Log

De film is een driestemmige fuga waarin we drie (of meer) wetenschappers in drie verschillende tijden – 1908, 1972 en een in 2020 – volgen op dezelfde plek op een universiteit bij een gingkoboom. Veelzeggend springen we aldoor van de ene naar de andere tijd door middel van een soort psychedelisch intermezzo want het thema lijkt me verbinding: niet alleen verbinden de wetenschappers zich met andere mensen, maar ook met een plant en/of de gingkoboom (dat is dan die stille vriend uit de titel) want dit zijn wetenschappers die op een nieuwe manier naar het leven kijken en met de planten in contact willen komen (wij kijken naar de planten maar kijken de planten ook terug naar ons?) waarbij alles met alles is verbonden hetgeen de mens verleerd is te ervaren (de film begint ermee dat baby’s nog wel de verbinding ervaren omdat zij de wereld beleven als ware ze onder psychedelische drugs). Dus ook alle mensen zijn met elkaar verbonden – het leven zelf is gebaseerd op de verbinding van ei- en zaadcel waaruit alle mensen zijn voortgekomen – en je kunt de film ook zien als het verhaal van de boom die naar al die wetenschappers die sinds 1832 daar rondlopen kijkt en er het zijne van denkt.

De film is precies zo vaag als je op grond hiervan zou verwachten en helaas ook zo traag als een plant groeit. Ik ben bang dat dit bewust is, zoals de film ook bewust geen dramatische ontwikkelingen kent, zodat de film zelf als een soort psychedelische trip ons laat ervaren in contact met de natuur te komen maar bij mij werkte dat niet (Malick doet dat een stuk beter). De film voelt als een docufictie over drie echt bestaande wetenschappers die voor een doorbraak hebben gezorgd in ons inzicht in het leven van planten en hoe zij met ons en alles in verbinding staan, maar voor een documentaire geeft de film te weinig informatie en inzichten om boeiend te zijn en voor fictie is er te weinig drama om boeiend te zijn. Maar misschien ben ik te mannelijk hiervoor: zoals ook de film suggereert zijn het vooral vrouwen die binding hebben met verbinding (of eigenlijk met taal waarbij de film fijntjes opmerkt dat ook wetenschap haar inzichten noodzakelijk in metaforen uitdrukt) terwijl mannen nu eenmaal van nature solistisch zijn en dit soort wetenschappelijke projecten over verbinding alleen maar saboteren totdat ook zij het begrijpen, al dan niet met hulp van psychedelische drugs.

Een overdreven verlegen jongen, die tevens de cameraman is voor z’n vader die pornoacteur is, en een feministisch meisje worden verliefd op elkaar – in zekere zin zijn hun werelden natuurlijk niet eens zo heel anders want hij legt letterlijk het patriarchaat bloot terwijl zij ertegen protesteert waardoor ze beiden onmaatschappelijk zijn – en ontdekken samen dat tederheid en ‘echte’ intimiteit veel fijner is dan porno-seks. De titel slaat op het idee dat porno de werkelijkheid juist verhult (en de vader zoekt wel heel bizarre seks om clicks te genereren) en dat de man die door porno gevoede machismo moet afleggen – zich werkelijk bloot moet geven – om een fijne en gelijkwaardige relatie met een vrouw te kunnen hebben. Al met al ligt de feministische boodschap er zo dik op dat de film zelf een bijzaak lijkt: je zou de film daarom eerder op de middelbare school – bij seksuele voorlichting – dan in de bioscoop verwachten.

Offret is een zware, (ook visueel) duistere film waarin Tarkovsky zich voor de laatste maal keert tegen het moderne materialisme, waarin de mens zich gewelddadig tegen de natuur keert en daarmee ook zichzelf gewelddadig vernietigt (passend bij die tijd speelt de film met de dreiging van een nucleaire kernoorlog), en de wereld wil wijzen op de mogelijkheid en urgentie van een herontdekking van het sprituele als het enige dat (de ziel van) de mens kan redden. Daarvoor moet de mens wel alles opofferen (waarnaar de titel verwijst) wat hij meent te hebben gewonnen met dat materialisme, niet in de laatste plaats zijn ego zoals een acteur die moet kunnen wegcijferen, hetgeen de hoofdpersoon nogal letterlijk neemt. In feite is het verjaardagsgeschenk ook een offer (en Jezus’ kruisdood is zijn offer en dus geschenk aan ons) en kan de eindeloze herhaling van het ritueel toch iets veranderen (zoals het verhaal bij de geplante, dode boom: het geloof c.q. zuiveringsritueel kan een wonder bewerkstelligen c.q. zichzelf waarmaken). De film is ambigu over die oorlog (die in zwart-wit wordt weergegeven): uiteindelijk lijkt die slechts te staan voor de chaos en vernietiging die de moderne wereld sowieso voortbrengt als vervreemding van de ‘waarheid’ of harmonie in het geloof dat we slechts nog kennen van de muziek van Bach en de religieuze schilderijen van voor de Renaissance. Zoals we Tarkovsky kennen, komt nogal wat geflirt met het wonderlijke (onverklaarbare) alsmede filosofie voorbij waaronder die van Nietzsche (de eeuwige wederkeer die ons ook juist kan bevrijden van het nihilisme) en wat Oosterse mystiek en is de film erg symbolisch (zoals de oorlog): de dienstmaagd Maria krijgt de rol van de moeder van God, maar dan als ‘goede heks’, die ons beschermt en het jongetje staat voor Jezus maar dan als zwijgend Woord want de tijd van praten is voorbij en de mens moet in actie komen – en sprituele verlossing vinden – voordat de wereld echt ten onder gaat in een kernoorlog.

