Opinions

Documentaire die enig inzicht geeft in waarom er nu al meer dan 40 jaar oorlog is in Afghanistan. Je hoeft echter maar Wikipedia te lezen om te ontdekken dat de 4-delige documentaire nog maar een deel van de hoofdlijnen geeft en er ook veel is weggelaten, met name zegt de documentaire niets over de verschillende etnische groepen die er volgens mij in onmin met elkaar leven (zoals dat bv. de aan Pakistan gelieerde Pathanen al sinds de 19de eeuw bezig zijn de aan Iran gelieerde Hazara uit te roeien): het conflict is er zeer complex hetgeen ermee te maken heeft dat in Afghanistan de hele wereld lijkt samen te komen en helaas niet op een vredige manier: naast de etnische spanningen en de verschillende krijgsheren is er de moderne wereld (Kaboel) vs. de traditionele wereld (het platteland) alsmede de invloed en ook de invallen door het Westen (VS) en het Oosten (Sovjet-Unie) waarbij de ‘atheïstische’ communisten de door VS en Pakistan gesteunde opstand van islamisten voortbrachten en het Westen zowel ten tijde van de Shah als de Amerikaanse inval corruptie en grote ongelijkheid meebracht. Ook de buurlanden houden de strijd gaande. Uiteindelijk lijken de Taliban de enige partij die rust kan brengen, al is dat door middel van een tiranniek regime waarmee in zekere zin Saoedi-Arabië en Pakistan de oorlog hebben gewonnen ten koste van de Afghaanse bevolking die aldoor slachtoffer is geworden van elk regime en elke buitenlandse bemoeienis.

Vanuit het grotere plaatje bezien zou je misschien kunen stellen dat het de vloek is van Afghanistan dat het – mede vanwege de bergen – niet te veroveren is en daarom wel de “graveyard of empires” is genoemd: al 2400 jaar heeft elke wereldmacht – van Alexander de Grote tot de VS – gefaald om Afghanistan in te nemen, maar die buitenlandse machten kunnen er wel de oorlog gaande houden. De les voor zo’n wereldmacht moet zijn: je kunt winnen als je de opstand steunt die een regime omverwerpt maar geen enkel door een buitenlandse mogendheid geïnstalleerd regime kan standhouden omdat het niet de steun van de bevolking zal behouden: zowel in Irak als Afghanistan hadden de VS weinig moeite het regime omver te werpen maar verloor het alsnog de oorlog doordat ze meegezogen werden in een spiraal van geweld door een terreurgroep met een burgeroorlog als gevolg waardoor ze de steun van de bevolking verloren.

Dit zijn mijn aantekeningen waarmee ik de vier afleveringen heb samengevat:

Afl. 1 Koninkrijk
Koning Mohammed Zahir Shah moderniseerde zijn land en stelde hem open voor onder meer toerisme waardoor Westerse hippies het land op doorreis naar India vonden. Kabul werd een verwesterde stad die zo echter in schril contrast stond met het conservatief-islamitische platteland. De moderne elite leefde in een bubbel terwijl onder studenten islamisten streden tegen de ongelovige communisten die banden hadden met de Sovject-Unie. Toen door aanhoudende droogte duizenden boeren de hongerdood stierven zonder veel reactie vanuit de elite greep prins Daoud Khan de macht, werd Afghanistan een republiek en kwamen er sociale hervormingen. Islamisten zag hij als de vijand die naar Pakistan vluchtten om vanuit daar de opstand te organiseren. Toen hij zich ook tegen de Sovjet-Unie en de communisten keerde om Afghanistan onafhankelijk te houden – Afghanistan stond onder invloed van zowel het Westen als de Sovjet-Unie maar heeft een traditie van onafhankelijkheid en verzet tegen bezettende machten – grepen de communisten in 1978 op bloedige wijze de macht (April-revolutie) en installeerden een wreed stalinistisch regime met Taraki aan het hoofd dat iedereen die zich tegen hen zou kunnen keren vermoordden. Ze vermoordden zelfs elkaar, waarbij de premier Amin Taraki liet vermoorden en de macht greep, en het land verviel in chaos waarbij de islamisten grote delen van het land veroverden. De Sovjet-Unie vreesden een islamitische revolutie zoals in Iran en vielen het land in 1979 binnen. De moord op Amin en de bevrijding van talloze politieke gevangenen was een bevrijding maar toen het Sovjet-leger bleef kwam iedereen in verzet tegen dat Sovjet-leger, resulterend in de Sovjet-Afghaanse oorlog.

