Log

vote posted

Ik vind deze documentaire, waarin we – overigens op een opvallend humoristische wijze om het bizarre van de toestand te benadrukken – kijken naar de ‘militarisering’ van de kinderen op een Russische school, interessanter dan het schieten aan het front in de documentaire 2000 Meters to Andriivka, die ook in de bioscopen draait, omdat we er meer van leren en eigenlijk nog veel verontrustender is. De ‘leraar’ die de veranderingen op zijn school na de inval in Oekraïne filmt heeft een vreemde baan op de school: hij is videograaf en evenementenorganisator maar dat stelt hem wel in de gelegenheid alles te filmen. We zien hoe de Russische Staat lessen, ceremonieën en uitspraken verplicht stelt die de kinderen indoctrineren met liefde voor het vaderland en steun aan de speciale militaire operatie en daarna de kinderen ook actief voor de strijd mobiliseert en militariseert door hen kennis te laten maken met wapens en het leger waardoor de kinderen weldra als een heuse Hilerjugend door de school marcheren.

Voor onze ‘leraar’ is het allemaal een gruwel want hij is tegen de oorlog en doorziet de propaganda. Volgens zijn moeder, die ook op de school werkt, houden mensen nu eenmaal van oorlog en zal er dus altijd oorlog zijn, maar onze filmer was altijd al anders dan andere jongens: er is een suggestie dat hij homoseksueel is (op humoristische toon vertelt hij dat hij al zijn boeken keurig op kleur heeft geordend) en je begrijpt waarom Poetin ons Europeanen allemaal als homo’s ziet want wij willen en kunnen, net als onze filmer, niet vechten. Het geeft weinig hoop op vrede (als je die nog zou hebben) en zoals Poetin is te horen in de documentaire: een oorlog win je niet met generaals maar met leraren. Want een oorlog vergt opofferingen van de hele bevolking (voor het vaderland) en daarmee benoemt hij impliciet de grote zwakte van Europa: wij wentelen ons decadent in onze welvaart en lijken niet bereid dat op te geven om te gaan vechten. Ik herinner me dat IS in Irak ook de kleine kinderen al opleidde voor de oorlog, maar gelukkig werd IS (voorlopig) uitgeschakeld. Dat gaat met Rusland echter niet gebeuren en de documentaire laat zien dat Poetin de Russen mentaal voorbereidt op een hele lange oorlog en een blijvende aanwas van kanonnenvoer. In feite is dat niet uniek (de moeder heeft ergens ook gelijk), maar is alleen Europa uniek: de hele wereld is zich momenteel aan het voorbereiden op oorlog, behalve Europa (die denkt dat ons eigen internationale recht ons zal beschermen of zo). Dat voorspelt weinig goeds voor Europa en deze documentaire drukt onze neus op de feiten.

Zo’n mobilisatie van de gehele bevolking voor de doelen van de Staat, in de eerste plaats voor oorlog, is kenmerkend voor het fascisme waarmee het andere wezenlijke kenmerk samenhangt: er kan geen ruimte zijn voor ‘verdeeldheid’ dus dissidente stemmen of persoonlijke vrijheden die botsen met het doel van de Staat. Onze filmer, die stiekem tegen de oorlog protesteert, zal door het regime worden gezien als een landverrader en omdat hij het filmmateriaal naar de vijand (Europa) smokkelt en de Russische eenheid ondermijnt bovendien als buitenlandse spion, maar hij weet op tijd Rusland te ontvluchten. De documentaire verheldert aldus impliciet zowel de retoriek als het gevaar van Poetin voor ons.

Net als 20 Days in Mariupol is 2000 Meters to Andriivka een stukje oorlogsjournalistiek die mij niet kan raken. Inherent aan de ‘authenciteit’ ervan zijn de beelden wat chaotisch en is het vooral een eindeloos schieten in de richting van de Russen terwijl de Russen in omgekeerde richting schieten en je af en toe hoort dat iemand is geraakt. Omdat je er veilig vanuit je bioscoopstoel naar kijkt voelt het als een videospelletje: ik heb de spanning van oorlog niet gevoeld en wat dat betreft werkt geregisseerde fictie – zoals Warfare (2025) – gewoon beter. De boodschap van Chernov is denk ik ook niet dat oorlog spannend is als wel destructief (al is dat natuurlijk eveneens bekend): de oorlog laat niets heel zodat er uiteindelijk wordt gevochten om slechts een plaatsnaam zonder dat de stad zelf nog bestaat, in dit geval om het strategisch gelegen Andriivka. Uiteindelijk blijft ook geen soldaat in leven als de oorlog eindeloos duurt.

