Log

De film is een driestemmige fuga waarin we drie (of meer) wetenschappers in drie verschillende tijden – 1908, 1972 en een in 2020 – volgen op dezelfde plek op een universiteit bij een gingkoboom. Veelzeggend springen we aldoor van de ene naar de andere tijd door middel van een soort psychedelisch intermezzo want het thema lijkt me verbinding: niet alleen verbinden de wetenschappers zich met andere mensen, maar ook met een plant en/of de gingkoboom (dat is dan die stille vriend uit de titel) want dit zijn wetenschappers die op een nieuwe manier naar het leven kijken en met de planten in contact willen komen (wij kijken naar de planten maar kijken de planten ook terug naar ons?) waarbij alles met alles is verbonden hetgeen de mens verleerd is te ervaren (de film begint ermee dat baby’s nog wel de verbinding ervaren omdat zij de wereld beleven als ware ze onder psychedelische drugs). Dus ook alle mensen zijn met elkaar verbonden – het leven zelf is gebaseerd op de verbinding van ei- en zaadcel waaruit alle mensen zijn voortgekomen – en je kunt de film ook zien als het verhaal van de boom die naar al die wetenschappers die sinds 1832 daar rondlopen kijkt en er het zijne van denkt.

De film is precies zo vaag als je op grond hiervan zou verwachten en helaas ook zo traag als een plant groeit. Ik ben bang dat dit bewust is, zoals de film ook bewust geen dramatische ontwikkelingen kent, zodat de film zelf als een soort psychedelische trip ons laat ervaren in contact met de natuur te komen maar bij mij werkte dat niet (Malick doet dat een stuk beter). De film voelt als een docufictie over drie echt bestaande wetenschappers die voor een doorbraak hebben gezorgd in ons inzicht in het leven van planten en hoe zij met ons en alles in verbinding staan, maar voor een documentaire geeft de film te weinig informatie en inzichten om boeiend te zijn en voor fictie is er te weinig drama om boeiend te zijn. Maar misschien ben ik te mannelijk hiervoor: zoals ook de film suggereert zijn het vooral vrouwen die binding hebben met verbinding (of eigenlijk met taal waarbij de film fijntjes opmerkt dat ook wetenschap haar inzichten noodzakelijk in metaforen uitdrukt) terwijl mannen nu eenmaal van nature solistisch zijn en dit soort wetenschappelijke projecten over verbinding alleen maar saboteren totdat ook zij het begrijpen, al dan niet met hulp van psychedelische drugs.

Een overdreven verlegen jongen, die tevens de cameraman is voor z’n vader die pornoacteur is, en een feministisch meisje worden verliefd op elkaar – in zekere zin zijn hun werelden natuurlijk niet eens zo heel anders want hij legt letterlijk het patriarchaat bloot terwijl zij ertegen protesteert waardoor ze beiden onmaatschappelijk zijn – en ontdekken samen dat tederheid en ‘echte’ intimiteit veel fijner is dan porno-seks. De titel slaat op het idee dat porno de werkelijkheid juist verhult (en de vader zoekt wel heel bizarre seks om clicks te genereren) en dat de man die door porno gevoede machismo moet afleggen – zich werkelijk bloot moet geven – om een fijne en gelijkwaardige relatie met een vrouw te kunnen hebben. Al met al ligt de feministische boodschap er zo dik op dat de film zelf een bijzaak lijkt: je zou de film daarom eerder op de middelbare school – bij seksuele voorlichting – dan in de bioscoop verwachten.