Afl. 2 Jihad
De Russen wilden slechts de orde herstellen en Afghanistan socialistisch houden, maar stuitten op hard verzet van de mujahideen (moedjahedien) die vanuit de bergen een guerillaoorlog en een jihad voerden tegen de Russische bezetters en die de steun van de bevolking hadden zodat de Russen niet konden winnen. De verzetstrijders zochten steun, geld en wapens om de strijd te kunnen beslissen en de VS gaven die graag om zo Afghanistan tot het Vietnam voor de Sovjets te maken. De mujahideen waren onderling verdeeld en er was grote competitie tussen de charismatische Massoud en de fundamentalistische Hekmatyar die ook wel tegen elkaar vochten. De oorlog bracht terreuraanslagen en enorme vluchtelingenstromen terwijl omgekeerd Arabieren naar Afghanistan kwamen om de moedjahideen te helpen waaronder Osama bin Laden. Deze Arabieren brachten de extreme islam en de koranscholen waaruit de Taliban zouden ontstaan. Reagan voerde de hulp aan de verzetstrijders op zodat de strijd beslist kon worden waarop Gorbatsjov de Russen uit Afghanistan liet vertrekken.

Afl. 3 Taliban
Na het vertrek van de Russen in 1989 was er hoop op vrede en een mooie toekomst waarbij de communistische president Nadjiboellah het gesprek met de moedjahedien wilde aangaan maar die weigerden en wilden nu ook Kaboel veroveren. In Kaboel werd Nadjiboellah gegijzeld en Hekmatyar en Massoud vochten er tegen elkaar waarbij de burgerbevolking niet werd gespaard. De strijdende groepen kregen steun van buurlanden waarbij het conflict tussen India en Pakistan een hoofdrol speelde: India steunde Massoud en Pakistan steunde Hekmatyar. In 1994 kwam een nieuwe groep vanuit Pakistan die het opnam tegen alle moedjahedien: de Taliban. Zij veroverden snel het land omdat zij de steun van de bevolking hadden vanwege het feit dat het ‘geestelijken’ waren en gerechtigheid en vrede beloofden. Ook in Kaboel ontmoetten zij nauwelijks weerstand waarop Hekmatyar naar Iran vluchtte en Massoud zich terugtrok in de Pansjirvallei. De Taliban bleken echter een schrikbewind te voeren met een strenge sharia; president Nadjiboellah en vele anderen werden op gruwelijke wijze vermoord. Omdat de VS Osama bin Laden in Soedan zochtten wegens terrorisme vluchtte die in 1996 naar Afghanistan waar hij tot ongenoegen van de Taliban z’n terreurgroep al-Qaida trainde. In 2001 vermoordde leden van al-Qaida Massoud en pleegden zij de aanslagen in de VS.

Afl. 4 De Val
De Afghanen vreesden de wraak van de VS; de Taliban gaven aan dat ze Osama bin Laden niet meer beschermden en adviseerden hem het land te verlaten. Maar de VS vielen – met de hulp van de oude moedjahedien als de nieuwe krijgsheren ( de Noordelijke Alliantie) – toch Afghanistan en de Taliban aan. De VS vreesden een lange oorlog zoals de Russen die hadden gevoerd maar de Taliban viel al na twee maanden: een deel vluchtte het land uit en het andere deel ging in de bevolking op. De VS bleken niet agressief naar de bevolking, gaven de vrouwen vrijheden en stelden een inclusief parlement in waar echter ook de krijgsheren en andere corrupte personen in zaten die massa’s geld van de VS incasseerden terwijl het volk verarmde. Dat volk keerde zich daarom tegen de regering en de Amerikanen terwijl de Taliban langzaam aan kracht wonnen en delen van Afghanistan innamen. Het geweld van de Taliban zorgde voor een spiraal van geweld waarin de VS in werden gezogen en het werd een oorlog waar de bevolking tussen zat. Door het gebrek aan steun bij de bevolking konden de VS niet winnen en toen Osama bin Laden in 2011 nota bene in Pakistan werd gevonden en vermoord, begonnen de VS zijn troepen terug te trekken en gingen de Taliban aanslagen plegen. Met Ghani aan de macht werden de onderhandelingen met de Taliban gestart. Intussen waren vrouwen opgeleid en namen zij deel aan de onderhandelingen met de Taliban: ook met de Taliban aan de macht lijkt het ondenkbaar dat vrouwen uit het publieke leven worden verbannen.

