econonomie op z’n gat ligt is Roemenië afhankelijk van subsidies van de EU in ruil waarvoor Roemenië wel een stuk autonomie moet opgeven en de EU wordt gezien als de nieuwe dictatuur die de Roemenen onderwerpt.

Het verhaal kabbelt voort en is tegelijk niet makkelijk te volgen, hetgeen misschien de complexiteit van de situatie weerspiegelt maar die weinig kijkgenot geeft zonder dat het overigens vervelend wordt. De film beoogt een M.R.I.-scan van Roemenië te geven (M.R.I. in het Roemens is R.M.N.) en slaagt daar goed in waarbij de diagnose niet best is, maar het levert niet een heel boeiende film op.

Het is altijd leuk om achter de voordeur bij mensen thuis te kijken en de documentaire lijkt niets meer te bieden dan dat maar langzaam gaat de docu onder je huid zitten, al was het maar omdat je vaag beseft dat wat je wordt voorgeschoteld ook jouw eigen eindstation kan zijn: niet alleen zijn de bewoners van de flat allemaal op hun geheel eigen wijze schrijnende gevallen (‘onproductieven’, ‘implorables’, of hoe je ze ook wilt noemen) en wordt de flat gesloopt omdat het een concentratie van ellende is geworden (zeg maar het afvoerputje van de samenleving), de docu laat de bewoners ook vertellen waar het mis is gegaan hetgeen in wezen het verhaal van onze samenleving als geheel is. De verloedering is begonnen toen mensen hun deur dichtdeden en zich van elkaar gingen isoleren, onder andere vanwege de komst van buitenlanders. De meesten wonen alleen en hebben geen contact met zelfs de buren. Niet alleen geeft dat eenzaamheid maar ook wantrouwen, angst en onverschilligheid: zelfs als de buurvrouw om hulp roept geef je niet thuis want “het zijn jouw zaken niet”. Tot slot geeft het ook verloedering qua gebouw: er wordt niet meer schoongemaakt en alles gaat kapot. Toch weten sommige ‘mislukkelingen’ elkaar te vinden en lijkt er iets van liefde te kunnen bestaan in deze mistroostige omgeving, al is die liefde misschien vooral wederzijdse afhankelijkheid: echte liefde is de pijn die men voelt voor de geliefde die er niet meer is of zelfs voor het leven en de samenleving die men vroeger kende maar die nu definitief lijkt te zijn verdwenen. Het opvallende einde van de docu lijkt evenwel niet zo pessimistisch te willen afsluiten en hoop te willen uitspreken.

Een ruime drie-en-een-halve ster.

De film is typisch Japans in de zin dat ook deze film alledaagse relatieperikelen laat zien – een getrouwd stel vervreemdt van elkaar na de dood van hun zoontje waarbij ze meer steun vinden bij hun ex-partners met wie de liefde emotioneel intenser was – in een wat voortkabbelend tempo waarin zelfs dramatische gebeurtenissen wat saai voelen omdat Japanners nu eenmaal niet explosief hun emoties uiten. De film blijft echter boeien door de interessante thematiek omtrent de aard van de liefde en de mens: we willen gered worden of de ander redden, bovenal van verlatenheid, maar ‘ware’ liefde is zo mogelijk nog bedrieglijker dan de onware liefde zodat we pas de juiste keuzes maken als we onze fundamentele eenzaamheid beseffen en de ander in de ogen durven aankijken. Ook die thematiek doet denken aan de Japanse meesters als Ozu en Hamaguchi – met name ook Netemo Sametemo (Film, 2018) van Hamaguchi – in wiens voetsporen de film lijkt te willen treden, resulterend in een niet briljante of originele maar toch wel fijne film.

Toch wat tegenvallend. Het is natuurlijk lastig om over zoiets als een quantumcomputer een documentaire te maken want het moet enerzijds geen college over quantummechanica of haar toepassing worden dat het gewone publiek toch niet (goed) kan volgen en anderzijds geen documentaire over de mensen die ermee bezig zijn want het interessante is immers die quantumcomputer en niet die mensen. De documentaire weet hier wel een goede balans in te vinden maar wat dat oplevert is weinig meer dan het dagelijks en oninteressante leven van met name Leo Kouwenhoven die zich met alles lijkt bezig te houden behalve met wetenschappelijke vooruitgang. We zien hem z'n promovendi begeleiden, lobbyen voor geld, babbelen met vrienden deeltjesfysici en de verwachting uitspreken dat de quantumcomputer er snel komt. Maar de peperdure technologie in het lab werkt niet en we zien vooral frustratie dat het zo lang duurt. Als kijker word je aldus weinig wijzer.

Avonturenverhalen zijn machtig mooi voor voorpuberale jongens en die fase ben ik ontgroeid. Veel deed de film me dan ook niet, al erken ik dat het een heel goede is binnen het genre: het heeft alles wat het moet hebben – veel halsbrekende avonturen, een beetje humor (dat de nazi’s een joods ding nodig hebben is trouwens ook grappig) en een beetje romantiek – en dat de film wat gedateerd racistisch (kolonialistisch) en seksistisch is maakt het stoere van de film helemaal af.

Van de 48 films die Woody Allen tot nu heeft gemaakt heb ik er maar een paar gezien maar ik heb wel de indruk dat ze allemaal hetzelfde zijn: zijn films zijn van begin tot eind gevuld met neurotisch gebabbel – een soort verbale diarree waarbij je meedogenloos de oren van je kop wordt gekletst – en hebben hetzelfde verhaal over een stel dat in de grote stad allerlei andere mensen ontmoet waar ze dan op verliefd worden zodat er een relatiecrisis ontstaat. Deze film is niet anders maar hij beviel me wel.