Net als 20 Days in Mariupol wordt 2000 Meters to Andriivka door de critici bejubeld, ik neem aan omdat het ‘echt’ is (en misschien ook als eerbetoon aan de moed van oorlogsjournalisten want echtheid vind ik ietwat een rare fetisj als het gaat om oorlog) waarbij het cynisme van de filmmaker het realisme nog versterkt (er zijn geen helden of een uitzicht op triomf, al vind ik iedereen die in de vuurlinie kan staan zonder in z’n broek te pissen en weg te rennen een held maar de film demonstreert het gezegde dat alles went, blijkbaar zelfs oorlog). Maar ik weet niet goed wat ik ermee kan. Chernov heeft bewust romantisering van de oorlog vermeden – zodat in die zin de film bewust niet spannend is – maar de film wel een narratief als van een fictiefilm gegeven door de opmars naar Andriivka door een smalle beboste berm zowat meter voor meter te verslaan, maar dat leidt alleen maar tot de anticlimax dat ze Andriivka wel veroveren maar we bij de aftiteling horen dat de Russen het later toch weer hebben ingenomen (meer in het algemeen mislukt het Oekraïense tegenoffensief in 2023 waar de film over gaat): het bevestigt slechts de cynische boodschap van de film dat oorlog een zinloze vernietiging is (tenzij de moeizame strijd omslaat in een triomf, natuurlijk: dan vier je 75 later nog steeds die ene Bevrijdingsdag).

Het interessantste van deze twee films samengenomen is het contrast tussen tijd en afstand: als je moet standhouden in een belegerde stad zoals Marioepol tellen de dagen terwijl als je zelf een stad wilt veroveren slechts de meters tellen.

De film oogt interessanter dan hij is. Het wordt een moordmysterie genoemd maar de zoektocht speelt zich vooral af in het onbewuste – de opzet doet wat denken aan bv. Shutter Island – maar zoals het meestal gaat in dromen is het resultaat weinig coherent en blijken beloftevolle clues uiteindelijk betekenisloos. De les die de psycholoog leert van haar waanideeën is dat ze voortaan moet luisteren naar wat haar patiënten zeggen in plaats van dat de gesprekken opneemt maar de les die de kijker leert is dat dromen bedrog zijn en dat psychoanalytici zakkenvullers zijn die denken dat ze geheimen weten maar zichzelf net zo voor de gek houden als hun patiënten. Uiteindelijk is het meest indrukwekkende van de film dat Jody Foster heel goed Frans spreekt.

Niettegenstaande de titel biedt de documentaire een overzicht vsn de hele ‘carrière’ van David Bowie dus niet alleen de laatste fase toen hij ernstig ziek het album Black Star maakte. Wel verspringt de documentaire aldoor heen en weer in de tijd dat misschien te maken heeft met het centrale concept van Bowie als muzikale ruimtereiziger die uiteindelijk zo ver gaat als tot het zwarte gat (de Black Star) waarin hij verdwijnt maar waarin ook tijdreizen mogelijk is. Ik zette ‘carrière’ bewust tussen aanhalingstekens want de kern van Bowie’s werk of carrière is dat voor hem z’n werk een vorm van rebellie moest zijn die tot verandering kan leiden, waarbij Bowie aldoor risiconemend naar de avantgarde van zijn tijd zocht om zich die toe te eigenen, in plaats van een carrière na te jagen (geld te verdienen) waartoe de muziek sinds de jaren ’80 zou zijn gereduceerd en waartoe hij zich ook even had laten verleiden met zijn hit ‘Let’s Dance’ waarmee hij een superster werd en bijkluste voor Pepsi Cola. Het getoonde overzicht van zijn werk is beknopt en summier, maar de boodschap is duidelijk: Bowie was niet zomaar een popster maar een kunstenaar die zichzelf en zijn muziek aldoor vernieuwde

De film is niet saai maar wordt ook nimmer boeiend: wat je doet blijven kijken is vooral de belofte dat er iets gaat gebeuren – meteen in het begin is er de suggestie dat de Franse toerist haar vader is en aan het eind is er de suggestie dat ze hem gaat vergiftigen – maar uiteindelijk gebeurt er niets. De film zit ook vol verwijzingen – zoals de analogie van de pijn van de scheiding van Koreaanse families door de scheiding in Noord- en Zuid-Korea met de pijn van het verdwijnen van de vader naar Frankrijk – maar uiteindelijk leiden ze nergens naar toe, anders dan dat de jonge vrouw iets leert over haar verleden en mogelijk verdrongen emoties heeft kunnen verwerken. Het maakt de film weinig meer dan een heel lange anticlimax en dat is niet waar ik van hou.