Het publiek is de laatste decennia steeds minder films en steeds meer series gaan kijken. Dat heeft misschien als voornaamste, triviale reden dat mensen steeds meer ‘on demand’ kijken en daardoor de bioscoop wat links laten liggen. Tegen deze trend in heb ikzelf de laatste jaren veel films gezien en geen enkele serie. Dat heeft ermee te maken dat ik van een afgerond verhaal hou dat aldus een eenheid vormt: ik deel Aristoteles’ kritiek op de “episodische plot”, die wij de ‘serie’ zouden noemen, waarbij de plot wordt uitgerekt en de handelingen hun samenhang verliezen: die in de woorden van Aristoteles “door de slechte dichters worden gemaakt omdat ze niet beter kunnen en door de goede dichters omdat zij de acteurs extra kansen willen geven”. Tegelijk las Aristoteles alleen maar de plots van tragedies want hij moest niets hebben van het schouwspel dat immers niets met kunst te maken heeft maar slechts met productie (financiering) en commercie om het publiek naar het spektakel toe te trekken. Hollywood-films drijven in hoge mate op dat visuele spektakel – ze zijn inhoudelijk meestal niet interessant – waarmee ze enerzijds vooral een zeer jong publiek blijven aantrekken maar het wat ouder publiek naar de TV-serie voeren waar het meer om de karakterontwikkeling gaat: het idee van een serie is dat je gehecht raakt aan de personages zodat je week in week uit hun avonturen en hun ontwikkeling wilt meebeleven.

Ik kwam onlangs echter in de gelegenheid wat series ‘on demand’ te bekijken zodat ik de bekendste heb aangezet: met de meeste was ik na de eerste aflevering al klaar (bv. Game of Thrones) omdat ik de kwaliteit te laag – de inhoud te slecht – vond. The Sopranos heb ik twee afleveringen volgehouden: het is grappig om de menselijke kant van een crimineel te zien maar dat gaat ook snel vervelen als er onvoldoende spanning of diepgang in zit. Diepgang lijkt sowieso niet aanwezig in welke serie dan ook – ook de serie beoogt slechts commercieel succes en is het product van een producer (in plaats van een regisseur als het ‘artistieke genie’) – maar Breaking Bad vind ik wel vermakelijk en kan ik goed blijven kijken. Breaking Bad berust op hetzelfde concept als The Sopranos maar dan omgekeerd: we leren de crimineel niet als gewoon mens met z’n zwakheden en huis-, tuin- en keukenproblemen kennen maar we zien een gewoon mens met een burgerlijk leven ‘breaking bad’ die zich aldus ontwikkelt tot crimineel. Het idee van de producer van Breaking Bad voor de film is dr. Jekyll & mr. Hyde: we zien een ogenschijnlijk brave burger een geheim dubbelleven leiden. Het uit elkaar houden van die twee levens met de voortdurende dreiging van ontmaskering maakt de serie zowel grappig als spannend en sowieso is de kracht van de serie dat er veel leuke humor en veel spanning – de brave burger werkt na z’n initiële wat roekeloze stap om meth te gaan koken zich steeds dieper in de nesten – in zit. Juist omdat het een gewone burger is kunnen we ons makkelijk met hem identificeren terwijl hij onbedoeld steeds meer op het spel zet: in de zin die Aristoteles aan de tragedie gaf wekt zijn situatie aldus zowel medelijden als vrees op zonder dat het te zwaar wordt want het doorkruisen van de twee werelden – de burgerlijke en criminele – maakt ze beide vervreemdend en grappig. Voor zover hij – vanuit een diepe frustratie dat hij een briljant scheikundige was maar nu auto’s moet wassen om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen zodat het leven als het ware door zijn vingers is geglipt – een ondoordachte dus in die zin domme stap doet om in de criminele wereld te stappen om toch nog iets van zijn leven, die vanwege de kanker plots is verkort, te kunnen maken, kunnen we om hem lachen omdat hij het risico op alleen maar meer ellende aan zichzelf te danken heeft terwijl hij zich tegelijkertijd in die criminele wereld kan bewijzen en voor het eerst ‘echt’ kan leven. Als burger is hij een lachwekkend figuur om welke reden hij ‘breaks bad’ – het iconische beeld van de hoofdpersoon in z’n strakke witte onderbroek symboliseert dat – voordat hij zich heeft bewezen als held waarvoor diezelfde figuur in onderbroek een revolver richt op wat op hem af komt.