Offret is een zware, (ook visueel) duistere film waarin Tarkovsky zich voor de laatste maal keert tegen het moderne materialisme, waarin de mens zich gewelddadig tegen de natuur keert en daarmee ook zichzelf gewelddadig vernietigt (passend bij die tijd speelt de film met de dreiging van een nucleaire kernoorlog), en de wereld wil wijzen op de mogelijkheid en urgentie van een herontdekking van het sprituele als het enige dat (de ziel van) de mens kan redden. Daarvoor moet de mens wel alles opofferen (waarnaar de titel verwijst) wat hij meent te hebben gewonnen met dat materialisme, niet in de laatste plaats zijn ego zoals een acteur die moet kunnen wegcijferen, hetgeen de hoofdpersoon nogal letterlijk neemt. In feite is het verjaardagsgeschenk ook een offer (en Jezus’ kruisdood is zijn offer en dus geschenk aan ons) en kan de eindeloze herhaling van het ritueel toch iets veranderen (zoals het verhaal bij de geplante, dode boom: het geloof c.q. zuiveringsritueel kan een wonder bewerkstelligen c.q. zichzelf waarmaken). De film is ambigu over die oorlog (die in zwart-wit wordt weergegeven): uiteindelijk lijkt die slechts te staan voor de chaos en vernietiging die de moderne wereld sowieso voortbrengt als vervreemding van de ‘waarheid’ of harmonie in het geloof dat we slechts nog kennen van de muziek van Bach en de religieuze schilderijen van voor de Renaissance. Zoals we Tarkovsky kennen, komt nogal wat geflirt met het wonderlijke (onverklaarbare) alsmede filosofie voorbij waaronder die van Nietzsche (de eeuwige wederkeer die ons ook juist kan bevrijden van het nihilisme) en wat Oosterse mystiek en is de film erg symbolisch (zoals de oorlog): de dienstmaagd Maria krijgt de rol van de moeder van God, maar dan als ‘goede heks’, die ons beschermt en het jongetje staat voor Jezus maar dan als zwijgend Woord want de tijd van praten is voorbij en de mens moet in actie komen – en sprituele verlossing vinden – voordat de wereld echt ten onder gaat in een kernoorlog.

Ofschoon de film aan Bergman doet denken – dat waarschijnlijk komt doordat de film Zweeds is – zijn thematiek en de visuele beelden typisch Tarkovsky, hetgeen mijn grootste bezwaar is: ik heb het idee dat Tarkovsky alles al eerder en beter heeft gedaan. Wat overblijft is een lange, wat saaie film die wel te denken geeft maar die niet heel boeiend is om te zien.

Na een wel erg lange aanloop barst de film halverwege los in een doldwaze actiekomedie die in zijn karikaturale geweld eveneens eentonig lang door gaat. Je kunt de film niet op een origineel idee betrappen maar het idee lijkt dan ook meer een parodie te zijn op dit soort films waarin een politieagent na een gemaakte fout een tweede kans krijgt in een afgelegen dorpje waar ogenschijnlijk niets gebeurt maar waar de schijn bedriegt en de agent het tegen het hele dorp moet opnemen. Of misschien is het zelfs een parodie op de vele reeds gemaakte parodieën. Als je er van houdt valt er veel te genieten.

Arthur Miller’s Death of a Salesman (1949) is een van de populairste toneelstukken van de 20ste eeuw en is vele malen verfilmd. Deze versie met Dustin Hoffman is een van de meest getrouwe adaptaties zodat je in feite het eigenlijke toneelstuk ziet. Het is niet moeilijk te zien waarom het stuk zo resoneert met in ieder geval het Amerikaanse publiek: het gaat over een oudere man die z’n leven lang gestreefd heeft naar succes voor hemzelf en z’n gezin en niet onder ogen kan komen dat hij gefaald heeft waardoor het stuk zowel het product is van The American Dream (het gaat over de obsessie voor succes waardoor de man erover blijft dromen en hij droom en schone schijn niet goed kan onderscheiden van de werkelijkheid) als een tragisch mislukken van The American Dream die aldus een leugen blijkt (zijn geloof dat je in Amerika alles kunt bereiken als mensen je maar aardig vinden spat uiteen). Zijn vrouw heeft medelijden met hem maar is machteloos, zijn jongste zoon is alleen bezig met vrouwen versieren (waarin hetzelfde mechanisme speelt: om succes te hebben moet je succes uitstralen dus zelfvertrouwen tonen) en met zijn oudste zoon heeft hij een emotioneel moeilijke relatie omdat die zoon de druk voelt plaatsvervangend te presteren maar daardoor juist ontspoort (en de vader denkt dat hij bewust niets presteert uit wrok tegen hem omdat de zoon hem betrapte bij het vreemdgaan). Het is ook die zoon die in wezen de verlossende woorden spreekt dat ze ‘niets’ zijn: zoals zo velen zijn ook zij slechts hardwerkende Amerikanen die niets bereiken en arm eindigen terwijl de vader half hallucinerend met z’n wel rijk geworden broer op het cynische idee komt dat als hij dan toch zijn laatste geld aan z’n verzekering moet geven hij net zo goed kan sterven zodat z’n kinderen alsnog geld krijgen van zijn levensverzekering (zijn dood brengt meer geld op dan zijn leven). Het najagen van The American Dream brengt ‘vrijheid’ maar het is een ironisch-tragische vrijheid in de vorm van de vernietiging van het gezin en de dood.