De documentaire is prachtig: de beelden zijn schilderachtig en wat het toont is fascinerend wat ook ermee te maken heeft dat de documentaire geen voice-over heeft die uitleg geeft zodat het soms even duurt voordat je begrijpt wat je ziet. De afwisseling van beelden houdt het ook interessant waarbij zo’n beetje alle aspecten van het leven in en rond de Waddenzee wordt getoond, van de uitgestrekte desolate, eenzame vlakten tot het hechte gemeenschapsleven in de dorpjes.

vote posted

De animatiefilm c.q. het verhaal waar de film op is gebaseerd combineert filosofie en psychologie alsmede de Japanse wijsheid dat elk kind tot zijn derde jaar een god is maar op z’n derde verjaardag de mensheid deelachig moet worden met een soort Hegeliaans-christelijke metafysica. Zo is Amélie eerst dus een god, die slechts vegeteert en die zichzelf als middelpunt van de wereld ziet, maar gaandeweg leert ze dat ze een lichaam heeft (een beetje als God die naar de wereld afdaalt als Christus) waardoor ze van de wereld kan genieten maar ook pijn kan ervaren. Ze leert dat ze alles kwijt zal raken maar dat de liefde het verlies als het ware overwint in de vorm van de herinnering. Als ze op haar derde verjaardag gered wordt door de ‘vijand’ leert ze dat de gedeelde menselijkheid elke tegenstelling (zoals in de oorlog maar ook als Oosterse vs. Westerse cultuur) kan overwinnen zodat de liefde zelfs haat overwint. Ze beseft nu dat ze geen god maar een mens is die niet onafhankelijk en onverstoorbaar als een god lan leven maar die met andere mensen in deze wereld moet leven hetgeen nog beter is.

Ik denk dat de film zelfs voor volwassenen moeilijk is: het is vooral een kinderfilm in de zin dat het de wereld laat zien vanuit een klein kind. Maar haar gedachten zijn evengoed niet van een klein kind zoals dat ze haar broer ziet “als een wiskundige vergelijking” of het leven “als een grote, gulzige mond die alles verslindt”: de ontwikkelingspsychologie wordt meteen vanaf het begin gekoppeld aan metafysische overwegingen.

De film toont een dakloze verslaafde jongeman die na een gevangenisstraf voor een beroving alle hulp van instanties en aardige burgers krijgt om zijn leven op orde te krijgen maar die toch weer afglijdt naar het dakloze, verslaafde bestaan op straat. Ik weet niet of het de bedoeling is dat je sympathie voor hem voelt: ik had dat in ieder geval niet zo want hij is een typische ‘urchin’ welk Engels woord egel betekende maar sinds de 19de eeuw vooral straatkind met een connotatie van irritatie (Dickens werd beroemd met zijn verhalen over ‘urchins’) zoals onze verslaafde dakloze op straat mensen aanklampt voor wat geld waarbij die mensen dat natuurlijk meestal vervelend vinden en hem zoveel mogelijk proberen te negeren (en juist degene die dat niet doet berooft hij). Dat leidt tot de kern van zijn leven: hij wil er graag bij horen maar dat lukt niet omdat hij eigenlijk alleen maar vervelend is. Er zit ook wat surealistische mystiek in de film die me op de gedachte bracht dat zoals mensen vroeger misschien te veel op God vertrouwen – de film opent veelzeggend met dat hij geïrriteerd wakker wordt op straat door de stem van een straatprediker die hij niet wil horen – onze generatie en in ieder geval deze jongeman te veel vertrouwt op de instanties en hun omgeving om voor hen te zorgen als een bijproduct van onze verzorgingsstaat. Ik zag dan ook vooral een man die maar niet volwassen wil worden en waarschijnlijk zijn leven lang kind blijft (en zijn zelftherapie van Oosterse meditaties om meer zelfvertrouwen te krijgen helpt weinig tegen die aangeleerde hulpeloosheid). Wat de film aldus aanstipt is misschien interessant maar de film zelf is helaas ook alleen maar vervelend want er gebeurt eigenlijk nooit iets interessants in de film.