Kortom, echte diepgang heeft de serie Breaking Bad niet maar met name de hoofdrolspeler is een interessant figuur die je graag volgt waarbij het script erg goed is geschreven en daarom erg vermakelijk is: de serie is een prima wekelijks uurtje ontspanning en vermaak.

Deze populair-wetenschappelijke serie over de kosmos is vaak geroemd als een van de beste populair-wetenschappelijke TV-programma’s ooit gemaakt en het is zeker een van de beroemdste: meer dan 500 miljoen mensen hebben ‘m gekeken. Ik was al een sterrenkunde-fanaat als kind toen de serie op de Nederlandse TV werd uitgezonden en deze serie versterkte mijn liefde voor de wetenschap en heeft mij mede diepgaand intellectueel gevormd.

Nu heb ik de serie 40 jaar later gekocht en opnieuw bekeken en het hoge niveau ervan imponeert onverminderd. De 13-uur durende serie bevat louter fascinerende verhalen, mede door een heerlijke mix van wetenschap, geschiedenis, dichterlijke taal en verrassende anecdotes. Daarbij slaagt Carl Sagan erin de belangrijkste inzichten van de sterrenkunde – van Einsteins relativiteitstheorie tot de evolutie van de kosmos – op een toegankelijke wijze uit te leggen zonder veel concessies te moeten doen ten koste van de wetenschap. Een daarbij bijzondere (wellicht typisch Amerikaanse) fascinatie van Carl Sagan is de kans op een ontmoeting met buitenaards intelligent leven om zo reuzensprongen te kunnen maken in onze kennis van de kosmos en om een waarlijk kosmisch bewustzijn te scheppen (bovenop het mondiale bewustzijn op Aarde die Carl Sagan van de computer verwacht) en op welk terrein Sagan overigens als wetenschapper en pionier belangrijke bijdragen heeft gedaan.

Wat ook opvalt is dat Carl Sagan de gehele beschaving van waarde acht en zich graag uitdrukt in poëtische (beeld)taal – bv. het gevaar van kernwapens beschrijft hij als de wonderlamp van Aladdin die wacht om gewreven te worden – waarbij hij bewust ook de kunsten integreert in z’n verhaal dat aldus een ode is aan het menselijk bewustzijn in brede of volle zin. De poëzie maakt het verhaal soms wat moeilijk te volgen voor een beta-kijker maar voegt vooral schoonheid en rijkdom toe waarmee ook niet-beta’s aangesproken kunnen worden, want Sagan acht het cruciaal voor de wetenschap en de mensheid dat iedereen kan participeren in het verhaal van de wetenschap. Zijn democratische gezindheid komt ook naar voren in zijn verhalen over de geschiedenis van de wetenschap – behalve kunst integreert hij ook de geschiedenis in z’n verhaal – waarin hij meermalen laat blijken hoezeer hij de dominante scholen in het oude Griekenland, zoals van Pythagoras, Plato en Aristoteles, verfoeit omdat die de slavernij rechtvaardigden: de moderne wetenschap heeft weliswaar z’n begin in het oude Griekenland maar die antieke wetenschap kon zich er niet verder ontwikkelen omdat kennis er een elitair bezit bleef (dat in combinatie met een geloof in rationalisme ‘mysticism’ voortbracht) in plaats van een publiek bezit dat een empirisch-experimenteel karakter heeft en praktisch wordt ingezet ten behoeve van de mensheid en haar lotsbestemming. Veelzeggend in dit verband is dat hij bv. niet Galilei maar Kepler vereert als grondlegger van de moderne wetenschap vanwege z'n transformatie van astrologie tot astronomie door een fusie van theorie en observatie alsmede van wetenschap en verbeelding.