Het stuk duurt wat lang maar is aldus een overtuigende, bijtende kritiek op de Amerikaanse maatschappij waarin erkend worden als waardevol persoon (de man fantaseert dat velen zijn begrafenis zullen bezoeken als blijk van zijn succes) samenhangt met financieel succes terwijl er meer manieren zijn om gelukkig en waardevol te zijn (zoals de zoon zegt: hij droomde de verkeerde droom). De succesvolle film American Beauty wordt wel vergeleken met Miller’s toneelstuk en laat zien dat de thematiek van de Amerikaanse druk en façade om succes uit te stralen nog immer actueel is.

Dit is weer zo’n zeldzaam saaie film zoals je die alleen in het filmhuis kunt vinden. Een jonge, seksueel beluste jonge vrouw gaat eind 19de eeuw een bergdorp in om de kinderen te onderwijzen tot moderne burgers, maar als ze de liefde bedrijft met de jongemannen in het dorp verdwijnen die mannen erna in een lawine. De dorpsbewoners zijn bijgelovig want ‘achterlijk’ maar ook een rationeel mens gaat daar wat van denken, maar verder gebeurt er eigenlijk niets en met dat nimf- of sirenethema – dat je ook metaforisch kunt opvatten: de verleidingen van de moderniteit zijn even onweerstaanbaar als fataal – wordt ook niets gedaan. Hooguit heeft de film een ‘postmoderne’ boodschap in de zin dat de moderne missie van de vrouw niet slaagt en ze haar meerdere in de natuur en de traditie moet erkennen. Met twee sterren voor de sfeer van de film ben ik vrijgevig, want die sfeer verhult ook het gebrek aan substantie.

Voortreffelijke flmversie van Ibsens beroemd toneelstuk uit 1879. Het verhaal speelt zich af tijdens Kerstmis en het is dan ook een soort kerstverhaal waarin een situatie van afpersing de reputatie van de vrouw, die handelde uit liefde, en via haar ook die van de man bedreigt – waarmee het verhaal ook spannend is – maar die de vrouw uiteindelijk dwingt de schone schijn op te geven terwijl ze een wonder verlangt. In bepaalde opzichten lost de liefde die de afperser doet inkeren het probleem op, maar de vrouw kan niet meer terug naar de façade van haar burgerlijk huwelijk: ze beseft nu dat dat huwelijk een leugen is omdat hij zijn eer voor de liefde laat gaan en dat zij in wezen slechts een pop voor hem is (vandaar de titel van het stuk) dat schattig moet zijn maar dat elke autonomie en gelijkwaardigheid wordt ontzegd. Uit zelfrespect en om zichzelf te ontwikkelen besluit ze bij hem weg te gaan.

Het stuk veroorzaakte in de 19de eeuw veel ophef en wordt gezien als een belangrijk feministisch werk, maar Ibsen benadrukte dat hij geen feminist is maar het als zijn taak zag de menselijke verhoudingen te dramatiseren in welke zin hij de positie van de vrouw een tragische vorm gaf. Het stuk heeft daardor nog steeds veel zeggingskracht en kan wellicht worden vergeleken met Sophokles’ Antigone (441 v.C.): beide stukken tonen een moedige vrouw die de wet van de particuliere liefde boven de liefdeloze wetten van het patriarchaat plaatsen waarbij Ibsens stuk op moderne wijze een huiselijk drama is en de vrouw niet de goden aan haar kant krijgt maar besluit voor zichzelf te kiezen en het huis verlaat om in de wereld zichzelf te ontwikkelen.

Ik weet niet waarom filmversies van toneelstukken hier altijd zo’n lage waardering krijgen (blijkbaar houden de meeste filmliefhebbers niet van tonelstukken), maar ik heb erg genoten: het stuk is briljant, bevat sterke dialogen en de film heeft het mooi verfilmd waarbij ook gebruik is gemaakt van de mogelijkheden van film om een en ander nog wat naturalistischer neer te zetten.