Ofschoon de film aan Bergman doet denken – dat waarschijnlijk komt doordat de film Zweeds is – zijn thematiek en de visuele beelden typisch Tarkovsky, hetgeen mijn grootste bezwaar is: ik heb het idee dat Tarkovsky alles al eerder en beter heeft gedaan. Wat overblijft is een lange, wat saaie film die wel te denken geeft maar die niet heel boeiend is om te zien.

Na een wel erg lange aanloop barst de film halverwege los in een doldwaze actiekomedie die in zijn karikaturale geweld eveneens eentonig lang door gaat. Je kunt de film niet op een origineel idee betrappen maar het idee lijkt dan ook meer een parodie te zijn op dit soort films waarin een politieagent na een gemaakte fout een tweede kans krijgt in een afgelegen dorpje waar ogenschijnlijk niets gebeurt maar waar de schijn bedriegt en de agent het tegen het hele dorp moet opnemen. Of misschien is het zelfs een parodie op de vele reeds gemaakte parodieën. Als je er van houdt valt er veel te genieten.

Arthur Miller’s Death of a Salesman (1949) is een van de populairste toneelstukken van de 20ste eeuw en is vele malen verfilmd. Deze versie met Dustin Hoffman is een van de meest getrouwe adaptaties zodat je in feite het eigenlijke toneelstuk ziet. Het is niet moeilijk te zien waarom het stuk zo resoneert met in ieder geval het Amerikaanse publiek: het gaat over een oudere man die z’n leven lang gestreefd heeft naar succes voor hemzelf en z’n gezin en niet onder ogen kan komen dat hij gefaald heeft waardoor het stuk zowel het product is van The American Dream (het gaat over de obsessie voor succes waardoor de man erover blijft dromen en hij droom en schone schijn niet goed kan onderscheiden van de werkelijkheid) als een tragisch mislukken van The American Dream die aldus een leugen blijkt (zijn geloof dat je in Amerika alles kunt bereiken als mensen je maar aardig vinden spat uiteen). Zijn vrouw heeft medelijden met hem maar is machteloos, zijn jongste zoon is alleen bezig met vrouwen versieren (waarin hetzelfde mechanisme speelt: om succes te hebben moet je succes uitstralen dus zelfvertrouwen tonen) en met zijn oudste zoon heeft hij een emotioneel moeilijke relatie omdat die zoon de druk voelt plaatsvervangend te presteren maar daardoor juist ontspoort (en de vader denkt dat hij bewust niets presteert uit wrok tegen hem omdat de zoon hem betrapte bij het vreemdgaan). Het is ook die zoon die in wezen de verlossende woorden spreekt dat ze ‘niets’ zijn: zoals zo velen zijn ook zij slechts hardwerkende Amerikanen die niets bereiken en arm eindigen terwijl de vader half hallucinerend met z’n wel rijk geworden broer op het cynische idee komt dat als hij dan toch zijn laatste geld aan z’n verzekering moet geven hij net zo goed kan sterven zodat z’n kinderen alsnog geld krijgen van zijn levensverzekering (zijn dood brengt meer geld op dan zijn leven). Het najagen van The American Dream brengt ‘vrijheid’ maar het is een ironisch-tragische vrijheid in de vorm van de vernietiging van het gezin en de dood.

Het stuk duurt wat lang maar is aldus een overtuigende, bijtende kritiek op de Amerikaanse maatschappij waarin erkend worden als waardevol persoon (de man fantaseert dat velen zijn begrafenis zullen bezoeken als blijk van zijn succes) samenhangt met financieel succes terwijl er meer manieren zijn om gelukkig en waardevol te zijn (zoals de zoon zegt: hij droomde de verkeerde droom). De succesvolle film American Beauty wordt wel vergeleken met Miller’s toneelstuk en laat zien dat de thematiek van de Amerikaanse druk en façade om succes uit te stralen nog immer actueel is.

Dit is weer zo’n zeldzaam saaie film zoals je die alleen in het filmhuis kunt vinden. Een jonge, seksueel beluste jonge vrouw gaat eind 19de eeuw een bergdorp in om de kinderen te onderwijzen tot moderne burgers, maar als ze de liefde bedrijft met de jongemannen in het dorp verdwijnen die mannen erna in een lawine. De dorpsbewoners zijn bijgelovig want ‘achterlijk’ maar ook een rationeel mens gaat daar wat van denken, maar verder gebeurt er eigenlijk niets en met dat nimf- of sirenethema – dat je ook metaforisch kunt opvatten: de verleidingen van de moderniteit zijn even onweerstaanbaar als fataal – wordt ook niets gedaan. Hooguit heeft de film een ‘postmoderne’ boodschap in de zin dat de moderne missie van de vrouw niet slaagt en ze haar meerdere in de natuur en de traditie moet erkennen. Met twee sterren voor de sfeer van de film ben ik vrijgevig, want die sfeer verhult ook het gebrek aan substantie.

Voortreffelijke flmversie van Ibsens beroemd toneelstuk uit 1879. Het verhaal speelt zich af tijdens Kerstmis en het is dan ook een soort kerstverhaal waarin een situatie van afpersing de reputatie van de vrouw, die handelde uit liefde, en via haar ook die van de man bedreigt – waarmee het verhaal ook spannend is – maar die de vrouw uiteindelijk dwingt de schone schijn op te geven terwijl ze een wonder verlangt. In bepaalde opzichten lost de liefde die de afperser doet inkeren het probleem op, maar de vrouw kan niet meer terug naar de façade van haar burgerlijk huwelijk: ze beseft nu dat dat huwelijk een leugen is omdat hij zijn eer voor de liefde laat gaan en dat zij in wezen slechts een pop voor hem is (vandaar de titel van het stuk) dat schattig moet zijn maar dat elke autonomie en gelijkwaardigheid wordt ontzegd. Uit zelfrespect en om zichzelf te ontwikkelen besluit ze bij hem weg te gaan.