Het eindeloze gebabbel en de plotontwikkelingen zijn net interessant genoeg om de aandacht aldoor vast te houden en uiteindelijk blijkt er toch ook iets van inhoud of diepgang in te zitten hetgeen de doorgaans wat flauwe grapjes ruimschoots compenseert. Dat er innemend wordt geacteerd, met name door Elle Fanning, helpt overigens ook. De film onderzoekt op redelijk interessante wijze de bekende thema’s van Woody Allen zoals het ‘echte’ leven met z’n spanning tussen je afkomst en je ambities en tussen de werkelijkheid en de filmversie ervan (‘het echte leven is voor mensen die niets beters kunnen krijgen’), wat mensen in elkaar aantrekt en afstoot (van spirituele, emotionele dan wel fysieke aantrekkingskracht en de erotiserende kracht van succes/sterrendom tot het afstotende van een vreemde lach) en de romantiek van nostalgie en een regenachtige, drukke stad die elke menselijke agenda in de war stuurt vs. het vredige maar voorspelbare zonnige platteland.

Mooie, indrukwekkende film. Ogenschijnlijk is het weer zo’n typische ‘saaie’ arthousefilm waarin niets gebeurt (en anders dan bv. bij Malick is er ook weinig visueel spektakel of mystiek), maar ik vond ‘m helemaal niet saai: eerder rustgevend en uiteindelijk zo hypnotiserend (en lichtelijk vervreemdend) dat – zoals ook bij de mensen in de film – dromen en waken vloeiend in elkaar gaan overlopen. Ik kreeg de indruk dat er veel boeddhisme in de film zit, maar ik heb daar te weinig verstand van om daar zeker van te zijn.

Ik besloot de film te zien omdat hij wel met Ready Player One (2018) - MovieMeter.nl wordt vergeleken en die film van Spielberg vond ik geweldig. En alhoewel deze film best leuk is (en zijn de overeenkomsten met Ready Player One evident) heeft hij beslist niet de diepgang of zelfs maar de overweldigende beelden van Spielbergs film en is het veel meer een kinderfilm. Wel laat ook deze film niet na, zoals we gewend zijn bij de Hollywood-films, een goede moraal c.q. warme kerstboodschap mee te geven, in dit geval dat echte vriendschap impliceert dat je de droom van de ander niet blokkeert (ofwel: liefde betekent ook de ander kunnen loslaten).

De film is een geslaagde omzetting van Shakespeare’s King Lear naar een Japanse setting en omdat Kurosawa de drie dochters in King Lear vervangt door drie zonen (een ambitieuze opportunist, een slappeling en meeloper en een moedige, eerlijke rebel) weet hij er ook nog Macbeth in te weven doordat de vrouw Kaede op de achtergrond de kwade genius is die de ineenstorting van het rijk regisseert en veroorzaakt. Maar het begint natuurlijk allemaal met de domme beslissing van de oude heerser om zijn rijk te verdelen onder zijn drie zonen dat strijd en vernietiging teweegbrengt. Terwijl King Lear afspeelt in een voorchristelijke tijd, speelt Kurosawa’s film zich af in een tjd waarin men geloof en moraal heeft verloren waardoor politiek een kwestie van macht, wraak, verraad en verovering is geworden, resulterend in chaos (‘ran’). In dit politiek klimaat van egoïsme en machiavellisme kan alleen autoriteit orde bewaken (zoals Hobbes zou leren) maar daar neemt de oude heerser juist afstand van waarbij hij ten onrechte vertrouwt op zijn vaderlijke autoriteit om zijn zoons onder controle te houden; bovenal had de oude heerser de fundamenten van de orde al verzwakt doordat hij een immorele koning was die heerste door middel van terreur welk regime slechts terreur kan voortbrengen. Bij Shakespeare is er na de neergang van de middeleeuwse eenheid door koning en gemeenschap een aanwijzing dat de wereld uit het modern individualisme en machiavellisme gered kan worden door een nieuwe gemeenschapszin, gebaseerd op deugd en liefde, die bij Kurosawa in handen wordt gelegd van Sue en na haar overlijden haar blinde broer Tsurumaru waarmee de film eindigt en die veelzeggend zijn houvast in boeddha verliest: het zijn niet de goden maar de mensen zelf die het leven tot een hel maken en daarom moeten de mensen ook zelf de leidraad van het goede (her)vinden om de wereld mooi te maken.

In Sophocles’ Oedipus is het een blinde die wijs is, omdat je de waarheid in jezelf vindt, maar Shakespeare en Kurosawa spelen een ander maar interessant spel met betrekking tot waanzin en waarheid: het machiavellisme is uiterste rationaliteit die tot leugens (vleierij en bedrog) en vernietiging, uiteindelijk ook van jezelf, leidt terwijl de nar de afstotelijke waarheid spreekt (“De wereld is gek. Wie gek is is wijs”). Bovenal was de koning blind en wordt hij gek maar door middel van de waanzin omdat hij alles verliest ontdekt hij (net als Oedipus) de waarheid in de zin dat hij die ten langen leste onder ogen moet zien. Ofschoon Shakespeare’s stuk natuurlijk rijker en dieper is, ziet Kurosawa’s film er mooi uit en weet het de hoofdzaken goed over te brengen.

In het kader van klassiekers kijken heb ik deze bekeken. Overigens, direct werd me duidelijk dat Sandome no Satsujin (2017) - MovieMeter.nl van de eveneens Japanse regisseur Koreeda, welke film ik in 2018 in de bioscoop zag, bijna een soort remake van de film is: in beide films is een moord gepleegd maar vertellen de betrokkenen en/of getuigen een verschillende versie van wat er is gebeurd en kom je er ook als kijker niet achter wie de moord heeft gepleegd. Het verschil is hooguit dat Koreeda’s film meer (uitdrukkelijk) postmodern is en de waarheid lijkt te relativeren, terwijl het bij Rashomon meer lijkt te gaan om de vraag of er wel eerlijke (‘sterke’) mensen bestaan (in brede zin) of dat iedereen zwak en laf is en de zaken zo verdraait dat hijzelf er het beste uitkomt. De priester in de film vertegenwoordigt het geloof in de mens, dus dat de mens deugt en het vertrouwen waard is (omdat er anders geen samenleving mogelijk is), en de derde man die komt schuilen voor de regen vertegenwoordigt het geloof dat iedereen zelfzuchtig is en je niemand kunt vertrouwen.

De acteurs doen wat hysterisch maar dat stoorde niet. Net als Koreeda’s film/versie is de film best aardig en zeker niet saai maar ik werd nou ook niet van mijn sokken geblazen.