Wat die lotsbestemming betreft, is de serie het meest bijzonder: Carl Sagan koppelt bewust en gericht de wetenschappelijke inzichten aan de grote vragen van religie en tot een conclusie, enigszins à la Hegel of Schelling: we zijn sterrenstof – de elementen waaruit alles en ook het leven bestaat zijn gevormd in sterren en ook het leven zelf is het gevolg van de activiteit van sterren waarbij al het leven afhankelijk blijft van de energie van sterren als de kosmische stoommachines die ook onze beschaving mogelijk maken – waarbij wij de ogen en het bewustzijn van de kosmos zijn geworden en op zoek zijn naar onze oorsprong die aldus in de sterren ligt. Ik denk dat Sagan gelijk heeft in z’n suggestie dat alle religies z’n basis hebben in dat bewustzijn dat we afhankelijk zijn van de Zon, gekoppeld aan een diep ontzag voor het onbevattelijk grootse van de kosmos dat ons alles heeft gegeven en tegelijk huiveringwekkend groot boven ons uit tornt en alles kan vernietigen, en dat feitelijk c.q. wetenschappelijk gezien de sterren aldus de (fysiek) echte goden zijn. Zoals veel vroeg-moderne wetenschappers diep gelovig waren en het natuuronderzoek opvatten als een eredienst voor God, waarbij Spinoza deze verering tot filosofie maakte, maakt ook Sagan de wetenschap tot de echte religie. Later in 1994 zou Sagan in dit verband schrijven:

“How is it that hardly any mayor religion has looked at science and concluded, "This is better than we thought! The Universe is much bigger than our prophets said, grander, more subtle, more elegant. God must be even greater than we dreamed"? Instead they say, "No, no, no! My god is a little god, and I want him to stay that way." A religion, old or new, that stressed the magnificence of the Universe as revealed by modern science might be able to draw forth reserves of reverence and awe hardly tapped by the conventionals faiths.”

Zijn spirituele benadering past wel in de new age-beweging die toen was opgekomen – iets eerder hadden onder meer Fritjof Capra in The Tao of Physics (1975) en Gary Zukav in The Dancing Wu Li Masters (1979) verbanden gelegd tussen de nieuwste natuurkundige inzichten en oude religieuze Oosterse inzichten – maar de context van Cosmos wordt ook zeker gevormd door de Koude Oorlog, de milieuverontreiniging en de klimaatverandering die het leven op Aarde bedreigen. In het deel dat over rampen gaat, stelt Sagan vast dat inmiddels de mens ook zelf een ramp kan veroorzaken en vraagt hij zich af of we de Aarde tot een Mars (ijstijd door ontbossing) of tot een Venus (helse temperaturen door CO2-uitstoot) aan het maken zijn (de DVD-box geeft bij elk deel een update door Sagan 10 jaar later waarin hij bij dit deel concludeert dat het Venus wordt...). Sagan vraagt zich af of we ons ‘reptielenbrein’ dat gericht is op hiërarchie, autoriteit en territorium laten zegevieren of ons hoger deel van de brein dat kritisch reflecteert en de wetenschappelijke methode voortbrengt. Niet alleen hoopt hij dat we intelligent genoeg zijn om het tweede pad te kiezen maar hij ziet dat ook als onze morele plicht. Een bewuste en technologische beschaving heeft de macht zich te vernietigen maar ook om de kosmos te onderzoeken: het is onze plicht als zelfbewustzijn om het religieuze raadsel op te lossen en het tweede te kiezen.