Het stuk veroorzaakte in de 19de eeuw veel ophef en wordt gezien als een belangrijk feministisch werk, maar Ibsen benadrukte dat hij geen feminist is maar het als zijn taak zag de menselijke verhoudingen te dramatiseren in welke zin hij de positie van de vrouw een tragische vorm gaf. Het stuk heeft daardor nog steeds veel zeggingskracht en kan wellicht worden vergeleken met Sophokles’ Antigone (441 v.C.): beide stukken tonen een moedige vrouw die de wet van de particuliere liefde boven de liefdeloze wetten van het patriarchaat plaatsen waarbij Ibsens stuk op moderne wijze een huiselijk drama is en de vrouw niet de goden aan haar kant krijgt maar besluit voor zichzelf te kiezen en het huis verlaat om in de wereld zichzelf te ontwikkelen.

Ik weet niet waarom filmversies van toneelstukken hier altijd zo’n lage waardering krijgen (blijkbaar houden de meeste filmliefhebbers niet van tonelstukken), maar ik heb erg genoten: het stuk is briljant, bevat sterke dialogen en de film heeft het mooi verfilmd waarbij ook gebruik is gemaakt van de mogelijkheden van film om een en ander nog wat naturalistischer neer te zetten.

De eerste twee verhalen zijn sterk: de vervreemding tussen ouder en kind en daardoor het wat ongemakkelijke samenzijn waarin een emotionele binding wordt gespeeld die er niet (meer) is, is even geestig als (pijnlijk) herkenbaar. Het derde verhaal, met de twee andere verbonden door een ditmaal letterlijke afwezigheid van de ouders en de motieven als skaters op de weg, de Rolex-horloge en water als gespreksonderwerp, lijkt er niet goed bij te passen omdat het niet die verveemding en ongemak heeft en haalt naar mijn gevoel de kwaliteit van de film als geheel wat omlaag.

vote posted

Bij herziening van deze cult-klassieker viel hij me toch wat tegen: zoals de Coen-broers zelf al hebben gezegd is het plot van deze misdaadfilm hopeloos complex en uiteindelijk niet relevant maar ook de humor is wat flauw. Wat overblijft is licht absurdistische chaos – er gebeurt van alles – met een redelijk onverstoorbaar middelpunt in de vorm van de wat vreemde hoofdpersoon die niet zozeer kalm is omdat hij cool is zoals in een film noir maar omdat hij stoned is waarmee een bijzondere en hedendaagse twist aan het klassieke genre van de misdaadfilm wordt gegeven. Hij wordt geflankeerd door zijn twee bowlingmaten waarvan de een psychisch nog in Vietnam leeft en de actie voort drijft en de ander er achter aan slentert en wiens lot herinnert aan “Oh my God, they killed Kenny!” van South Park uit diezelfde tijd. De film is vermakelijk en bijzonder maar ik vind het toch een van de mindere Coen-films.

Ik heb al eens eerder geschreven dat Herzog niet mijn regisseur is en ook deze film maakt wat mij betreft de hype niet waar. De film begint met een disclaimer van Herzog zelf: het is geen wildlife-documentaire maar een soort Moby Dick-avontuur waarin een fantasie van een olifant wordt nagejaagd. Zoals de obsessieve wetenschapper in de film zegt: het is nu eenmaal eigen aan de mens dat die dromen najaagt. Die droom is dan een reusachtige olifantensoort die zou leven in een weinig toegankelijk plateau in Angola welk gebied ook als magisch wordt voorgesteld. Dat klinkt allemaal veelbelovend maar uiteindelijk is het een matig interessante spoorzoeken waarbij het vinden van de olifant bijna als anticlimax aanvoelt, want zoals de wetenschapper eerder vertelde is het mooier als ze de olifant niet vinden want dan blijft de zoektocht en daarmee de droom voortleven. De documentaire weet interessante zaken aan te stippen – zoals de oeroude cultuur van de bosjesmensen in Namibië, waar de reis start, waar alle mensen van zouden afstammen en die nu gewapend met mobiele telefoons deelnemen aan de zoektocht – maar het blijft allemaal bij de oppervlakte.

Hoofdvraag van de film is hoe we de biodiversiteit – waaronder deze nieuwe olifantensoort – kunnen behouden, want de mens doodt alles wat op z’n pad komt. Wat dat betreft vraag je je ook af waarom de obsessie juist naar deze enorme dieren gaat terwijl men in hetzelfde gebied al 200 nieuwe soorten heeft ontdekt. Dat moet te maken hebben met die majestueuze omvang van de dieren die zo de grootsheid (en daarmee het mysterie) van de natuur zelf symboliseert zoals de walvis in Moby Dick: waar precies die grootsheid de Westerse mens prikkelde om de dieren te doden (zodat de jager zichzelf ook groots – overwinnaar van de machtige natuur – kan voelen), prikkelt ze nu de mens om de dieren en de natuur te respecteren en te beschermen zoals de inheemse volkeren dat altijd al hebben gedaan.

De film is gebaseerd op een escape-videospel: de hoofdpersoon zit gevangen in een soort Möbius Band (het schilderij Möbius Band II van Escher hangt aan de muur en ook de muziek van Ravels Bolero drukt de eindeloze repititie uit) en moet op z’n pad terugkeren zodra hij een afwijking op de bekende route vindt waarna hij een level hoger gaat tot hij de uitgang zal bereiken bij level 8. Nu lijkt me dat niet een heel interessant videospel maar als je het niet eens zelf speelt maar slechts toeschouwer bent, wordt het spel wel heel eentonig. De film moet het dan ook hebben van de metafoor die het ongetwijfeld heeft maar die niet heel duidelijk wordt uitgewerkt: in ieder geval zou het eindeloos rondjes draaien zonder de uitgang te vinden staan voor de hel van ons modern leven (zoals we elke dag heen en weer naar ons werk pendelen) en is de escaperoom ook een soort vaderschapstest. Er is een suggestie dat de op te merken anomalie staat voor het vaderschap die de vader niet mag negeren: als hij het kind – zijn eigen kind – niet in de steek laat lijkt hij geslaagd voor de test en kan hij ontsnappen naar de vrouw die zijn kind zal krijgen (en de andere man die het kind wel in de steek laat blijft als een soort geest voor eeuwig rondjes lopen in het doolhof). Het einde is bewust ambigu: hij lijkt toch niet ontsnapt (de uitgang was zelf een anomalie die hem had moeten terugkeren) omdat de hele film zich lijkt te herhalen, maar er is een subtiele suggestie dat hij nu wel ingrijpt in de metro zodat hij echt is veranderd, zijn verantwoordelijkheid als vader nu wel serieus neemt en hij dus niet zal terugkeren in het doolhof. Het idee van de film is misschien leuk maar de film heeft verder toch wat weinig substantie.