Dit is na Capharnaüm en Donbass al de derde film dit jaar in de categorie ‘rauw, hard en documentaire-achtig’. Een soort sociaal-realisme waarin sinds het Italiaanse neorealisme van bv. Fellini - naast de Engelsen - de Italianen in lijken te grossieren (zie bv. Dogman als een hedendaags voorbeeld qua film). Ditmaal wordt een Engels gezin vanaf de jaren ’80 geportretteerd en het is typisch Engelse onderklasse dus vol armoede, alcoholmisbruik en mishandeling. In de tijd van Dickens zou men het ‘het gemene volk’ noemen met ‘gemeen’ als in ‘laag’: het is een gezin dat de eindjes niet aan elkaar kan knopen, zich nauwelijks kan voeden en het lage, asociale karakter lijkt er automatisch uit voort te komen.

Ik hou wel van dit soort even wrange als wrede films die de lelijkheid van het bestaan tonen en die als een stomp in je maag voelen. Wel kent de film weinig dramatische ontwikkeling (ik hou van films die naar een climax toe werken), herhaalt het zich wat en worden de karakters weinig uitgediept; de climax zit eigenlijk ergens aan het begin van de film met de zwakzinnige man (wellicht een man die met een hersenbeschadiging is geboren omdat zijn moeder dronk tijdens de zwangerschap). De film is echter een indringend en mooi gefilmd portret van een disfunctioneel gezin uit de Engelse onderklasse.

De film moet het hebben van z’n mysterie: we zien een meisje in een onduidelijke emotionele toestand, daarna een jongen die met haar flirt, daarna nog een jongen die om haar nek vliegt etc waarbij langzaam duidelijk wordt wat de relaties tussen de personen zijn en nog langzamer duidelijk wordt wat er mis is in het gezin van het meisje. Maar uiteindelijk gebeurt er weinig en blijkt wat er mis is datgene wat eigenlijk al wel snel duidelijk werd: de vader van het meisje gunt haar geen vrijheid om te daten omdat hij (en ook haar jonge broer) haar niet kwijt wil (er is daarbij ook een milde suggestie van incest). De kramp van de vader aan het einde waarmee hij haar niet kan loslaten is wel erg metaforisch en wat erna volgt juist vaag in z’n dubbelzinnigheid. De film is vooral psychologisch met aldoor bij die zwaarmoedigheid passende donkere ruimten maar het gebrek aan een verrassing of diepgang in de plotontwikkeling maakt de film ook wat onbevredigend.

Ik heb altijd een hekel gehad aan de films van Spielberg: te gelikt, te gladjes, te sentimenteel, te commercieel, te veel trucjes en te weinig inhoud, te veel jaren ’80 met haar al even gelikte, kille, dode popmuziek... Maar Minority Report bleek ik evengoed geweldig te vinden dus wilde ik deze film toch een kans gegeven, vooral omdat ik benieuwd was of de CGI en het grote doek een indrukwekkende onderdompelende ervaring konden geven.

Ik werd bepaald niet teleurgesteld: de film is opnieuw een meesterwerk en weet je inderdaad onder te dompelen in een andere (CGI-)wereld vol snelheid, kleur en avontuur. Daarmee hebben we m.i. meteen een thema van de film: die getoonde CGI-wereld is zelf een ode aan de CGI in de vorm van games waar de film over gaat. De kritieken hier gaven me een beetje de indruk dat de film een ode is aan de populaire cultuur van de jaren ’80 maar dat is volgens mij gelukkig niet waar de film echt over gaat want ik haat de jaren ’80: de film is m.i. wel een ode aan de oorspronkelijke idealistische game-cultuur van nerds op een zolderkamertje die een nieuwe wereld ontvouwden (die in de jaren ’80 opkwam zodat daarom de film vol verwijzingen zit naar dat tijdperk). Het punt dat Spielberg m.i. wil maken is dat enerzijds die mede door gamers ontwikkelde CGI steeds belangrijker wordt in ons leven (als escapisme in een steeds harder wordende wereld) en anderzijds geheel in handen van de grote Google-achtige bedrijven lijkt te vallen die daardoor veel te veel macht krijgen. De creativiteit van de nerds is overgenomen, gekocht en geperverteerd door het grote geld en daarmee de hebzucht en de macht.

Daarom speelt de film zich af in een geloofwaardige nabij-toekomstige dystopie waar de meeste mensen straatarm zijn, geen toekomst hebben en dus volledig opgaan in de games van de virtual reality die OASIS heet (mede een verwijzing naar de Britse band?). De film is daarbij opgezet als adventure game: deze schijnwereld die voor de meeste mensen echter hun alles is geworden dreigt in handen te vallen van een despotisch bedrijf dat de games gebruikt om mensen te exploiteren en tot slaaf te maken en het is de heldentaak van moedige individuen om dat te voorkomen en daarmee de vrijheid en het leven van de mensheid te redden. En om dat te doen moeten zij het bedrijf in die virtual reality van OASIS verslaan omdat de uitvinder van OASIS alle triljoenen en macht over OASIS uitlooft aan de winnaar van het spel: in die zin is de film een echo van The Matrix.

In OASIS moet men drie sleutels winnen om de Easter Egg en daarmee alle macht te krijgen (dat dan weer misschien verwijst naar The Lord of The Rings). De drie sleutels blijken zelf weer thema’s van de film te zijn (en moeten niet in het spel maar “in de geest” worden gevonden zonder veel waarde te hechten aan regels: creativiteit is belangrijker dan winnen volgens de conventies):
- De eerste sleutel wordt gewonnen door in een autorace achteruit te rijden. Dat kwam op mij wat over als een soort Back To The Future: de film met al haar geavanceerde CGI is hedendaags en speelt zich af in de toekomst maar is tegelijkertijd een nostalgische ode aan de oorspronkelijk game-cultuur (van de jaren ’80) van Donkey Kong e.d. Onderweg zijn we die cultuur kwijtgeraakt en we moeten terug om vooruitgang te boeken.
- De tweede sleutel wordt gevonden door een gemiste kans op de liefde te herstellen. Niet eenzaam winnen maar liefde of vriendschap in je leven is wat er werkelijk toe doet.
- De derde sleutel is het vinden van de eerste Easter Egg in een game i.p.v. die game op de conventionele manier te winnen. Daarbij wordt ook de hele bevolking gemobiliseerd om het bedrijf te verslaan (in een typische sword and sorcery-stijl zoals The Lord of the Rings die erg populair is geworden). De film bereikt hier meerdere meta-lagen: de Easter Egg van de game Adventure verwijst naar de Easter Egg die de winnaar van OASIS is beloofd die misschien weer verwijst naar de film als Easter Egg die ons naar een betere toekomst wijst dan de film ons voorspiegelt. En om het spel in OASIS te winnen moeten de helden ook in het echte leven hun hachje redden en blijkt het echte leven belangrijker dan de virtual reality, al was het maar omdat alleen in het echt een kus een echte kus is.