De eerste twee verhalen zijn sterk: de vervreemding tussen ouder en kind en daardoor het wat ongemakkelijke samenzijn waarin een emotionele binding wordt gespeeld die er niet (meer) is, is even geestig als (pijnlijk) herkenbaar. Het derde verhaal, met de twee andere verbonden door een ditmaal letterlijke afwezigheid van de ouders en de motieven als skaters op de weg, de Rolex-horloge en water als gespreksonderwerp, lijkt er niet goed bij te passen omdat het niet die verveemding en ongemak heeft en haalt naar mijn gevoel de kwaliteit van de film als geheel wat omlaag.

vote posted

Bij herziening van deze cult-klassieker viel hij me toch wat tegen: zoals de Coen-broers zelf al hebben gezegd is het plot van deze misdaadfilm hopeloos complex en uiteindelijk niet relevant maar ook de humor is wat flauw. Wat overblijft is licht absurdistische chaos – er gebeurt van alles – met een redelijk onverstoorbaar middelpunt in de vorm van de wat vreemde hoofdpersoon die niet zozeer kalm is omdat hij cool is zoals in een film noir maar omdat hij stoned is waarmee een bijzondere en hedendaagse twist aan het klassieke genre van de misdaadfilm wordt gegeven. Hij wordt geflankeerd door zijn twee bowlingmaten waarvan de een psychisch nog in Vietnam leeft en de actie voort drijft en de ander er achter aan slentert en wiens lot herinnert aan “Oh my God, they killed Kenny!” van South Park uit diezelfde tijd. De film is vermakelijk en bijzonder maar ik vind het toch een van de mindere Coen-films.

Ik heb al eens eerder geschreven dat Herzog niet mijn regisseur is en ook deze film maakt wat mij betreft de hype niet waar. De film begint met een disclaimer van Herzog zelf: het is geen wildlife-documentaire maar een soort Moby Dick-avontuur waarin een fantasie van een olifant wordt nagejaagd. Zoals de obsessieve wetenschapper in de film zegt: het is nu eenmaal eigen aan de mens dat die dromen najaagt. Die droom is dan een reusachtige olifantensoort die zou leven in een weinig toegankelijk plateau in Angola welk gebied ook als magisch wordt voorgesteld. Dat klinkt allemaal veelbelovend maar uiteindelijk is het een matig interessante spoorzoeken waarbij het vinden van de olifant bijna als anticlimax aanvoelt, want zoals de wetenschapper eerder vertelde is het mooier als ze de olifant niet vinden want dan blijft de zoektocht en daarmee de droom voortleven. De documentaire weet interessante zaken aan te stippen – zoals de oeroude cultuur van de bosjesmensen in Namibië, waar de reis start, waar alle mensen van zouden afstammen en die nu gewapend met mobiele telefoons deelnemen aan de zoektocht – maar het blijft allemaal bij de oppervlakte.

Hoofdvraag van de film is hoe we de biodiversiteit – waaronder deze nieuwe olifantensoort – kunnen behouden, want de mens doodt alles wat op z’n pad komt. Wat dat betreft vraag je je ook af waarom de obsessie juist naar deze enorme dieren gaat terwijl men in hetzelfde gebied al 200 nieuwe soorten heeft ontdekt. Dat moet te maken hebben met die majestueuze omvang van de dieren die zo de grootsheid (en daarmee het mysterie) van de natuur zelf symboliseert zoals de walvis in Moby Dick: waar precies die grootsheid de Westerse mens prikkelde om de dieren te doden (zodat de jager zichzelf ook groots – overwinnaar van de machtige natuur – kan voelen), prikkelt ze nu de mens om de dieren en de natuur te respecteren en te beschermen zoals de inheemse volkeren dat altijd al hebben gedaan.

De film is gebaseerd op een escape-videospel: de hoofdpersoon zit gevangen in een soort Möbius Band (het schilderij Möbius Band II van Escher hangt aan de muur en ook de muziek van Ravels Bolero drukt de eindeloze repititie uit) en moet op z’n pad terugkeren zodra hij een afwijking op de bekende route vindt waarna hij een level hoger gaat tot hij de uitgang zal bereiken bij level 8. Nu lijkt me dat niet een heel interessant videospel maar als je het niet eens zelf speelt maar slechts toeschouwer bent, wordt het spel wel heel eentonig. De film moet het dan ook hebben van de metafoor die het ongetwijfeld heeft maar die niet heel duidelijk wordt uitgewerkt: in ieder geval zou het eindeloos rondjes draaien zonder de uitgang te vinden staan voor de hel van ons modern leven (zoals we elke dag heen en weer naar ons werk pendelen) en is de escaperoom ook een soort vaderschapstest. Er is een suggestie dat de op te merken anomalie staat voor het vaderschap die de vader niet mag negeren: als hij het kind – zijn eigen kind – niet in de steek laat lijkt hij geslaagd voor de test en kan hij ontsnappen naar de vrouw die zijn kind zal krijgen (en de andere man die het kind wel in de steek laat blijft als een soort geest voor eeuwig rondjes lopen in het doolhof). Het einde is bewust ambigu: hij lijkt toch niet ontsnapt (de uitgang was zelf een anomalie die hem had moeten terugkeren) omdat de hele film zich lijkt te herhalen, maar er is een subtiele suggestie dat hij nu wel ingrijpt in de metro zodat hij echt is veranderd, zijn verantwoordelijkheid als vader nu wel serieus neemt en hij dus niet zal terugkeren in het doolhof. Het idee van de film is misschien leuk maar de film heeft verder toch wat weinig substantie.