Ik heb even getwijfeld of ik voor deze film naar de bioscoop zou gaan, want je weet al precies wat de film brengt: een lach, een traan en een goed einde in de zin dat het probleem wordt overwonnen (‘er blijkt toch licht aan het einde van de tunnel’ zoals de moeder zegt). Zoals de film afsluit: de wetenschap kan de ernst van de symptomen van het syndroom van Tourette wat verlichten maar bovenal wordt het probleem overwonen doordat het syndroom bekend raakt zodat het maatschappelijk beter wordt begrepen en geaccepteerd, in welke bekendheid Touretter John Davidson een rol heeft gespeeld waarvoor hij is geëerd door de koningin en nu ook door deze biografische film. Ik ben toch gegaan en kreeg inderdaad pecies wat ik verwachtte. Qua film heeft de film dan ook weinig te bieden – naast de onvermijdelijke lach en traan – maar net als John Davidson geeft de film meer bekendheid aan het syndroom en wat dit verfilmde levensverhaal van John duidelijk laat zien is dat dat inderdaad cruciaal is voor Touretters om een normaal en gelukkig leven te kunnen leiden. Dat maakt de film zeker geslaagd.

PS. Het extra lullige van Tourette’s syndroom is dat de tics worden uitgelokt door spanning (‘zenuwen’) zodat het een zelfversterkend effect heeft waardoor het vooral in de ‘onzekere’ pubertijd de kop op steekt: juist de poging het te onderdrukken – mede omdat anderen het misschien niet begrijpen – maakt het explosiever dus erger. Het is een soort zeldestructieve dwangneurose die de persoon dwingt tot precies te zeggen en doen wat hij juist niet moet zeggen en doen (het lijkt een vorm van wat Edgar Allan Poe ‘the imp of the perverse’ noemde). Dat maakt de kwaal wel heel wrang (maar ik lees ook dat de meeste Touretters slechts milde klachten hebben en de omgeving het niet eens merkt).

The Drama is eenzelfde soort film als de vorige van Borgli: het begin is interessant doordat het alle kanten lijkt op te vliegen en je niet goed weet waar je naar zit te kijken maar zodra duidelijk is geworden waar de film over gaat – altijd een actueel maatschappelijk probleem – wordt de film eentonig en drammerig maar wordt de film tegelijk gered door de humor en het vakkundig plot waarin het (iets te lang) uitgerolde draadje ook weer keurig wordt opgerold. In dit geval gaat het om de vraag of iemand kan veranderen dus een tweede kans verdient: dat is een actueel thema omdat internet al je jeugdzondes bewaart en de algoritmes erop je gedrag anticiperen op basis van wat je in het verleden hebt gedaan zodat je vast blijft zitten aan je oude identiteit, hetgeen in de film de vorm van een ethisch dilemma – kun je iemand die fout was nog wel vertrouwen? – krijgt. Op basis van mijn levenservaring geloof ik zeker dat mensen over jeugdproblemen heen kunnen groeien zodat ik het eindeloos blijven hangen op die jeugdzonde moeilijk te volgen en de film in dat opzicht steeds minder interessant vond. Maar na de te verwachten climax op de bruiloft weet de film de zaak goed af te sluiten met (zoals al eerder) het verband met drama, zoals de film zelf, te leggen: het leven is als een dramatisch toneelstuk – vooral voor degenen die van drama houden – dat je over zou moeten mogen doen als het de eerste keer fout loopt, zodat ook een vastgelopen liefdesrelatie een tweede kans verdient.

De film heeft een beetje dezelfde structuur als Taxi Driver – een man draait langzaam door en wordt een steeds groter gevaar voor zichzelf en z’n omgeving – maar het verhaal is veel minder interessant: de film is simpelweg de biografie van een bokser die bekend stond als klootzak (in de ring een ‘raging bull’ en buiten de ring een ‘bully’) zodat hij ook als filmpersonage weinig sympathie opwekt en hij z’n neergang heeft verdiend. We krijgen overigens geen informatie waarom hij zo ziekelijk jaloers is en met iedereen ruzie maakt: het huiselijk geweld – want vooral z’n vrouwen zijn het mikpunt van z’n achterdocht en agressie – maakt de film af en toe wel spannend. Maar waarom critici deze film zo geniaal vinden ontgaat mij. Scorsese had aanvankelijk ook geen belangstelling om de film te maken – net als ik heeft hij niets met de bokssport – totdat hij besefte dat het maken van films ook een soort bokspartijen zijn zodat het in die zin ook een soort autobiografie is. Hopelijk gaat dat bij Scorsese niet gepaard met het slaan van zijn vrouwen.