Al deze sleutels c.q. thema’s wijzen uiteindelijk naar dezelfde boodschap: het gaat niet om winnen, winst of macht maar om creativiteit, vriendschap en liefde en is het echte leven belangrijker dan welke virtual reality dan ook, hetgeen wordt bedreigd door de grote, machtige bedrijven.

Net als Minority Report heeft de film aldus diepgang en dompelt het je onder in een prachtige wereld en het verhaal is ook nog spannend. Wat wil je als filmliefhebber nog meer?

Dit is het soort documentaire waar ik van hou: geen observerende documentaire die je dingen probeert te laten ervaren maar een ouderwetse informatieve documentaire met een voice-over die een verhaal vertelt, ondersteund door beelden en pratende betrokkenen, en welk verhaal een filosofische insteek heeft waarbij wordt gepoogd de kern van de zaak boven tafel te brengen.

In dit geval geeft de titel van de documentaire die filosofische insteek meteen weer: de documentaire gaat op zoek naar de echte Charlie Chaplin met daarbij ook de vraag naar identiteit en haar relatie met het verleden van een persoon en het medium film. Ik merk vooraf op dat film sowieso een typisch postmodern medium is omdat het erin bestaat om de vastgelegde werkelijkheid te monteren (editing) dus te verknippen en verplakken om een bepaald effect of illusie te geven: film is in die zin geen afbeelding van de werkelijkheid of de schepping van een nieuwe werkelijkheid maar verknipt of vervalst slechts de werkelijkheid zodat film de werkelijkheid vervreemdt of juist aansprekender maakt. Waar de Franse Nouvelle Vague uitdrukkelijk het medium van de film en haar wetten aanpakt en haar films zo een vervreemdend effect hebben, monteert Chaplin de film op een manier die direct aanspreekt door het publiek mee te nemen in het verhaal of de scene maar waarbij Charlie echter ook af en toe in de camera kijkt waarmee hij zowel direct contact met het publiek zoekt als de illusie van het medium verbreekt (‘niet in de camera kijken’ is waarschijnlijk de eerste les die elke acteur krijgt). Het postmoderne van Chaplins films zit ‘m echter in het spel van identiteit: hij schiep het wereldberoemde Tramp-icoon – een icoon is in religieuze zin de afbeelding van een heilige als venster op het eeuwige – en omgekeerd schiep dat icoon de rijke en beroemde Chaplin, waarbij die twee eigenlijk niet van elkaar gescheiden kunnen worden want als je de ene ziet dan zie je ook de andere. Zelfs z’n kinderen weten niet wie hun vader – de echte Charlie Chaplin – was omdat hij ofwel aan het werk was en het genie niet mocht worden gestoord ofwel een show gaf zodra er een publiek was.

Hooguit z’n echtgenotes kenden de echte Chaplin maar hun mond werd gesmoord – al smulde de roddelpers van het wederzijds moddergooien bij de scheidingen – of zwegen. Frappant is dat Charlie zich niet kon voorstellen dat – in schril contrast met z’n supersterstatus waarbij hij of althans The Tramp dus nota bene een zwerver lange tijd zelfs de beroemdste persoon ter wereld was – iemand van hem zou kunnen houden: hij behield altijd zijn onzekerheid en zelfs z’n angst om terug te vallen in armoede en achtte zich een ‘niemand’. Niet alleen liet hij z’n ware persoonlijkheid daarom nooit zien en was hij ook privé altijd (of vaak) een acteur en showman, maar omgekeerd speelde hij precies zo’n ‘nobody’ als The Tramp die geen naam, geen status, geen thuis, geen nationaliteit, geen taal en dus geen identiteit heeft maar om die reden juist iedereen over de hele wereld kon aanspreken. Aldoor speelde Chaplin als het ware zichzelf – van de decors die een kopie waren van de plaatsen die een belangrijke rol in zijn leven hadden gespeeld tot het naspelen van zijn eigen levensloop zoals The Tramp z’n leven in de krottenwijken als jongen en z’n in ongenade vallen bij het publiek tijdens de communistenjacht in Limelight weerspiegelden – zodat het icoon en de ‘nobody’ ofwel de wereldberoemde filmster en de ‘echte’ Chaplin ook eigenlijk niet te onderscheiden zijn. Daarbij herschiep Chaplin als het ware zijn identiteit door zijn leven in z’n films uit te drukken, nu een identiteit gevormd worden door herinneringen, terwijl omgekeerd zijn verleden Chaplin niet losliet.

We leren dat Chaplin uit de Londonse krottenwijken kwam, waar hij zelf moederloos op straat had gebedeld, dat hij temperamentvol en grappig als kind was en in 1910 naar de VS was gekomen met een toneelgroep die de zeer fysieke slapstick tot vak had gemaakt waarin Charlie de meest talentvolle en grappige man was. Bij toeval kwam hij in de filmwereld – hij geloofde dat film slechts een voorbijgaand fenomeen zou zijn – en schiep hij z’n Tramp door zich in tegenstellingen te kleden (grote broek, krap jasje, etc). Zijn succes als The Tramp maakte dat hij snel een eigen filmstudio had waarbij hij zo veel mogelijk alles zelf deed (hij speelde zelf de hoofdrol, regisseerde zelf, produceerde zelf, componeerde zelf, hij deed alles eerst voor aan de andere acteurs, bemoeide zich zelfs met de make-up, etc) maar hij werkte niet volgens een script: zijn werkwijze was om op basis van een vaag idee een scene eindeloos te spelen tot het werkte of grappig was. Zo vond hij na 342(!) opnames eindelijk de juiste take van een cruciale scene in City Lights doordat een autodeur dichtslaat: geluid werd het cruciale element van deze stomme film!