De kritiek op de serie is vaak dat Carl Sagan met z’n speculaties en zijpaden naar de geschiedenis, religies, kunsten, zingeving en politiek (ver) z’n boekje als wetenschapper met sterrenkunde als zijn vakgebied te buiten ging, maar ik vind die betekenisgevende dimensie moedig en een waardevolle aanvulling: niet alleen is het authentiek – het is wat Carl Sagan in het diepst van z’n ziel gelooft (in die zin is het ook een “personal” voyage) – maar ook anticipeert het op de eeuwige vraag/kritiek waarom je je bezig zou houden met kosmologie als er nog genoeg problemen op Aarde zijn om op te lossen. Immers, volgens Sagan beantwoordt de kosmologie de diepste vragen van de mens als zelfbewust wezen dat van sterrenstof is gemaakt – wie zijn we, waar komen we vandaan en waar gaan we naar toe – en verbindt de wetenschap de mensheid en zelfs al het intelligente leven in de kosmos (zodat ook communicatie met eventuele aliens het best zal lukken door middel van wiskundige en natuurkundige kennis: de wiskunde en de natuurwetten zijn in de hele kosmos dezelfde dus de universele taal van intelligente wezens) door middel van een universele taal en een gemeenschappelijke missie in plaats van de bekrompenheid, de verdeeldheid, de strijd en de vernietiging die ontstaan als men de wetenschap opzij schuift. Het is een optimistische en modernistische boodschap maar – zeker in onze postmoderne tijden waarin we het geloof in de wetenschap aan het verliezen zijn en de kans op een rampzalige toekomst zeker niet lijkt af te nemen – een boodschap die nog altijd urgent is en de geest in ieder geval verheft tot groter zelfbewustzijn en ontzag voor de kosmos.

PS. De Belgische CANVAS is sinds vorige week gestart met Brian Cox' serie Universe die in ieder geval in de eerste aflevering ook wetenschap en zingeving combineert en geïnspireerd lijkt op Carl Sagans Cosmos.

Ik vond deze documentaireserie naar het saaie neigen, waarschijnlijk omdat hij lang duurt (3 delen) en qua de persoon Greta Thunberg weinig nieuwe zaken vermeldt (zeker als je de documentaire I Am Greta hebt gezien) en qua de klimaatwetenschap in ieder geval weinig verrassende zaken vermeldt.

Ik vond dit een heerlijke documentaireserie en dat terwijl ik een rabiate sporthater ben en nooit naar sport kijk! Maar Muhammed Ali is dan ook veel meer dan een boks- en sportlegende van de buitenklasse – ik leer in de documentaire dat hij is uitgeroepen tot grootste sportman van de eeuw – want hij was een bijzonder opvallende persoonlijkheid waarmee hij een cultureel icoon werd dat in veel opzichten naoorlogs America belichaamde.

Wat de sport betreft: we leren dat Cassius Clay technisch eigenlijk beroerd bokste maar toch won omdat hij sneller was dan zijn tegenstanders waarmee hij meer slagen kon uitdelen en ze vooral ook kon ontwijken waarbij hij sowieso een moeilijk te raken ‘moving target’ was doordat hij in de ring danste. “Float like a butterfly, sting like a bee” zoals Cassius het zelf noemde in zijn kenmerkende poëtische uitingen waarmee hij liet zien ook met de taal te dansen. Het is deze lichtvoetigheid en speelsheid die Cassius Clay meteen een opvallende en geliefde verschijning maakte.

Maar hij was ook controversieel en door velen gehaat. Hij had een grote mond, praatte aan een stuk door, zelfs in de ring, en vooral over hoe hij de grootste en de knapste was en hoe z’n tegenstander dom en lelijk is en geen schijn van kans maakt waarbij hij er een gewoonte van maakte te voorspellen in welke ronde hij z’n tegenstander knock-out zou slaan (in die zin anticipeerde hij misschien wel de rap-cultuur met z’n opschepperij en afzeiken van de ander). Maar hij maakte vooral vijanden door zijn aansluiting bij radicale, segregatie tussen blanken en zwarten bepleitende moslims zoals Malcolm X: waar boksers meestal in de handen van de maffia kwamen wist Cassius die te vermijden maar kwam hij in handen van de Nation of Islam (die hem afstand lieten doen van Malcolm X). De leider van Nation of Islam gaf hem de naam Muhammed Ali na z’n bekering tot de islam. Niet alleen kwam hij op voor zichzelf door zichzelf tot koning te kronen en te eisen dat journalisten hem The Greatest noemde, maar hij belichaamde ook het nieuwe, opkomende zwarte bewustzijn dat trots was op ‘being black’ en dat zich niet voor het karretje van blanken wilde laten spannen: voor Muhammed betekende dit dat hij onder meer z’n blanke manager inruilde voor de zoon van de leider van Nation of Islam en militaire dienst om te dienen in Vietnam weigerde hetgeen hem z’n bokslicentie en wereldtitel kostte.