Zoals gebruikelijk bij Ozu is er weinig plot in de film: een 27-jarige vrouw woont nog bij haar vader in het naoorlogse Japan en iedereen zeurt aan haar kop dat ze moet trouwen hetgeen ze ten lange laste dan maar doet. Het maakt vooral de eerste helft van de film nogal saai; in de tweede helft wordt het interessanter omdat blijkt dat ze niet wil trouwen omdat ze bij haar vader wil blijven (dat neigt bijna naar een Elektracomplex) waarop die tegen haar zegt dat hij gaat hertrouwen waarop ze uit jaloezie zelf trouwt. Zoals haar vader haar voorhoudt, nadat hij Nietzsche’s Also Sprach Zarathustra weglegt, is geluk niet iets dat aan komt waaien maar bestaat die uit het scheppen van nieuw leven en daarin kan hij als haar vader geen rol meer in spelen.

Er zitten veel Japanse elementen in de film: een huwelijk is in Japan ook enigszins een begrafenis omdat dat nieuwe begin ook verwijst naar de sterfelijkheid van de ouders c.q. het einde van het oude conform de levenscyclus (in die zin is het ook angst voor de dood en verlies van hun gezamenlijk geluk die haar weerhoudt om te trouwen), de vader en de dochter weerspiegelen ook de naoorlogse spanning tussen traditie en moderniteit (en ze staan zo tussen de traditionele tante en de moderne, gescheiden vriendin in), na de val van het fascistisch regime was het gezin het laatste bastion van gemeenschappelijkheid en warmte en de titel verwijst uiteraard naar de laatste kans van de dochter om een echtgenoot te vinden (waarnaar ook het Noh-toneelstuk met de mooie traditionele Japanse muziek in het midden van de film verwijst).

Al met al is het een aardige film. Dat de film tot de beste films aller tijden wordt gerekend heeft vooral te maken met de bijzondere en eigenzinnige manier waarop Ozu z’n films in elkaar zet: het verhaal dicteert niet wat we zien maar hij laat weg wat niet noodzakelijk is (bv. het trouwen zelf), herhaalt wat ogenschijnlijk niet belangrijk is om bv. de levenscyclus uit te beelden en scherpe observatoren zien bv. een statische camera in de tweede helft als uitdrukking van de val waarin de dochter is gelopen of houden hele verhandelingen over de betekenis van de vaas in de kamer. Het is duidelijk dat de film een kunstwerk is waarin alles betekenis heeft maar het is ook een wat saaie film als je niet actief op zoek gaat naar die betekenissen.

De film ziet er prachtig uit, bevat intelligent dialoog en het plot is goed: een excentrieke Engelsman slaagt erin de onderling concurrerende Arabische stammen te verenigen tegen de Turkse bezetting (juist omdat hij een buitenstaander is) en wordt zelfs hun onofficiële leider (of ‘profeet’) maar uiteindelijk is hun vrijheidsstrijd een illusie want zijn ze slechts een instrument voor de Britten om de Turken te verslaan en hebben Engeland en Frankrijk onderling Arabië al verdeeld. Een Amerikaanse journalist maakt van Lawrence een held om de VS te motiveren aan de strijd deel te nemen en deze film doet dat ook: het portretteert Lawrence, die echt bestaan heeft, als een charmante avonturier die echter gelijk Hercules iets te veel gaat genieten van z’n overwinningen en roem en aldus begint te balanceren op de grens van moed en waanzin (wat dat betreft is het einde van Lawrence dat we in het begin zien passend). Tegelijk zijn er sterke homoseksuele ondertonen (waarschijnlijk was de echte Lawrence homoseksueel): dat maakt hem ook een ongewone, weinig militaire maar charismatische (anti-)held die enerzijds opkomt voor de Arabieren en hun vrijheidsstrijd tegen het racisme van de Britten omdat hij zelf ook ‘anders’ is en onbewust zijn eigen vrijheid zoekt (en in die zin zelfs tegen de belangen van Engeland in werkt) en anderzijds ook voor hem uiteindelijk de Arabische zaak niet zijn zaak is maar hij vooral met zichzelf bezig is (toen was het intersectionalisme nog geen dogma). Deze ambiguïteit staat centraal in de film: kun je zijn wie je wilt zijn (dat is: kan Lawrence zelf een Arabier worden of houdt hij daarmee zichzelf en de Arabieren alleen maar voor de gek?) en kun je je eigen lot en plaats in het geheel zelf bepalen (of is de toekomst al ‘geschreven’ en vechten Lawrence en de Arabieren voor een kansloze zaak?).

Ofschoon Lawrence misschien geen Arabier kan zijn, maakt de film hem wel één met de natuur, dat is de woestijn: Lawrence en de woestijn zijn de twee hoofdrolspelers van de film en in wezen zijn ze één in hun ‘clean’-zijn en hardheid (tegenover gewone mensen die weelde en gemak zoeken in een varkensstal). Ofschoon de film een biografie is die is geromantiseerd tot een avonturenfilm (waarin alle Arabieren vlekkeloos Engels spreken) – het is Spielbergs favoriete film en ik moest wel aan zijn Indiana Jones denken – zijn beide elementen niet het belangrijkste: de film is groots in de adembenemende fotografie van Lawrence in de woestijn die de kijker een unieke ervaring geeft. De film bestaat uit twee delen: het eerste deel (over de verovering van Akaba) waarin we vooral Lawrence in de woestijn zien heeft een laag tempo maar is wonderschoon, in het tweede deel (de verovering van Damascus) gebeurt meer maar is minder mooi. Het eerste deel is dan ook het beste deel. Overigens is de belangrijke rol van de woestijn niet nieuw in de Amerikaanse film vanwege de westerns en Lean zou vooral zijn geïnspireerd door The Searchers (1956-Ford).

Ik had al eens het derde deel van de trilogie, Apur Sansar (1959), gezien en dit eerste en beroemdste deel is (inderdaad) eenzelfde soort film: beïnvloed door het Italiaans neorealisme toont de film op naturalistische wijze het wel en wee van een arm gezinnetje zonder veel opsmuk of dramatiek. Net als met (Italiaanse) neorealistische films in het algemeen is het best aardig maar raakt de film me niet echt: daarvoor ontbreekt dan toch de dramatiek. En de poëtische beeldtaal van de film heb ik niet echt kunnen ontdekken: wat dat betreft zag ik die veel duidelijker in de recente film All We Imagine as Light (2024-Kapadia), die op het werk van Ray zou zijn gebaseerd, waarmee die film voor mijn gevoel effectiever het naturalisme tevens ontstijgt naar een mystiek niveau waarin je opeens de schoonheid van de alledaagse zaken ziet.