Toen films rond 1930 geluid kregen werden deze nieuwe ‘talking movies’ een rage en waren Chaplins stomme films meteen ouderwets, maar Chaplin kon niet zomaar gaan praten in z’n films: het identiteitsloze van The Tramp vereiste universele communicatie door middel van mimiek en (natuurlijke) lichaamstaal, hetgeen vernietigd wordt door (kunstmatige) taal en spraak. De documentaire noemt veel frappante overeenkomsten tussen Chaplin en Hitler die veel verder gaan dan slechts het snorretje – ook in die tijd werden zij vaak met elkaar vergeleken – maar waar geluid Chaplins carrière dreigde te vernietigen, wist Hitler het publiek juist voor zich te winnen door middel van geluid (speeches) en was nazi-Duitsland het eerste land dat de films van Chaplin verbood omdat Chaplin typisch joods zou zijn (en ook de FBI noemde hem later een jood bij de communistenjacht op Chaplin), terwijl Chaplin geen jood was maar zijn identiteitsloze dus van elke Blut und Boden en zelfs van elke sekse en seksualiteit losgezongen filmkarakter belichaamde wel het karikatuur van de kosmopolitische, modernistische, grensvervagende Jood. Net als City Lights berust The Great Dictator op persoonsverwisseling, in dit geval speelt Chaplin met het dubbelgangersmotief omdat hij dan wel z’n joodse personage en Hitler zo veel op elkaar lijken. Daarbij spreekt hij voor het eerst – de beroemde slotspeech van de film – waarmee hij ook voor het eerst een identiteit aan z’n personage geeft. In feite bleef Chaplin sindsdien praten waarmee hij veel mensen tegen zich in het harnas joeg, met name door z’n communistische sympathieën en z’n films ook in de VS werden geband en hij eindigde als een banneling in Zwitserland.

De documentaire toont de rehabilitatie van Chaplin in Hollywood in de jaren ’70: hij wordt weer erkend als een van de grootste figuren en iconen van de filmgeschiedenis (al vraag je je af of hij niet opnieuw gevaar loopt te worden gecanceld, nu door z’n kindhuwelijken, pedofiele geaardheid en seksueel roofdiergedrag). Daarmee zijn we weer terug bij het begin van de documentaire waarin we de Chaplin-mania of ‘Chaplinitis’ van 1914/15 zien waarin massa’s Amerikanen en acteurs The Tramp imiteren zodat de centrale vraag van de documentaire rijst: wie is de echte Charlie Chaplin? Daarbij verdedigde een acteur die een Tramp-imitatie deed zich met het argument dat hij niet Charlie Chaplin maar een imitator van Charlie Chaplin imiteerde en dat bovenal Charlie Chaplin zelf de tramp comedians uit de 19de eeuw imiteerde. Daarmee zitten we in de kern van het postmodernisme: er is slechts een eindeloze stroom van kopieën zonder origineel, er is slechts (wisselende) schijn of beeldvorming zonder (vaste) werkelijkheid dan wel is de schijn werkelijker dan de werkelijkheid, zoals ook Chaplin zelf The Tramp en The Tramp Chaplin werd zonder onderscheid tussen speler en gespeelde – de echte Charlie Chaplin verdwijnt of wordt betekenisloos – en hij als icoon ‘bigger than life’ werd terwijl hij zelf rijk werd door een zwerver te spelen.

Chaplin was zelf een migrant die van Engeland naar de VS migreerde en tot slot als banneling in Zwitserland leefde en er stierf. De communistenjagers hadden in zekere zin gelijk dat Chaplin niet loyaal was aan de VS: hij was loyaal aan de mensheid – meer in het bijzonder aan de (verdrukte) ‘common man’ die hijzelf al lang niet meer was – en aan zichzelf maar niet aan de specifieke personen in zijn leven of aan het land waar hij leefde die hij telkens slechts van zich vervreemdde. Hij had net als The Tramp geen identiteit, waarbij hij altijd zichzelf speelde en (film)beeld en werkelijkheid ononderscheidelijk zijn. Door zich op dit thema te richten heeft de documentaire een interessante insteek die het fenomeen Charlie Chaplin raak belicht waarbij het bovendien vol relevante informatie over Chaplins leven en carrière zit. Kortom, ik vind het een erg fijne documentaire over een van mijn filmhelden.

Twee Joodse neven gaan op groepsreis naar Polen ter nagedachtenis van hun overleden oma. Ze gaan beide verschillend met het verleden om: de een is ‘normaal’ dus heeft geleerd zich te harden en een leven op te bouwen (zoals de meeste Joden na de Holocaust), maar is daardoor ook wat neurotisch, en de ander lijkt altijd kind gebleven, heeft geen leven opgebouwd en is een gevoelsmens (zit dus ‘dichter’ bij de pijn van het verleden) die altijd zegt wat ie denkt. Dat geeft natuurlijk onderling wrijving en vanwege het gedrag van de extraverte en labiele persoon altijd wel gekke situaties waarmee de road movie een beetje drama en een beetje humor combineert (terwijl de reis hun vriendschap natuurlijk verdiept). Het is daarmee geen vervelende film maar bijzonder vind ik ‘m ook niet.

De documentaire legt autisme uit aan de hand van het door de autistische jongen Naoki Higashida geschreven boek The Reason I Jump (2007 in het Japans; 2013 in het Engels) waarin hij uitlegt hoe hij de wereld ervaart en illustreert een en ander door enkele autistische jongeren te tonen en hun ouders aan het woord te laten. Uiteindelijk is de documentaire weinig meer dan die uitleg die ook in een artikeltje had gekund maar het is wel interessant en het neemt veel vooroordelen weg.