De documentaire is simpel van opzet: de Parijse metro wordt ingedoken om er de straatmuzikanten te interviewen over hun leven en hun muziek. Deze muzikanten blijken politieke en/of economische vluchtelingen, vaak zonder verblijfspapieren en soms ook gedreven door een beetje avontuurzucht, maar deze neo-nomaden zijn toch vooral bannelingen die zich ontworteld en ‘vreemdeling’ voelen waarbij ze ook figuurlijk ‘ondergronds’ (clandestien) een bestaan proberen op te bouwen of simpelweg proberen te overleven. Sommige vluchtavonturen zijn indrukwekkend en het zijn stuk voor stuk sympathieke, talentvolle kunstenaars – die zich soms ook fraai weten uit te drukken, bv. ‘Ik huil om niet te moorden; ik lach om niet te hulen’ – die een verrijking voor onze samenleving kunnen vormen zoals de multicultuur het heeft bedoeld, al was het maar met de prachtige muziek die ze hebben meegenomen (het zijn alle mensen die al muzikant waren voordat ze vluchtten en in Parijs simpelweg opnieuw hun beroep zijn gaan uitvoeren maar dan bedelend voor wat geld in ruil voor de muziek).

Ik zou het hierbij moeten laten, ware het niet dat ik licht werd geprikkeld door de eindeloze reeks aan links-activistische filmpjes die Cineville als voorvertoning liet zien met de GroenLinks-PvdA-boodschap dat we sociale wezens zijn en dus lief voor de ander moeten zijn, dat we tegenwoordig te weinig naar elkaar luisteren en empathie weten op te brengen, etc. Dat is natuurlijk een prima boodschap – die ik ter harte neem waardoor ik graag luister naar bv. de verhalen van de vluchtelingen in deze documentaire – maar dat irriteert omdat degenen die de boodschap uitdragen zelf precies degenen zijn die nooit willen horen wat de ander (‘rechts’) te zeggen heeft of daar empathie voor voelt. Ook deze documentaire heeft natuurlijk die links-activistische insteek: het wil de ‘menselijke’ kant van vluchtelingen laten zien zodat die beter worden geaccepteerd. Dat is prima – het is ook een prima documentaire – maar om die politieke reden wil het tegelijk niets horen van de andere kant van het verhaal over bv. de overlast door of misdaden van vluchtelingen. Dit had ik niet opgeschreven als ik niet was geïrriteerd door de overvloed van linkse propaganda in de voorvertoning die daarmee de documentaire een beetje verpestte: het concept van Honigmann is volgens mij dat je onbevangen luistert naar de ander maar na zo’n overmatig politiek gekleurde voorvertoning was de onbevangenheid er helaas wat af. Maar hoe dan ook, de (wereld)muziek van de documentaire is prachtig zodat de universele, apolitieke taal van de muziek de ervaring redde.

Het is een surrealistische film waarin we vrij letterlijk in het hoofd van de moeder Linda, die behoorlijk overspannen is, kruipen waardoor de film intens is en me in eerste instantie deed denken aan Requiem For A Dream. Zoals Simone de Beauvoir al opmerkte is de man altijd een individu – en in die zin onafhankelijk dus vrij – maar de vrouw als moeder zit vast aan haar baby, zelfs nadat de navelstreng is doorgeknipt, van wie ze in wezen de slaaf is die het aldoor moet verzorgen en beschermen. Veel vrouwen kunnen hun kind nooit helemaal loslaten maar sommige vrouwen ervaren hun kind al vanaf het begin als een blok aan het been waarbij het weglopen bij het kind geen gevoelens van bevrijding maar van schuld en schaamte geven. Het gat in het plafond waar Linda woont staat denk ik voor het gat van de doorgeknipte navelstreng en daarmee ook voor het trauma van haar eerdere abortus en aldus voor haar schuldgevoel dat ze geen goede moeder is (en de gebroken spiegel voor hoe ze wordt verscheurd door haar innerlijke strijd: haar dochter beschrijft haar als ‘stretchable’ maar ook aan haar rek komt een eind). Tegelijk lijkt het gat te staan voor de dood en daarmee letterlijk voor haar enige ontsnapping uit haar leven: de zelftherapie van het ‘holotropisch’ ademhalen brengt haar in een bijna-dood-toestand waarin ze hallucineert dan wel een traumatische comatoestand herbeleeft.

