Log

De film boeide en irriteerde mij in gelijke mate. Het is een documentaire, maar om het interessant te maken is het opgezet als een mysterie – het begint ermee dat de twee oudste dochters van een gezin in Tunesië zijn ‘verdwenen’ zodat je verder kijkt om erachter te komen wat er met hen is gebeurd – en dat de twee verdwenen dochters zijn vervangen door acteurs en de documentaire wisselend het gebeurde naspeelt en achteraf napraat over wat er is gebeurd en zelfs over het toneelspel maakt het vooral wat verwarrend. Wat gaandeweg duidelijk wordt is dat iedereen gewelddadig en gevaarlijk gestoord is: de moeder is een mannenhaatster die elke man die in haar buurt komt maar ook haar dochters tot moes slaat waarbij ze triomfantelijk vertelt dat ze ze bijna dood heeft geslagen of dat haar dochters sletten zijn die niet zomaar een dood maar de meest gruwelijke dood denkbaar hebben verdiend, de twee echtgenoten zijn ook pathologische monsters en de dochters blijken eveneens vervuld van morbide moord- en doodfantasieën waarbij de twee oudste dochters door de revolutie (Arabische Lente), die de seculiere dictatuur inwisselde voor vrijheid (vooral voor de radicale islam), veranderden van satanisten naar IS-aanhangers. IS is natuurlijk ook een soort satanisme in de zin van sadistische doodscultus, zodat de overgang slechts in vorm het tegendeel behelst (en de moeder ook in haar nopjes is met de keuze van de dochters voor IS) en vanaf dat moment voel je al aankomen dat de twee oudste dochters niet zijn vermoord door de gewelddadige moeder of een van de gewelddadige echtgenoten maar dat ze zijn weggelopen om in de Islamitische Staat hun eigen geweldsfantasieën te kunnen uitleven.

Zoals ik al zei: iedereen is er bizar gewelddadig zodat ook bv. de ambtenaar van de gemeente zonder aarzelen de minderjarige dochter in elkaar slaat als hij meent dat ze onoirbaars heeft gezegd hetgeen de moeder heel normaal vindt. Ik ben bang dat het kenmerkend is voor de cultuur in Noord-Afrika: elke intermenselijke verhouding wordt bepaald door geweld, hetgeen ook de oorzaak is van het ‘Marokkanenprobleem’ en de overlast door asielzoekers uit Noord-Afrika bij ons. Europa, waarvan het liberalisme het geweld volledig heeft willen uitbannen, is niet ingesteld op deze cultuur waar geweld volstrekt normaal en noodzakelijk wordt geacht; de ‘wolven’ die de twee oudste dochters zouden hebben meegenomen staat wat dat betreft niet alleen voor IS maar evengoed voor de cultuur van Noord-Afrika die zeker ook door de moeder wordt belichaamd. De documentaire meent dat het vooral geweld van mannen tegen vrouwen betreft die door de vrouwen is geïnternaliseerd en die van generatie tot generatie wordt doorgegeven (en de grote liefde van de dochters voor hun vreselijke, afranselende moeder is beslist pathologisch), maar ik geloof niet dat deze cultuur van geweld is beperkt tot vrouwen: zie alleen al de populariteit van IS die toch primair berust op de (in de Koran voorgeschreven) terreur om in de oorlog je vijand angst in te boezemen. Hoe dan ook irriteerde het mij dat de vrouwen, zelfs als ze vol geweldsfantasieën deel gaan nemen aan IS, als slachtoffer worden gepresenteerd terwijl ze bovenal gewetenloze psychopaten zijn.

Fellini’s Satyricon is losjes gebaseerd op Petronius’ novelle Satyricon uit de 1ste eeuw na Christus waarin de bizarre (veelal seksuele) avonturen van een jongeman aan de onderkant van Rome ten tijde van Nero’s keizerschap worden verteld en waarin de decadentie van de rijken wordt bespot. De historische reconstuctie van dat decadente Rome door Fellini heeft natuurlijk hedendaagse resonanties in de vorm van het eroticisme (de seksuele revolutie van 1968) en het hedonisme van de moderne maatschappij, maar Fellini beoogde in artistiek opzicht met de film vooral een vervreemdende droom- of fantasiewereld tot werkelijkheid te verheffen, resulterend in een even schilderachtige als bizarre Dantesque reis door een soort onderwereld. De film is zelf ook decadent in dat het bewust stijl boven inhoud kiest: het verhaal doet er in wezen niet toe maar elke volgende scene is als het ware weer een nieuwe droom waarin Fellini z’n fantasie heeft kunnen uitleven in een carnaval van groteske figuren en kleuren. In feite werd Fellini tot de surrealistische film geïnspireerd doordat er slechts fragmenten zijn overgebleven van Petronius’ Satyricon: dat geeft het verhaal onlogische overgangen, kenmerkend voor de droom, en het gaf Fellini de mogelijkheid zelf nieuwe fragmenten te bedenken en toe te voegen zoals het avontuur met de semigoddelijke hermafrodiet en het gevecht met de minotaurus. In die zin beoogt de film een Romeins fresco te zijn die deels is verweerd en die daardoor de verbeelding prikkelt om het verbleekte in te kleuren.