Critici komen superlatieven te kort om de genialiteit van deze film te beschrijven: het zou de puurste film aller tijden zijn, de ultieme film als film die aldus het wezen van de film uitdrukt en de film tot pure poëzie zou verheffen, en het zou het puurst de liefde tussen man en vrouw in elk opzicht (fysiek, emotioneel, spiritueel) uitdrukken van alle films die er zijn gemaakt. Kortom, als je deze film hebt kun je alle andere films wel weg doen. Helaas was de film voor mij niet zo’n magische belevenis. Ik zag slechts een koppeltje aan de onderkant van de samenleving waarbij de man niet aan de verwachtingen van de vrouw, die de grote wereld in wil, kan voldoen, de vrouw zich laat verleiden door elke man die wel iets van bling bling te bieden heeft, hij jaloers wordt en haar achterlaat waarna z’n collega haar opmerkelijk makkelijk vindt in Parijs en ze elkaar weer in de armen vallen. De twee wat circusachtige mannen die haar wel kunnen bieden wat ze verlangt – de lichten van de grote stad Parijs of prullaria uit verre, exotische streken – luisteren de wat saaie film een beetje op, maar de film heeft me nergens weten te raken.

Met z’n mengeling van realisme en surrealisme en de circusachtige omlijsting is de film misschien heel belangrijk in de filmgeschiedenis vanwege z’n ‘poëtisch realisme’ welk Frans genre zou leiden tot Les Enfants du Paradis (1945-Carné), die echter veel poëtischer en gelaagder is, en wellicht ook tot La Strada (1954-Fellini) waar de film me aan deed denken maar die veel meer indruk op me maakte. De film zou ook cruciaal zijn voor de Nouvelle Vague vanwege z’n ‘experimentele’ vorm en montage, maar die zou vooral uit noodzaak zijn ontstaan wegens een klein budget en wordt in ieder geval door een Godard ver overtroffen. Kortom, de film is misschien een grote invloed maar de films waartoe het leidde vind ik interessanter dan dit eerste begin.

De film bestrijkt vier generaties c.q. periodes van begin 20ste eeuw tot het heden zodat het nogal een episch verhaal is maar toch blijft boeien. Zeker in het begin is de film wat verwarrend omdat de vier delen door elkaar lopen. Het eerste deel (jaren ’10) imponeert het meest vanwege de schilderijachtige esthetiek, de wat vreemde gebeurtenissen, spookachtige sfeer en de gerichtheid op de dood die alom aanwezig is (met onder meer de post-mortem fotografie) vanuit het perspectief van een klein meisje. Als we in de jaren ’80 en heden zijn, verdwijnt de spookachtige sfeer maar dat de delen door elkaar lopen heeft ermee te maken dat de nieuwe hoofdpersonen verbonden met elkaar en het verleden zijn in welke zin de geest van de vorige generaties rond blijft spoken en het in wezen een en hetzelfde verhaal is: dezelfde motieven keren terug zoals een obsessie met het je voorstellen dat je sterft of dood bent met de vraag hoe je merkt dat je dood of levend bent en de vlieg die de dood symboliseert, seksueel misbruik en het verlies van controle over je eigen lichaam, de gevoelens van zinloosheid en de wens iemand anders te zijn met het verlies van je eigen identiteit en de imitatie van de ander tot en met de ervaring van warmte bij lichaamscontact met de ander.

De boodschap van de film is dan ook dat de vrouwenonderdrukking uit het verleden blijft doorwerken, in wezen vanwege de mannelijke blik die de vrouw – haar lichaam – als object van verlangen blijft zien, terwijl van de vrouw zelf weinig meer overblijft dan een geest zoals haar vage afdruk op de foto als ze heeft bewogen (alleen als ze dood is wordt ze scherp afgedrukt), waar de film de vrouwelijke blik tegenover stelt: de vrouw is bewust dat ze bekeken wordt waarbij ze zelf nieuwsgierig door sleutelgaten loert en de film het verhaal vanuit het perspectief van de vrouwen vertelt waarbij die vrouwen af en toe uitdagend in de camera kijken. De film daagt ons dan ook uit om “in de zon te kijken” (de Duitse titel van de film is ‘In die Sonne Schauen’) en de historisch gevormde onderdrukking en pijn van de vrouw te zien, waarvoor we te vaak een blinde vlek hebben en we de wereld op z’n kop zien (voordat onze hersenen – hier: bewustzijn – dat corrigeren). De Engelse titel slaat op het geluid van het letterlijk doodvallen van de vrouwen(lichamen) in de film. Wat je ook van deze (politieke) boodschap vindt, de als filmgedicht opgezette film – die een zekere mystiek weet op te wekken die me deed denken aan Malicks werk – is verbluffend mooi en razendknap gemaakt.

vote posted

Waar Roeg in Don’t Look Now (1973) op prachtige wijze de paranormaliteit van het verhaal visueel uitdrukt door parallelle scenes te verbinden (bv. het breken van een glas binnen met een jongen die buiten door glas fietst), herhaalt Roeg in deze film het trucje in die zin dat we van de ene scene in de andere scene vallen door een vaag verband (met wellicht een paranormaliteit omdat Newton “dingen ziet” als hij alcohol gebruikt) maar het effect is vooral een van een van de hak op de tak springen – een doorbreken van de continuïteit – dat de film moeilijk te volgen maakt.