Het komt erop neer dat autisten de zintuiglijke prikkels niet – zoals bij ‘normale’ (neurotypische) mensen – intuïtief verbinden tot een betekenisvol geheel maar deze bewust ‘handmatig’ moeten verbinden zodat de wereld voor hen een fragmentarische puzzel is en zij vooral details zien en prikkels ervaren in plaats van betekenissen. Omgekeerd kunnen zij hun gedachten (betekenissen) niet intuïtief uiten door middel van concrete woorden of klanken zodat ook spreken bewust en ‘handmatig’ verloopt: de documentaire richt zich specifiek op autisten die niet spreken of althans niet tot betekenisvolle verbale communicatie in staat zijn. Dat zij aldus niet op de normale wijze kunnen communiceren betekent echter niet dat ze geen behoefte aan mensen of communicatie zouden hebben of dat ze achterlijk zijn (om twee gangbare vooroordelen weg te nemen): door hun onvermogen intuïtief en dus op normale snelheid te communiceren is er frustratie en een fysiek uiten van emoties (om welke reden ze soms graag springen: ‘The Reason I Jump’) waardoor autisten agressief kunnen zijn en in sommige culturen wel wordt gedacht dat ze door de duivel zijn bezeten, maar het blijkt dat er niets mis is met hun intelligentie als ze via het spellen van woorden hun gedachten kunnen uiten. Net als locked-in-personen als het gevolg van verlamming zitten autisten in die zin opgesloten in hun eigen wereld die ook nog eens druk en chaotisch want fragmentarisch is waardoor ze van herhaling, orde en obsessies houden om enige rust te vinden.

Anders dan bv. de bekende documentaire Het Beste Voor Kees waarin het zonderlijke dus anders zijn van de autist wordt benadrukt met de vraag of de autist in onze samenleving kan functioneren, probeert deze documentaire in lijn met Higashida’s boek juist een brug te slaan tussen de twee verschillende werelden door autisme begrijpelijk te maken zodat de autist wordt opgenomen door de samenleving, al wordt erkend dat er nog een lange weg te gaan is om echte integratie te bereiken. Filosofisch is het overigens interessant hoe autisten de wereld ervaren: hun analytische geest doet machine-achtig aan (terwijl ze tegelijk sterke, fysieke emoties ervaren), maar hun fragmentarisch ervaren doet ook denken aan het postmodernisme dat bewust coherentie en betekenisgevende kaders ondermijnt (Deleuze en Guattari maakten overigens in 1972 furore met het werk Capitalisme et schizophrénie dat de hedendaagse maatschappij als schizofreen beschrijft; ik merk op dat schizofrenie en autisme in elkaars verlengde liggen qua biologische oorzaken en qua effect van verlies van coherentie).

Deze film heeft dezelfde vibe als The Florida Project: op een realistische wijze volgen we een paar mensen aan de onderkant van de Amerikaanse samenleving en opnieuw is er het vervreemdende contrast met een zonnig, zomers decor dat de ernst verbloemt of zelfs de grauwe werkelijkheid vervormt tot bubblegum-kitsch. In zekere zin klopt het vakantiegevoel wel want de mensen in de film werken niet en hun leven is leeg. Ze proberen iets van hun leven te maken – in dit geval volgen we een pornoacteur die vanuit de goot probeert op te krabbelen en een gouden kans ziet in een lokaal meisje om weer de top te bereiken – maar tegelijk lijken ze kansloos in hun ambities hetgeen de film nog eens wrang contrasteert met Trumps ‘Make America Great Again’- verkiezingsretoriek op de achtergrond. Het is een fijne film, al piekt hij nergens en is hij te lang.

Aznavour had niet alleen iets met chansons maar ook met film die de werkelijkheid zou registreren zoals die ons ‘striemend’ tegemoet treedt (met de postmoderne disclaimer ‘de film toont ons een valse werkelijkheid, maar het is de enige werkelijkheid die we hebben’ en ‘ik film mezelf dus ik besta’) en op grond van filmpjes die Charles Aznavour zelf gedurende zijn leven heeft gemaakt wordt zijn levensverhaal verteld maar op een hele bijzondere want sterk poëtische en zelfs filosofische manier: de beelden zijn niet zo interessant en we leren ook niet zo veel over zijn leven – behalve dat hij een ster wilde zijn en een leven vol minaressen en dus vol liefde en lust leidde – maar de vertelstem die voor die van Aznavour staat vertelt over zijn leven op een puur poëtische en daarmee diepzinnige wijze over het leven überhaupt. De stroom van poëtisch-filosofische mijmeringen zijn gebaseerd op notitites van Aznavoer en mijn Frans is roestig zodat ik pas met deze film heb ontdekt dat ook de teksten van zijn chansons, zoals nu voor de bioscoopbezoeker vertaald, zeer poëtisch (en filosofisch) zijn.

Het vetrekpunt is dat Aznavour een ster wilde zijn (daarom ook aan het begin van z’n carrière op het hoogste punt van Parijs een zolder betrok om zo dicht mogelijk bij de sterren te zijn) en zich ervan bewust was dat anderen hem zagen en door hem beroerd werden waardoor hij gevormd werd (tot ster), maar dat hij omgekeerd ook ons zag en dat wij hem beroerden hetgeen hij op film vastlegde. Tegelijk met het naar de sterren reiken, kende hij als kind van immigranten geen thuis of grenzen en was de hele wereld zijn wereld: zijn leven en film is aldus een odyssee waarvan we weten dat deze reis door de wereld in wezen een reis naar jezelf is zodat de terugkeer naar huis – voor Aznavour is dat de terugkeer naar Armenië waar zijn voorouders vandaan komen – het vinden van jezelf betekent. Maar die reis ‘naar het einde van de nacht’ – dit werk van Céline zou de jonge Aznavour mede vormen – is ook een reis naar het einde van het hart: ‘we zijn allemaal anders, maar identiek in die verschillen’ (de invloed van de Franse postmodernisten is nooit ver weg in deze film) en – gedreven door nieuwsgierigheid – door onze blik en ons hart voor de ander te openen, kunnen we ons ook in die ander herkennen of althans meeleven omdat we de ander hadden kunnen zijn. We maken de reis van ons leven niet alleen maar samen met onze minnaars en uiteindelijk kijken we met deze film in feite door de ogen van Aznavour zodat we zelfs met hem samensmelten.

De film is zo een filosofische liefdesverklaring aan Aznavour maar bovenal aan het leven en de liefde zelf waarin we elkaar erkennen en vormen door te kijken met een open blik.