De lengte van de film laat zien hoe rijk Fellini’s fantasie is maar is ook vermoeiend omdat het telkens meer van hetzelfde is maar dat lijkt me het idee ervan: de film is een ode aan de pure zintuiglijkheid – de visuele overdaad – die net als de erotiek als de kern ervan telkens alleen maar meer van hetzelfde is maar elke keer opnieuw een hoogtepunt vormt. Zo beschouwd is het een tot kunst verheven pornofilm die je ook niet om het verhaal of zelfs maar van begin tot eind kijkt.

Het verhaal gaat over het stel John en Laura dat hun dochter is verloren en dat in Venetië waar John een kerk restaureert in contact komt met twee zussen waarvan de blinde vrouw paranormaal begaafd zou zijn en niet alleen de verloren dochter maar ook onheil voor John ziet. John zelf is ook paranormaal begaafd: hij voelde dat zijn dochter in de meer was gevallen maar kwam te laat bij haar en de clue van het verhaal is dat hij zijn eigen dood (begrafenis) ziet in Venetië maar dit misinterpreteert als dat Laura toch niet naar huis is teruggekeerd waarna een zoektocht van het stel naar elkaar begint met noodlottig einde.

Zoals het een goed spook- of horrorverhaal betaamt, staat dit alles voor een emotioneel trauma, in dit geval rouwverwerking. Waar Laura het verlies van hun dochter niet onderdrukt en open staat voor de paranormale zusters, onderdrukt John het verdriet (zijn dochter is dood en that’s it) en gelooft hij niet in paranormale verschijnselen waardoor het trauma bij hem in onderbewuste en destructieve vorm openbaart terwijl ze uit elkaar groeien en ze in Venetië elkaar letterlijk niet meer kunnen vinden. Onbewust restaureert John niet alleen de kerk maar ook de herinnering aan de dood van zijn dochter waardoor verleden, heden en toekomst door elkaar lopen en hij een moordenaar verwart met zijn dochter. Die moordenaar is zo bizar dat het in feite zijn schuldgevoel is voor de dood van zijn dochter die hem de dood in jaagt en de profetie van de helderziende waarmaakt.

Maar het is niet alleen een knappe horrorfilm: de film is baanbrekend voor de minstens zo knappe visuele stijl die van elkaar verwijderde zaken verbindt hetgeen de paranormaliteit als het ware visualiseert (bv. het breken van een glas in huis met het door glas fietsen van de jongen buiten) en de film meteen vanaf het begin in een boeiende flow brengt. Met de passende muziek eronder is de film aldoor dreigend of spannend. Daarbij keren enkele motieven aldoor terug: het water (dat de verdrinkingsdood van de dochter verbindt met onder meer Venetië als de stad van het water), het glas (dat aldoor breekt en staat voor het onheil), het vallen (dat kan staan voor de aankondiging van de dood) en de kopie (restauratie, foto, spiegeling, etc) die de werkelijkheid verdubbelt en verwart.

Het is een welhaast volmaakte horrorfilm en sowieso een invloedrijke klassieker vanwege z’n krachtige visuele stijl. De film zou vooral door Hitchcocks werk zijn beïnvloed maar me dunkt dat op z’n minst het verhaal van Daphne du Maurier waarop de film is gebaseerd door Thomas Manns klassieke novelle Der Tod in Venedig is geïnspireerd: niet alleen komt het thema overeen van de geleerde man die z’n ziekelijkheid onderdrukt door een sterke zelfbeheersing maar in een onguur Venetië z’n beheersing verliest en als een dwaas sterft met allerlei aankondigingen van zijn dood, zelfs sommige details komen overeen zoals een mislukte poging om Venetië op tijd te verlaten (en in het boek is het stel – net als de man in Manns verhaal – op vakantie in Venetië). Hoe dan ook is ook de vervallen, oude stad die dreigt in het water te verzinken en waar overal de geur van verderf en dood heerst – hetgeen me direct naar Manns novelle bracht – heel overtuigend verfilmd en een wezenlijk aspect van de film.