Maar sowieso heeft het plot weinig om het lijf en zijn er – anders dan in Don’t Look Now – ook niet goed betekenissen te ontwaren (anders dan wat knipogen naar bv. de TV-cultuur – de buitenaardse wezens hebben op TV over de Aarde gehoord – en de wat xenofobe houding jegens vreemdelingen): het plot lijkt me in deze film geheel ondergeschikt aan de visuele experimentele pracht waar de film het van moet hebben (met opvallend veel bloot). Bowie’s beroemdste creatie is Ziggy Stardust – de Starman – en uiteindelijk is de film toch weinig meer dan een hele lange artsy fartsy videoclip voor de muziek van David Bowie die wegens contractuele verplichtingen helaas niet zelf de muziek mocht leveren voor de film.

In 1960 kreeg de film boegeroep vanuit het publiek maar critici noemden het een van de belangrijkste films ooit gemaakt en die hoge status heeft hij nog steeds. Maar ik schaar me vooralsnog achter het publiek: de film heeft geen mooie beelden, geen interessante dialogen en het plot heeft ook weinig om het lijf, resulterend in een saaie, veel te lange film. De film gaat over een meisje dat verdwijnt maar nadat eigenlijk alleen haar vriendin zich even zorgen om haar maakt laat ze zich wel meteen veroveren door het vriendje van het verdwenen meisje. Ik denk dat er twee betekenissen in de film zitten: de eerste is wellicht een kritiek op de losbandige Romeinse jetset als spiegel van de naoorlogse onverschilligheid en verval in de moraal (in die zin lijkt de film als twee druppels water op La Dolce Vita van Fellini uit hetzelfde jaar) en waar alles, van liefde tot een verdwijning van een vriendin, slechts een 'avonrtuurtje' is (waar de titel van de film naar verwijst), maar het revolutionaire idee van de film, die ermee elke filmlogica breekt, is dat het leven ook na een dramatische gebeurtenis doorgaat. De film lijkt te gaan over het verdwenen meisje maar gaandeweg – de film is daar ook lang genoeg voor – verdwijnt die ook geheel uit de film en de aandacht van de kijker en knopen de mensen om haar heen nieuwe relaties aan. De film toont zo niet de filmwerkelijkheid c.q. het klassieke plot waarin het verhaal van het verdwenen meisje tot een ontknoping of verzoening moet komen, maar het echte leven dat grillig is (zoals een criticus schreef: de film toont de entropie van het leven). Maar dergelijk ‘realisme’ maakt voor mij film niet interessant en is dus niet aan mij besteed.

vote posted

Het is moeilijk een remake van een film te beoordelen als je het origineel niet hebt gezien: mogelijk zijn alle goede punten gejat van het origineel uit 1962 en is de eigen inbreng wat de film zwakker maakt dan het origineel. Maar als ik de film uit 2004 op zichzelf beoordeel dan is het een fijne film die aldoor spannend blijft (maar dat zou het origineel ook al zijn) met een interessante thematiek: ik begrijp dat bij de update naar de jaren ’90 (Golfoorlog) het niet meer om ideologische infiltratie van de politiek door middel van hersenspoeling maar om kapitalistische infiltratie van de politiek door middel van nanotechniek gaat hetgeen de film inderdaad meer eigentijds maakt. In wezen maakt het niet veel uit: in beide gevallen is het uiteindelijk hypnose die de presidentskandidaat een marionet maakt. Maar de diepere lagen maakt het interessant: aan de ene kant is er de ongezonde (in het boek meer uitdrukkelijk als incestueus beschreven) macht die de moeder over haar zoon heeft, die wel wat aan Hitchcocks Psycho doet denken, en aan de andere kant is er macht die het kapitaal, criminelen of gewoon ideologie kan hebben over een presidentskandidaat die in onze tijd doet denken aan de mogelijke Russische beïnvloeding van Trump. Het idee van het wissen en vervangen van het geheugen hoort bij het klassieke hersenspoelen van de Koude Oorlog – het is een belangrijk thema bij Philip K. Dick – maar de paranoia ervan resoneert met de hedendaagsde populariteit van complottheorieën en het is bovenal deze strijd tussen de ‘vragenstellende’ burger en de autoriteiten die de film nog steeds actueel en spannend maakt.

Deze voor die tijd avantgardistische film toont het moderne stadsleven waarbij Vertov ook het filmen en monteren van de film laat zien: de film is een ode aan zowel de moderne automatisering en massaproductie – de machines die het werk overnemen en de vrije tijd die mensen daardoor krijgen – als de nieuwe filmkunst als speciaal geval van die automatisering met de filmcamera als “het perfecte oog” waarbij hij alle mogelijkheden van het filmen (bv. het gebruik van ongebruikelijke hoeken) en het monteren (bv. slow of fast motion en het door elkaar heen laten lopen van beelden/filmpjes, vaak met bewust duizelingwekkend effect) gebruikt. Heel boeiend is wat de documentaire allemaal laat zien misschien niet maar zijn boodschap is krachtig: de moderniteit geeft een versnelling aan de samenleving die niet is te stoppen waarbij film dit proces niet alleen kan tonen maar ook zichzelf toont als een onstopbaar medium als onderdeel van de moderne wereld in plaats van een voorbijgaande gril.

Net als met Wanda is de keuze voor deze film voor Internationale Vrouwendag mijns inziens wat merkwaardig want de film heeft de boodschap dat vrouwen toch een soort prostituees zijn die nu eenmaal op rijke mannen vallen zoals mannen op mooie vrouwen (of het moet de feministische boodschap zijn dat de twee vrouwen in de film nu eens voor elkaar opkomen in plaats van elkaar omlaag te halen). Hoe dan ook schuilt er waarheid in de boodschap dat mannen en vrouwen in ieder geval niet voor de ‘inhoud’ van een persoon van het andere geslacht vallen, welke ongemakkelijke waarheid dan ook alleen gezegd kan worden in een komedie. Maar de strijd tussen de seksen is eerlijk: zoals een man een vrouw kan kopen, kan de vrouw de man betoveren met haar erotiek en Marilyn Monroe is misschien op haar betoverends in deze film. Daarbij wordt ze geholpen door de Technicolor waardoor de glamour van het doek spat en is de scene waarin ze ‘Diamonds Are a Girl's Best Friend’ zingt daardoor iconisch geworden en vaak geïmiteerd. Maar afgezien daarvan is de film een wat flauwe komedie die me in dat opzicht wat tegenviel.