De schorsing gaf Joe Frazier de kans wereldkampioen te worden en Frazier zou Ali’s aartsvijand in de ring worden die hij vanuit z’n radicaal zwart bewustzijn ook uitschold voor Uncle Tom. Toen ze in 1971 tegen elkaar konden boksen verloor Ali die zichzelf overschatte en dik en ongetraind verscheen: Ali was niet meer snel en moest daarom veel klappen incasseren. Tegelijk was Ali een vechter die het nooit opgaf, noch qua gevecht noch qua titel, hetgeen hem nog heel veel klappen tegen het hoofd en daarmee boksersdementie – een vorm van Parkinson – zou bezorgen omdat hij tot ver na z’n hoogtepunt en toen de symptomen van Parkinson zich al manifesteerden bleef boksen om maar The Greatest te blijven. Dat maakt hem ook tot een tragische held maar het zou hem in eerste instantie alsnog een overwinning op Frazier en daarna op de nieuwe wereldkampioen George Foreman opleveren. Uiteindelijk zou Ali tot drie maal toe opnieuw wereldkampioen worden, hetgeen hem inderdaad tot de grootste sportheld van de 20ste eeuw maakt.

De gevechten tegen Frazier en Foreman vonden plaats in de dictaturen van Zaïre repsectievelijk Filipijnen waar Ali zijn anti-Westerse zwarte trots kon uitbuiten: hij stond voor de onderdrukte zwarte mens en de Derde Wereld die zoals Muhammed Ali zelf had gedaan nu zijn eigen pad koos. Maar het laat ook een andere kant van hem zien: de paradox is niet alleen dat hij als vechtersjas eerste klas weigerde in Vietnam te vechten maar ook dat hij de goedaardigheid zelf was die iedereen aandacht gaf en wilde helpen en omgekeerd niets anders wilde dan liefde en aandacht van anderen waarbij hij naïef was en vaak ook de verkeerde mensen steunde. Hij gaf z’n geld aan iedereen en dus even makkelijk ook aan oplichters en hij liet zich zo ook voor het karretje van moslimradicalen en dictators spannen.

Aldus werd Muhammed Ali niet alleen de grootste sportlegende van de 20ste eeuw maar ook voorvechter en symbool van de emancipatiestrijd van de onderdrukte terwijl hij het publiek betoverde met z’n charisme, humor en lichtvoetigheid en hij hun hart won met z’n doorzettingsvermogen en letterlijk steeds slopender wordende partijen. Uiteindelijk was hij een man die alles gaf en daarom ook veel terugkreeg en Amerika’s held werd, ondanks maar tegelijk ook vanwege z’n tegendraadsheid.

Mijn (eerste) indruk van Theo van Gogh, zoals we hem zien in deze documentaire, is dat hij heel Hollands is en een soort levende Pietje Bell was welk kinderboekpersonage door z’n auteur werd omschreven als “Hij was een vrije Hollandsche jongen en dit leven was zijn leven. Niemand behoefde hem te vertellen, wat hij wèl en wat hij nièt doen mocht.” Ook hoe Wikipedia verder Pietje Bell omschrijft lijkt evengoed te gelden voor Theo van Gogh: “Pietje beschikt over een groot rechtvaardigheidsgevoel en een klein hartje en combineert een enorme ondernemingslust en een onafhankelijke geest met zeer weinig respect voor autoriteiten. Zijn gedrag wordt door zijn omgeving veelal uitgelegd als brutaliteit.”

In feite lijkt Theo van Gogh de voortzetting van de typische moderne antiburgerlijke ontmaskeringslust, maar waar die strijd tegen met name de hypocrisie van kerk en burgerlijke moraal voorheen werd gevoerd door progressieven, dus links, streed Theo van Gogh tegen de Linkse Kerk zelf als onvermijdelijke en laatste gevolg van het linkse trappen tegen heilige huisjes. Ook Theo werd immers gedreven door een sterk rechtvaardigheidsgevoel en weerzin tegen huichelarij zodat hij de naakte en daarmee shockerende waarheid wilde brengen – die alle anderen wilden toedekken – terwijl hij een klein hartje had die op persoonlijk niveau met iedereen goed kon opschieten.