Een wat vage film over lust die onze diepste verlangen en genot is maar ook een duistere, vernietigende kracht vormt. De relatieperikelen konden niet altijd boeien maar de lust werd mooi uitgebeeld.

Inderdaad een heerlijke film. Wraak is een zeer sterke basale emotie en je zou het het kenmerk van onze beschaving kunnen noemen dat wij proberen deze bijkans dierlijke emotie, die makkelijk tot (eindeloos) bloedvergieten leidt, buiten spel te zetten door middel van de onpartijdige rechter die precies omdat hij geen partij is zonder wraakzucht het recht laat zegevieren. Maar wraakzucht laat zich moeilijk onderdrukken, laat staan elimineren (dat verklaart waarom zovelen de rechterlijke vonnissen onacceptabel ‘soft’ vinden). De film slaagt er bij elk verhaal meteen in om de kijker mee te voeren in die bloeddorstige emotie alsmede in de angst bij het slachtoffer van de wraakzucht en zo spanning want het dreigende voorgevoel ‘There will be blood’ te genereren. Tegelijkertijd wordt voorspelbaarheid bij elk verhaal knap vermeden, zodat ook de ontwikkeling van elk verhaal boeiend is.

Mij beviel deze film wel. De film bestaat uit een aantal losse verhalen of eigenlijk gesprekken die los van elkaar staan in de zin dat de personen en situaties geen verband met elkaar houden maar die wel een zekere thematiek gemeen hebben: verbinding met vreemden vs. vervreemdheid/conflict met naasten/familie waarin telkens de dood en spiritualiteit (van het christelijk geloof dat ook maar een spel/verhaal is tot kwakzalverij en het licht zien bij een bijna-dood-ervaring) een belangrijke rol spelen. Ook de wijze van filmen is telkens dezelfde: er wordt dicht op de huid gefilmd met de camerabeweging vooral van gezicht naar handen en weer terug en waarbij telkens begonnen wordt met het einde. Telkens wordt pas gaandeweg duidelijk waar het gesprek over gaat en wat de situatie is. Het een en ander suggereert dat de eenheid van de als een mozaïek presenterende werkelijkheid duidelijk wordt als we uitzoomen en het groter geheel c.q. context zien. Dan zien we dat alles met alles is verbonden waarbij de film tegelijk laat zien dat spiritualiteit al te vaak wordt misbruikt voor egoïstische doeleinden.

Een documentaire die overtuigend laat zien dat we met ons ingrijpen in de natuur de doos van Pandora hebben geopend. Daartoe hoeven we slechts naar Siberië te kijken waar – ook al wonen er nauwelijks mensen – de klimaatverandering zeer zichtbaar en voelbaar is. Natuurlijk komt de ijsbeer voorbij maar dan juist als aanjager van de extinctie van een andere soort: omdat de tijd dat het ijs op zee dik genoeg is om op zeehonden te jagen steeds korter wordt, zoekt de ijsbeer steeds meer z’n voedsel op andere plekken zoals bij mensen of waar vogels broeden zoals de ivoormeeuw die daarom in z’n bestaan wordt bedreigd. Ook nomaden en hun rendierkuddes krijgen het steeds moeilijker omdat ze twee keer moeten migreren naar voedselgronden maar de oversteek over de steeds minder bevroren rivier Ob steeds moeilijker kunnen maken (voor de rendieren wordt het steeds meer de keuze tussen verhongeren of verdrinken). In hoog tempo verdwijnt de permafrost met verstrekkende gevolgen: organisch materiaal ontdooit waardoor nieuwe of oude ingevroren virussen en bacteriën vrij komen met mogelijk rampzalige gevolgen voor mens en dier en er komt veel CO2 en methaan vrij dat zo de ingezette en al onomkeerbare opwarming nog eens versnelt (met name methaan is een zeer sterk broeikasgas en dat komt nu in grote hoeveelheden vrij in Siberië). Niet alleen verdwijnen gletsjers en ijs(wegen) maar centraal Siberië droogt ook uit als gevolg van de klimaatverandering die ook meer bliksemontladingen geeft waardoor de bossen in hoog tempo worden vernietigd door brand en het gebied, dat voorheen als de groene longen van het Noorden CO2 opnam en zuurstof uitstootte, in een woestijn verandert. Het is niet te zeggen waar dit alles ons leidt – we kennen het arctisch gebied als ‘organisme’ nog niet in z’n geheel – maar de veranderingen zullen enorm zijn.

Het publiek is altijd dol op bevrijdingsacties van (onschuldige) mensen die vastzitten en die krijgen dan ook altijd veel media-aandacht. Wilder maakte er zelfs een film over: Ace In The Hole (1951) die gaat over de publiciteit rondom een man die vastzit in een mijn. Ook deze film is duidelijk belust op die sensatie: voortdurend wordt voorgehouden hoe spannend elke minuut was omdat alles tegenzat, dat de kans op slagen minder dan 1 op een miljard was en dat niemand er vertrouwen in had dat het ging lukken… Maar goed, effectief is het wel dus je zit toch geboeid te kijken. Niettegenstaande de boodschap van de film dat de bevrijding kon slagen vanwege de generositeit (één vrijwilliger kwam om dus gaf zelfs zijn leven) en de samenwerking van duizenden mensen van allerlei nationaliteiten, talen en culturen, gaat bijna alle aandacht uit naar twee oudere, Engelse mannen die de bevrijding leidden vanwege hun ‘vreemde hobby’ van cave diving waardoor zij grote expertise op dat gebied hadden opgebouwd (die de Thaise mariniers ontbeerden). De documentaire is dan ook net als Free Solo (2018), de eerdere film van de de regisseurs, zeker ook een film over extreme sports.