Tegelijk is Linda zelf nota bene een psycholoog maar heeft zelf een psycholoog voor haar paniek of hysterie nodig zoals ze zelf geholpen moet worden voordat ze haar kind kan helpen (in dat opzicht is ze zowel het tegendeel van als identiek aan de overbeschermende moeder die haar kind geen seconde alleen kan laten). De film is daarmee ook een kritiek op het zorgsysteem waarin iedereeen als een kind hulp krijgt zonder ooit resultaten te boeken omdat de zorgverlener niet echt geïntersseerd is en alleen maar de bekende, lege clichés uitkraamt (Linda zoekt haar heil dan ook in drank en drugs). Hoe dan ook zit ze – zoals elk moeder – gevangen in haar moederschap en blijkt ze geobsedeerd door kindermoorden. Veelzeggend is haar dochter de hele film buiten beeld – ze is het probleem waar ze vanaf wil maar dat ze ook niet kan loslaten zodat de dochter als een onzichtbare psychische macht is die haar krankzinnig maakt – totdat ze uitspreekt dat ze zelf het probleem is.

Qua thematiek van moeders en hun psychische problemen sluit de film aan bij twee andere films die momenteel in de bioscopen draaien, Die My Love en Left-Handed Girl. Met Die My Love deelt het het indringende psychologische portret van een moeder die in de afgrond van de waanzin kijkt in een surrealistische stijl maar deze beviel me een stuk beter.

Sean Baker heeft aan de film meegewerkt en de film voelt ook een beetje als The Florida Project: op een documentaire-achtige manier wordt een gezin gevolgd die er normaal uitziet maar waarvan de leden zo hun eigen problemen en geheimen hebben waarbij vooral vanuit het jonge kind wordt gekeken dat geen idee heeft wat er allemaal gebeurt terwijl ze onbewust een belangrijke spil is van de verwikkelingen. Een kritiekpunt is misschien dat het plot geen sterke focus heeft, anders dan dat het allemaal goed komt, maar dat houdt denk ik verband met de blik van het kind: de film begint ermee dat zij door een caleidoscoop kijkt en de film toont het gezin ook op de wijze van een caleidoscoop. Sowieso zijn de verhaallijnen in de film interessant, soms spannend en soms ontroerend, waarbij het realisme van de film de kwaliteit flink verhoogt. De film lijkt zelf kritiek te uiten op de tradities: op bv. het verbod op het gebruik van de linkerhand maar vooral op de netelige positie van vrouwen in een patriarchale samenleving waarbij de verschillende generaties vrouwen op hun eigen manier de traditie doorgeven maar ook ondermijnen. Al met al is het een hele fijne film.

Ik vond het hooggeprezen Verdens Verste Menneske (The Worst Person in the World) (2021) een hele saaie film dus ik had weinig vertrouwen in de nieuwste van Trier, maar de critici waren weer heel lovend zodat ik de film toch een kans moest geven. Helaas, ook deze nieuwste film is heel saai: het tempo is tergend langzaam – daarom duurt de film ook zo lang – en er gebeurt in wezen niets bijzonders. We leren dat de vader, die regisseur is, een film wil maken over zijn moeder met zijn dochter, die actrice is, in de hoofdrol maar zij wil niets met hem te maken hebben omdat ze lijdt aan een ‘afwezige vader’-trauma. Maar als ze uiteindelijk het script leest, draait ze 180 graden om en speelt ze alsnog de rol en is iedereen gelukkig. Nu had ik het gevoel dat de film het einde al meteen weggaf omdat we immers kijken naar een film over de dochter waarin de dochter als het ware zichzelf speelt maar de postmoderne verwarring is denk ik meer bedoeld op psychologisch niveau bij vader en dochter: hij zoekt zijn dochter waarbij zijn moeder zijn dochter vervangt en een Amerikaanse actrice de dochter moet vervangen en zij zoekt zijn liefde die ze vindt in zijn werk waarmee hij haar juist vervreemdde. Het roept vragen op als of zij pas authentiek is als ze speelt (omdat ze dan pas haar emoties uit) en of kunst werkelijker is dan de werkelijkheid (omdat eerst kunst die werkelijkheid uitdrukt en daarmee werkelijk maakt). Het idee van de film is dan ook misschien best goed maar de uitvoering is een martelgang omdat kijken hoe verf opdroogt nog spannender is. Net als The Worst Person in the World is het denk ik een film die vrouwen eerder kan aanspreken.