Ik heb even getwijfeld of ik voor deze film naar de bioscoop zou gaan, want je weet al precies wat de film brengt: een lach, een traan en een goed einde in de zin dat het probleem wordt overwonnen (‘er blijkt toch licht aan het einde van de tunnel’ zoals de moeder zegt). Zoals de film afsluit: de wetenschap kan de ernst van de symptomen van het syndroom van Tourette wat verlichten maar bovenal wordt het probleem overwonen doordat het syndroom bekend raakt zodat het maatschappelijk beter wordt begrepen en geaccepteerd, in welke bekendheid Touretter John Davidson een rol heeft gespeeld waarvoor hij is geëerd door de koningin en nu ook door deze biografische film. Ik ben toch gegaan en kreeg inderdaad pecies wat ik verwachtte. Qua film heeft de film dan ook weinig te bieden – naast de onvermijdelijke lach en traan – maar net als John Davidson geeft de film meer bekendheid aan het syndroom en wat dit verfilmde levensverhaal van John duidelijk laat zien is dat dat inderdaad cruciaal is voor Touretters om een normaal en gelukkig leven te kunnen leiden. Dat maakt de film zeker geslaagd.

PS. Het extra lullige van Tourette’s syndroom is dat de tics worden uitgelokt door spanning (‘zenuwen’) zodat het een zelfversterkend effect heeft waardoor het vooral in de ‘onzekere’ pubertijd de kop op steekt: juist de poging het te onderdrukken – mede omdat anderen het misschien niet begrijpen – maakt het explosiever dus erger. Het is een soort zeldestructieve dwangneurose die de persoon dwingt tot precies te zeggen en doen wat hij juist niet moet zeggen en doen (het lijkt een vorm van wat Edgar Allan Poe ‘the imp of the perverse’ noemde). Dat maakt de kwaal wel heel wrang (maar ik lees ook dat de meeste Touretters slechts milde klachten hebben en de omgeving het niet eens merkt).

The Drama is eenzelfde soort film als de vorige van Borgli: het begin is interessant doordat het alle kanten lijkt op te vliegen en je niet goed weet waar je naar zit te kijken maar zodra duidelijk is geworden waar de film over gaat – altijd een actueel maatschappelijk probleem – wordt de film eentonig en drammerig maar wordt de film tegelijk gered door de humor en het vakkundig plot waarin het (iets te lang) uitgerolde draadje ook weer keurig wordt opgerold. In dit geval gaat het om de vraag of iemand kan veranderen dus een tweede kans verdient: dat is een actueel thema omdat internet al je jeugdzondes bewaart en de algoritmes erop je gedrag anticiperen op basis van wat je in het verleden hebt gedaan zodat je vast blijft zitten aan je oude identiteit, hetgeen in de film de vorm van een ethisch dilemma – kun je iemand die fout was nog wel vertrouwen? – krijgt. Op basis van mijn levenservaring geloof ik zeker dat mensen over jeugdproblemen heen kunnen groeien zodat ik het eindeloos blijven hangen op die jeugdzonde moeilijk te volgen en de film in dat opzicht steeds minder interessant vond. Maar na de te verwachten climax op de bruiloft weet de film de zaak goed af te sluiten met (zoals al eerder) het verband met drama, zoals de film zelf, te leggen: het leven is als een dramatisch toneelstuk – vooral voor degenen die van drama houden – dat je over zou moeten mogen doen als het de eerste keer fout loopt, zodat ook een vastgelopen liefdesrelatie een tweede kans verdient.