10% van de Amerikanen kan zich geen echte woning veroorloven en leeft daarom in hotels en andere ‘flophouses’ en 10% van de Amerikaanse kinderen heeft minstens één alcholoverslaafde ouder. Deze documentaire toont zo’n gezin in een flophouse. Wat opvalt is dat het ondanks alles een liefdevol gezin is – aan liefde ontbreekt het niet al is het voortdurend zeggen dat je van elkaar houdt misschien ook wat Amerikaans – maar de levensomstandigheden zijn evengoed miserabel: de jongen leeft tussen de rommel met z’n ouders slechts door een gordijn gescheiden met een moeder die zich helemaal laat gaan in haar verslaving en verwaarlozing terwijl de werkende vader probeert de verhoudingen goed en het gezin nog enigszins op de rails te houden alsmede de jongen een toekomst te geven. In feite lijkt hem dat ook te lukken, maar het getoonde leven aan de onderkant van Amerika is evengoed schrijnend.

De film geldt als een van de eerste, beste en invloedrijkste films noir en draait dan ook om een cynische detective (Sam Spade) die wordt ingeschakeld door een femme fatale op wie hij verliefd wordt maar die niet het achterste van haar tong laat zien. Het plot is complex waarbij we net als de detective het moordmysterie proberen op te lossen terwijl iedereen liegt en op een beeldje jaagt (waarbij Sam op zijn beurt de politie onwetend moet zien te houden om het mysterie zelf te kunnen oplossen nu hij zelf van een of meer moorden wordt verdacht). Wat opvalt is dat de detective bijzonder gevat is en ook qua handelen onmiddellijk controle over elke situatie krijgt en zelfs letterlijk de ander de wapens uit handen slaat (de auteur van de roman waarop de film is gebaseerd had zelf als detective gewerkt en Sam is de detective die elke detective zou willen zijn; anders dan de vorige verfilmingen van de roman nam Huston de dialogen bijna woordelijk over omdat hij ze zo sterk vond). Het plot is weinig geloofwaardig of interessant – al is een sterk punt dat het einde wat ambigu is omdat Sam het beeldje meeneemt en de gangsters wel erg snel hadden geconcludeerd dat het een vervalsing is – en ook de femme fatale overtuigde niet echt maar zoals de dikke gangster telkens opmerkt is Sam wel een ‘character’ met zijn ijzeren vat op zaken en meedogenloos cynisme (hij is in wezen een zoveelste variant op de ‘byronic hero’). Dit type detective heeft mede de film noir gedefinieerd en Bogart zijn glansrol gegeven.

Een aantal eenzame personen vindt elkaar rond Kerstmis rond een cursus Italiaans. De film is vermakelijk maar lijkt zo sterk op de beroemde Love, Actually (2003) dat het me afleidde: is Love Actually de Engelse versie van deze film of is Italian For Beginners de Deense versie van Love Actually? Italian For Beginners blijkt zoals verwacht het origineel maar omdat ik Love Actually eerder zag voelde Italian For Beginners voor mij juist als een herhalingsoefening. Als het origineel is de film beter dan het voelt en zeker origineler dan Love Actually, al denk ik dat Love Actually grappiger is (de Britse humor steekt de Deense humor naar de kroon) alsmede rijker. Italian for Beginners is zo beschouwd de primitieve versie van Love Actally.

Doldwaze horrorkomedie waarin verschillende aspecten met betrekking tot overleden geesten (hiernamaals, haunted house en een seance) aan bod komen en waarin de humor erin bestaat dat het leven na de dood dezelfde bureaucratie en andere ongemakken kent als het eerste leven en waarin een omgekeerde ghostbuster (hij verjaagt de levenden in plaats van de geesten) de show steelt. Het is allemaal wat flauw maar wel vermakelijk, al vind ik het vervolg Beetlejuice Beetlejuice (2024) sterker (wellicht omdat het minder de mat- of sufheid heeft van de jaren ’80-stijl). Opvallend is dat Betelgeuse niet eens een hele grote rol speelt: wellicht is het wachten op de film Beetlejuice Beetlejuice Beetlejuice waarop hij echt zal verschijnen.