Wie de trailer ziet met Manfred (Mads Mikkelsen) die John Lennon wil worden genoemd weet al dat de film een knipoog is naar de hedendaagse disussie over ‘transgenderisme’ en ander wokisme: kun je zelf bepalen wie of wat je bent? De film begint met een bizar Viking-sprookje waarin het stamhoofd, die iedereen als gelijkwaardig wil zien, bij iedereen de linkerarm laat afhakken omdat z’n zoon z’n linkerarm verloor met – terugkerend naar het waanidee van Manfred – daarop de vraag of de patiënt zich aan de wereld moet aanpassen of dat de wereld zich aan hem moet aanpassen, waarmee de film gelet op het Viking-verhaal meteen een anti-woke-standpunt lijkt in te nemen. Maar de film is zeer rijk: het gaat ook over dat we niet alle kanten van de ander kennen, dat we niet eens onszelf kennen, dat we geen vaste of enkele ideniteit hebben, dat we allemaal wel eens iemand anders willen zijn en dat we kanten van onszelf verbergen voor de ander, dat we allemaal soms de fictie boven de werkelijkheid verkiezen, etc. Maar de film gaat in diezelfde lijn ook over traumaverwerking, dat we allemaal anders zijn, hetgeen in de film aanleiding geeft tot twee verhalen – een over de crimineel die zijn trauma uit in de vorm van agressie (het slachtoffer wordt zelf dader) en een ander over het slachtoffer dat vlucht in psychose en zelfdestructie – die in elkaar geweven zowel een spannende misdaadthriller als een hilarische komedie oplevert (in dat opzicht ligt de film op één lijn met eerdere films van Jensen zoals De Grønne Slagtere). Uiteindelijk is er de ontroering van de broederliefde die het voorbeeld is voor de hele mensheid en de vraag aan het begin beantwoordt: we hoeven niet gelijk te zijn, de wereld hoeft zich niet aan te passen aan de waan van de een maar die hoeft zich ook niet aan te passen aan de wereld. We kunnen elkaar accepteren hoe we zijn met onze gebreken: liefde eist niets.

Thematisch en qua verhaal zit de film aldus goed in elkaar en bovendien is de film topamusement: de film is zeker een van de beste films van het jaar.

Ik ben geen expert op het gebied van George Orwell maar ik heb de indruk dat deze film de plank volledig misslaat. Volgens mij moet je twee zaken onderscheiden. De 20ste eeuw was een eeuw van ideologische strijd: men mobiliseerde de bevolking voor een gedachtengoed waarmee men collectief en democratisch de maatschappij en wereld beter kon maken of zelfs een geheel nieuwe mens en wereld kon scheppen maar waarbij elke ideologie een andere opvatting heeft van wat zo’n ideale wereld is en hoe daar te komen (wat is bv. die ‘vrijheid’ die alle ideologieën nastreven voor alle mensen?). In z’n radicalere vormen zoals fascisme en communisme vereist dit scheppen van het paradijs dat iedereen meedoet hetgeen het ‘totalitarisme’ ervan is: alle onderdelen van de maatschappij en elk aspect van het leven moet in dienst staan van het collectieve doel met afschaffing van alle individuele vriijheden en de Leider als dictator. Zoals Spengler het al beschreef zitten we nu volgens mij in een postideologisch tijdperk dat men ceasarisme kan noemen en precies het tegengestelde is: we leven in feite al in het paradijs (zoals in Huxley’s Brave New World) en de machthebber wil gelijk een keizer z’n goddelijke gang gaan terwijl het volk zich terugtrekt in persoonlijke religie of amusement (‘brood en spelen’). Politiek is persoonlijk geworden en de machthebber wil juist dat mensen hun interesse in politiek verliezen en voor zover dat niet mogelijk is dan willen ze geen eenheid zoals de totalitaire dictators (alle neuzen moeten dezelfde kant op wijzen) maar juist verdeelheid met een bewust balanceren op de rand van burgeroorlog zodat elke factie belang heeft in de gunst van de machthebber te komen die als een maffiabaas slechts z’n vinger uitsteekt naar de problemen in het land zodat men z’n ring kan kussen.