Met name de laatste aflevering benadrukt dat Theo’s provocatielust en bruisende creativiteit echter pathologisch was: hij zou gedreven worden door leegte, waardoor hij aldoor bezig was en de aandacht op zich wilde vestigen, en een vleugje wellicht nog van Vincent van Gogh doorsijpelende waanzin, waardoor hij alleen maar gelukkig was als hij films maakte omdat hij dan zijn chaotische wereld kon ordenen. En dat hij erin werd geluisd door Ayaan Hirschi Ali wier fatale voorstel om Submission te maken hij meende niet te kunnen weigeren terwijl die film weinig van Theo van Gogh heeft.

Hoe dan ook, de serie is een aldoor boeiende documentaire over een boeiende man en kunstenaar.

De film of serie voelt een beetje aan als een soap en ik kon er weinig mee. Ik weet ook niet goed waar de film eigenlijk over gaat: staat Gilda misschien voor het traditionele Brazilië waar men het katholicisme vermengt met een traditioneel geloof (voodoo) en dat vooral een geloof in het leven zelf is zodat elke dag moet worden gefeest en geneukt met een kritiek op de opkomst van het puriteinsere protestantisme dat zich tegen alle levensgenot keert omdat dat satanisme zou zijn? Wat het ook is, de film is meer geïnteresseerd in Gilda en de strijd van haar purteinse buurvrouw tegen haar dan in de thematiek van de film, maar ook die strijd verloopt weinig interessant of overtuigend.

De documentaire toont op een interessante manier de carriere van Bill Cosby: in de jaren ’60 werd hij de zwarte man die zowel het zwarte als blanke publiek aansprak door ‘kleurloos’ comedy (en iets later ook films, series en TV-shows) te maken dus zonder over rassenproblemen of vulgair te spreken waardoor hij een superster werd. Hij werd de held van zwart America en de blanke maatschappijen wilden hem graag waarbij Cosby bewust de zwarten wilde verheffen door hen uitdrukkelijk niet als clown of crimineel af te beelden. In het verlengde daarvan vond hij een tweede leven als ‘educator’ die zwarte universiteiten financierde en bv. het wereldberoemde Cosby Show maakte met een geheel zwarte cast rondom een gynaecoloog en advocate. Later werd hij de criticus van de zwarte bevolking door hun gebrek aan progressie aan henzelf te wijten. Ondertussen misbruikte hij vanaf het begin vele vrouwen door hen te drogeren met een slaapmiddel, maar juist zijn imago als beschaafde man en weldoener vormde zijn schild tegen aantijgingen waarbij de slachtoffers vaak ook niet wisten wat er was gebeurd: het was onvoorstelbaar dat Bill Cosby iets onoirboors zou doen waarbij zwarten sowieso ook wantrouwig zijn tegenover beschuldigingen van verkrachting door een zwarte man, gezien de geschiedenis van valse beschuldigingen. Maar het aantal vrouwen dat uiteindelijk aangifte deed was zo groot – en deels zelf zwart – dat het niet meer te ontkennen viel.

Het eigenaardige is natuurlijk dat zo’n geliefde en rijke man het nodig vond om vrouwen te drogeren: bij bv. de Cosby Show stonden bij elke voorstelling rijen fotomodellen bij zijn kleedkamer om zich aan hem aan te bieden. Helaas gaat de documentaire daar niet echt op in, anders dan het opvallende feit dat Cosby gedurende z’n hele carrière grappen heeft gemaakt over het drogeren van vrouwen om er seks mee te hebben. Het moet met z’n jeugd te maken hebben toen hij wellicht niet zo populair was bij meisjes en hij van ‘Spaanse vlieg’ hoorde die de gebruiker ervan zou opwinden, zodat dat idee een seksuele obsessie of fetisj van hem werd. Of was er bovenal een praktisch motief: juist om z’n imago van brave huisvader in stand te houden mocht de wereld niets weten van z’n seksuele escapades, zelfs de vrouwen met wie hij seks had niet… Dat hij hoe dan ook een seksueel roofdier was onder de mantel van de totale fatsoen is een ongekend staaltje hypocrisie die iedereen heeft verbluft.