Ofschoon Gone With The Wind een romantisch (melo)drama tegen de achtergrond van de Amerikaanse Burgeroorlog en de erop volgende Reconstructie is, is de film toch eigenlijk ook gewoon een sprookje met hoofdpersoon Scarlett als heks die – tegen de ‘oude’ beschaving van het Zuiden in – geen eergevoel kent en alleen maar aan zichzelf denkt (in haar tomeloze ambitie en wilskracht kan ze ook wel als feministisch worden opgevat). Ze veracht idealisme – de hele oorlog kan haar gestolen worden – en heeft haar zinnen gezet op Ashley die echter met haar nichtje Melanie trouwt, waarna ze met verschillende mannen trouwt terwijl ze van Ashley blijft dromen: ze blijkt zelf haar hele leven een onbereikbaar ideaal na te jagen. Als ook haar huwelijk met de cynische Rhett – die haar de hele film door wil veroveren omdat zij net als hem alleen aan geld en zichzelf denkt dus ze elkaar zouden moeten begrijpen – op de klippen loopt en ze beseft dat ze nooit liefde zal vinden, besluit ze terug te keren naar haar geboortegrond: zoals haar vader haar leerde is land uiteindelijk het enige wat blijft en wat haar kracht kan geven om door te leven.

De film imponeert door z’n compleetheid: het script is intelligent met gevatte, vaak sarcastische dialoogjes en ondanks de ongewoon lange speelduur – de film bestaat uit twee delen waarbij het eerste deel (van Cukor) dat eindigt met de financiële ruïnering van Scarlett door de oorlog iets beter is dan het tweede deel (van Fleming) waarin ze opkrabbelt door met rijke mannen te trouwen maar dat een desillusie in de liefde geeft – zit de vaart er goed in waardoor er geen gelegenheid tot verveling is. Bovenal prikkelt de film aldoor met z’n opzwepende muziek en de Technicolor-kitsch die zowel de hemel (de glamour van het leven op stand) als de hel (dood en honger als gevolg van de oorlog) intensiveert tot sprookjesachtige proporties en die de reden zal zijn dat Gone With The Wind nog steeds de favoriete film in de VS is. De titel slaat op de ondergang van het Oude Zuiden die zowel melancholisch (“Here was the last ever to be seen of Knights and their Ladies Fair, of Master and of Slave”) als als onvermijdelijk wordt voorgesteld. Critici hebben erop gewezen dat de meest succesvolle film in de VS telkens die heimwee naar de traditie (inclusief racisme) belichaamt: eerst Birth Of A Nation (1915-Griffith), toen Gone With The Wind (1939) en toen The Godfather (1972-Coppola) zodat er waarheid lijkt te zitten in de slogan ‘go woke, go broke’.

De film ziet er interessant uit door zijn documentaireachtige stijl maar uiteindelijk blijkt de film toch niet heel veel te bieden. Het gaat over een jonge vrouw die niets geeft om haar man en kinderen en daarom maar wegloopt waarna ze met elke man meegaat voor onderdak en een beetje eten. Je vraagt je af waarom ze niet iets meer haar best doet iets leuks van haar leven te maken. De dramatische spanning ontstaat vooral doordat ze zich ook door een bankovervaller laat meenemen – waardoor de film even een Bonnie and Clyde vanuit vrouwelijk perspectief lijkt te worden – maar ook dat wordt niet echt spannend omdat ze er letterlijk maar een beetje achteraan hobbelt. De film – “boegbeeld van de Amerikaanse feministische cinema” – draait geloof ik opnieuw in de bioscopen vanwege vrouwendag, maar ik weet niet of deze film reclame is voor het feminisme want veel bakt deze vrouw er niet van zonder man.

Fincher is niet mijn regisseur, zoveel is duidelijk. Soms probeer ik het nog eens, zoals nu met deze film, maar het briljante ontgaat me volkomen: de film is saai met clichématige dialogen en ontwikkelingen en duurt heel lang. De film vertelt het levensverhaal van een man waarin eigenlijk niets bijzonders gebeurt. Wat natuurlijk wel bijzonder is is dat deze man steeds jonger wordt terwijl de mensen om hem heen ouder worden, maar de hele fim vraag je je af welke levensles men daarmee wil communiceren: waarschijnlijk iets als dat alles vergankelijk is en iedereen doodgaat en dat alleen de liefde eeuwig is. Echt duidelijk wordt het niet: het is vooral een lege, saaie en nietszeggende film. Hij is wel kundig en gladjes gemaakt (it pleases the eye), hetgeen niet perse in z’n voordeel spreekt maar waarvoor ik de film nog net een magere voldoende wil geven, net als de andere ‘klassiekers’ van Fincher.

Prima korte documentaire over een uiterst belangrijke kunstenaar – qua betekenis misschien vergelijkbaar met die van zijn vriend John Cage in de muziek had – die voortborduurde op de dadaïst Marcel Duchamp met wie hij de pionier is van zo’n beetje alle kunststromingen vanaf de jaren 50 door radicaal te breken met het idee van kunst als verheven museumstuk ten gunste van het opheffen van het verschil tussen kunst en alledaagse gebruiksobjecten (popart), tussen het kunstwerk en het publiek (interactie) en tussen de verschillende kunst- en mediavormen zodat kunst en het leven samensmelten.