De film portretteert een gelukkig gezin waar plotseling de zoon sterft waarna de leden in diep verdriet verkeren en ieder op eigen wijze ermee om probeert te gaan. Dat geeft eerst vooral een bedrukte sfeer en zwijgen maar al snel ook irritatie want met name de moeder drukt haar verdriet weg en wil niet meedoen met het alsmaar gedenken door de vader. Uiteindelijk komt het toch weer goed in het gezin nadat de moeder lichamelijke klachten krijgt en naar een praatgroep gaat. De film is zo zowel qua plotontwikkeling – een drieluik van ongestoord familiegeluk, verveemding van elkaar en elkaar hervinden – als qua moraal (verdriet kun je beter uiten en delen dan opkroppen door in jezelf te keren) weinig bijzonder of verrassend, maar evengoed is het een mooie, fijne film: hij kabbelt aldoor op een aangename wijze voort (zowel in gelukkige tijden als bij het verdriet want het leven gaat verder en men probeert normaal te doen) en het verdriet is toch wel heel goed mee te voelen; de film doet me wat denken aan Close (Film, 2022) waarin eveneens juist het ingehoudene een grote emotionele impact krijgt.

De film lijkt qua thematiek op bv. The Butterfly Effect want betreft (de filosofische vraag van) het toeval. Aan de ene kant kunnen algoritmen in combinatie met big data steeds beter bv. gezichten herkennen en gedrag van mensen voorspellen, zodat toeval steeds meer wordt geëlimineerd: computers leggen verbanden en dus oorzaken die ons ontgaan, waardoor ons gissen steeds zekerder wordt en ook onze vrijheid in handelen lijkt te worden ontkend. Aan de andere kant is een wereld van toeval een zinloze wereld: we hebben behoefte aan betekenis dus een reden of bedoeling voor ons bestaan en wat ons overkomt, welke reden en betekenis van oudsher door het geloof in God wordt voorzien (maar welke ondoorgrondelijkheid weer onzekerheid dus toeval geeft zoals het kind kan hopen dat de Kerstman het door hem gewenste cadeau geeft maar dat niet zeker weet)..

Vanuit deze filosofische exercitie ontspint zich het verhaal van de film vol drama en humor, verpakt als spannende wraakfilm en als film over psychologische traumaverwerking, dus in zekere zin heeft de film alles. Toeval determineert de ontwikkelingen en brengt ook onwaarschijnlijke personen bij elkaar – computernerds met nogal wat issues, een militair die aan PTTS lijkt le lijden en gangsters – waarbij de humor vaak leuk is maar ook, net als sommige gebeurtenissen, over de top gaat richting de klucht en zo tegen het genante aan schuurt. Het verhaal zelf volgt ook de bekende formules maar er valt zo veel te genieten bij deze film dat het al met al een heerlijke film is. En gelet op de formules of clichés zal het ook niet verbazen dat de moraal van het verhaal mijns inziens is dat we niet hoogmoedig moeten denken dat we (als een soort God) de wereld kunnen begrijpen door onze computers steeds meer data te voeden – uiteindelijk is alles toch toevallig (voor onze beperkte hersenen of computers) – maar dat we onze drang om betekenis te geven een positieve invulling kunnen geven door een band met de ander te ontwikkelen – de ander geeft ons betekenis – in plaats van als een detective conclusies over het gebeurde te trekken en een schuldige aan te wijzen om je te kunnen wreken (hetgeen als betekenisgeving sowieso een zinloze weg is omdat ook een dader door toevalsfactoren buiten zijn macht om tot zijn daad zal zijn gekomen).

De film is niet zonder fouten of clichés maar is zo knap en rijk dat ik ‘m beloon met een hoge score.

De film gaat over een jonge vrouw, die geadopteerd en nogal een wildebras en een bitch is, die in Zuid-Korea ‘verzeild’ raakt en dan maar op zoek gaat naar haar biologische ouders. Zoals met alle dingen neemt ze dit weinig serieus maar zoals je al verwacht wordt het wel steeds serieuzer. De film wordt daarmee echter ook saaier: de leukste en spannendste scenes zijn die waarin ze “schijt aan alles” heeft. Het serieuze culmineert nog wel in een ontroerende scene: de film laat je wel voelen dat adoptie een kind niet in haar koude kleren gaat zitten (ook als ze ogenschijnlijk schijt aan alles heeft) en dat het een kind beschadigt (ook als haar pleegouders het goed hebben verzorgd).

Heerlijk rauwe, onbeschaafde film die onderzoekt wat beschaving is, waarmee Iñárritu (net als in Birdman) vorm en inhoud tot een volmaakte eenheid smeedt. Het verhaal is een beetje standaard western (held, schurk, wraak), maar geslaagd en spannend en origineel in de zin dat het allemaal in de sneeuw afspeelt. De beelden zijn hoe dan ook prachtig.

Leuk filmpje dat een overtreffende trap van Tarantino’s stijl laat zien: men neme een simpel pulpverhaaltje vol seks en geweld in de vorm van een mooie babe die de hele film sexy in ondergoed rondloopt en die het moet opnemen tegen drie mannen op leven en dood waarbij elk raak schot minstens vier volle emmers nepbloed de ruimte in doet laten slingeren. Wel jammer dat de titel van de film gelijk het verhaal weg geeft zodat de ontwikkelingen niet bepaald verrassend zijn; desondanks weet de film toch een zekere spanning vast te houden. De film is ongeloofwaardig en volledig over the top maar (daardoor) wel intens en onweerstaanbaar lekker.

Tussen drie-en-een-halve en vier sterren.

Een zeer goede film over een stel dat los wil breken uit de maatschappelijke ketenen en de hopeloze leegte van het burgerlijke bestaan van huisje-boompje-beestje om in Parijs een vrij, authentiek leven te gaan leven, gesitueerd in de hoopvolle jaren ’50 toen dergelijke dromen heel gewoon waren en vormgegeven in een zinderend huwelijksdrama dat erop is gebaseerd dat iedereen naar zo’n ‘echt’ leven verlangt maar de een die droom sneller opgeeft dan de ander.

Ik moet eigenlijk geen recensie schrijven want ik bleek zo moe dat m’n ogen al bijna dichtvielen toen de zaal donker werd omdat de film begon. Ik heb de film daarmee niet met volledig bewustzijn kunnen kijken; ik hoopte nog even dat dat bij deze ‘psychedelische’ film een voordeel zou kunnen zijn, maar de film maakte vooral een saaie indruk en gaf me geen prikkel wakker te worden. Het verhaal wordt niet echt boeiend verteld en de gekkigheid qua maskers en hallucinante beeldvervormingen maakt de film wel prettig kleurrijk maar vond ik ook wat goedkoop effectbejag en wist de film voor mij niet te verdiepen.