Ik denk dat George Orwell een typisch kind was van de ‘ideologische’ 20ste eeuw en geen idee had van de typisch 21ste eeuwse postideologische tirannen of ‘keizers’ als Berlusconi, Poetin en Trump die niet eens een gedachtengoed hebben maar slechts absolute macht nastreven om persoonlijk voordeel te trekken en daarvoor de democratische rechtsstaat uithollen. De film brengt aldoor hedendaagse autoritair-rechtse machthebbers zoals Trump in beeld (heel beel Trump in deze film!) met daarbij commentaar van Orwell alsof zijn ideologiekritek gericht was tegen bv. Trump: volgens mij is dat appels en peren vergelijken en was Orwells kritiek vooral gericht tegen het stalinisme. Orwell was namelijk een socialist maar zag het totalitarisme als een ontsporing van elke politiek en als zodanig ook op links een gif dat uit het socialisme moest worden gedreven. Ik denk eigenlijk dat totalitarisme typisch links is – iedereen mobiliseren om collectief een betere wereld te maken – en het huidige postideologische tijdperk een uitvloeisel is van het typisch rechtse ‘laat me met rust’-houding. Hoe dan ook is het opvallend dat de film uitsluitend rechtse machtshebbers zoals Trump (heel vaak Trump!) maar ook bv. Milei van Argentinië bekritiseert maar geen enkele linkse dictator (zoals Maduro van Venezuela of Assad van Syrië) en dat alle ‘experts’ en poltici in een commentariërende rol radicaal-links zijn (zoals Alexandria Ocasio-Cortez en Bernie Sanders). Men citeert Orwell die zegt dat iedereen altijd alleen maar oorlogsmisdaden bij de vijand ziet en nooit bij zichzelf maar die boodschap vindt in de film zelf geen gehoor: linkse dictators kunnen niets fout doen. De drie principes van The Ministry of Truth in 1984 worden gebruikt om de recente Amerikaanse politiek te bekritiseren: Ignorance is Strength (aanhangers van Trump geloven in leugens), Freedom Is Slavery (de internet-algoritmes van Musk en Zuckerberg) en War Is Peace (de Amerikaanse inval in Irak). Het is dan ook duidelijk: hier wordt George Orwell eenzijdig gebruikt voor een linkse aanval op het huidige succes van rechts, met name Trump. Deze anti-Trump-film eindigt zelfs met een oproep tot volledige mobilisatie tegen rechts, met name tegen Trump, – het volk moet opstaan! – hetgeen volgens mij typisch totalitair is.

Kortom, de film verraadt naar mijn idee het gedachtengoed van George Orwell en de voortdurende suggestie dat Orwell ons al waarschuwde tegen mensen als Trump is misplaatst en de wijze van montage bovendien manipulatief: je kunt de film daarom rustig propaganda noemen, dat is het instrument van elke totalitaire beweging. Over George Orwell zelf en z’n gedachtengoed komen we opvallend weinig te weten: eigenlijk alleen dat hij uit de middenklasse kwam, daarom in India bij de politie werkte (want in zo’n kolonie kun je als arme middenklasser leven als een aristocraat), schuldgevoel kreeg, socialist werd (hij hing even de theorie aan dat de onderdrukker altijd fout en de onderdrukte altijd goed is welke theorie vals bleek, maar dit interessante punt wordt helaas niet verhelderd) en stierf aan tuberculose. De praktijk van het totalitarisme zag hij vooral in het vervangen van de waarheid door de leugen waartoe met name de geschiedenis wordt herschreven zodat men macht over de toekomst heeft: daarnaar verwijst het 2 + 2 = 5 dat het wezenskenmerk van een totalitaire staat zou zijn. In dat opzicht was Orwell naïef: feiten zijn multi-interpretabel maar Orwell geloofde heel ‘modernistisch’ louter in waarheid en leugen in plaats van dat je ‘postmodernistisch’ hetzelfde vanuit verschillende perspectieven kunt zien.