Ik was erg onder de indruk van een eerdere film van Serebrennikov – Petrovy v Grippe (Petrov’s Flu) (2021) die ik ervoer als een delrium vol wodka, poëzie, waanzin en geweld – zodat ik bij deze film ook hoopte op een dergelijke heftige, hallucinante ervaring. Nu zitten er ook in deze film weer een paar surrealistische en grotesk-bizarre scenes maar in stijl met Tsjaikovski’s romantische muziek is de film vooral sfeervol romantisch in de zin dat praktisch de hele fim is geschoten in schemerlicht (slechts af en toe ondersteund met Tsjaikovski’s muziek). Ook de inhoud van de film is romantisch: het gaat over de obsesssieve liefde van Antonina voor Tsjaikovski die echter op mannen valt en slechts met haar is getrouwd voor het geld en om de geruchten over zijn homoseksualiteit te dempen. Het wordt dan ook geen gelukkig huwelijk waarbij Tsjaikovski letterlijk van haar weg vlucht.

De film begint met de aantekening dat in die tijd een vrouw slechts de naam in het paspoort van haar man is maar daar merk je niets van: Antonina heeft een zeer sterke wil waarmee ze elke man domineert welke wil er met name in bestaat dat ze weigert om van Tsjaikovski te scheiden omdat ze niet kan aanvaarden dat hij niet van haar houdt zoals zij van hem. Tegen het advies van de hele wereld om hem los te laten omdat hij nu eenmaal niet van vrouwen houdt blijft ze hardnekkig weigeren: ze is en blijft “Tchaikovsky’s Wife”. Die titel is beslist een verwijzing naar het beroemde verhaal Lady Macbeth uit het district Mtsensk (1865) van Nikolaj Leskov want ook Antonina heeft – naar eigen zeggen – haar ziel aan de duivel verkocht waarbij ze bereid is alles op te offeren om bij Tsjaikovski te kunnen blijven. In de aantekening na afloop van de film wordt meegedeeld dat ze is gestorven in een krankzinnigengesticht: haar obsessieve liefde heeft haar krankzinnig gemaakt hetgeen in de film (nog tijdens Tsjaikovski’s leven) vooral tot uiting komt door middel van toenemende hallucinaties (waarbij ze inderdaad alles opoffert voor haar tevergeefse liefde).

Ik denk dat Serebrennikov deze film belangrijk vond om te maken omdat Antonina – als ik op Wikipedia over haar leven lees is de film behoorlijk authentiek – juist geen onderdanige vrouw was maar in wezen het seksuele roofdier waarmee de stereotype rollen worden omgedraaid (terwijl het thema van de obsessieve liefde natuurlijk tegelijk typisch romantisch en dus 19de eeuws is welk tijdvak goed lijkt te zijn uitgedrukt door de film). Maar de authenticiteit van de film is ook zijn zwakte: uiteindelijk gebeurt er in deze lange film niet heel veel dramatisch – het is vooral een eindeloze vechtscheiding die zich maar niet verwerkelijkt vanwege haar weigering (Antonina is niet zo duivels als Lady Macbeth) – waardoor het een wat slepende film is geworden.

De film voelt autobiografisch, vooral omdat we alsmaar willekeurige gebeurtenissen uit het leven van een meisje zien die maar niet interessant willen worden. Niet dat er geen idee achter de film zit: die is dat de band tussen moeder en dochter onverbrekelijk is. In de film krijgt dat de vorm van de dochter van een vrouw die afval verzamelt die in een pleeggezin wordt geplaatst: daarmee lijkt een nieuw hoofdstuk begonnen maar later begint ze herinneringen terug te krijgen en uit nostalgie (naar de ‘catalogue of love’ zoals haar moeder de verzameling noemde) begint ze zelf afval te verzamelen. Eigenlijk is er ook geen echte breuk in haar leven met haar ‘vieze’ kindertijd want ook in het pleeggezin krijgt ze te horen dat ze stinkt en gaat het vooral over zaken als boeren tijden het eten, remsporen in je onderbroek, in je broek plassen en poep eten. En dat twee uur lang: ik lees dat de filmmaker de kijker wil ‘unsettlen’ maar het is vooral heel erg oninteressant (er wordt ook geen poep gegeten, kindertjes, maar de filmmaker wil met elke scene benadrukken dat de hoofdpersoon bewust of onderbewust gefascineerd is door elke vorm van vuiligheid omdat dat haar terugbrengt naar de tijd met haar liefdevolle moeder).

Het in wezen niet ter zake doende relatiedrama dat er doorheen is geweven – ze pakt nota bene een vuilnisman af van een andere vrouw – maakt het ook niet interessant. Het is de bedoeling dat we het allemaal heel gek vinden wat het meisje doet maar het enige dat gek is is het einde van de film waarin ze opeens ‘normaal’ is en alles in één klap zonder reden goed is afgelopen (zelfs haar beste vriendin die uit eerwraak zou worden vermoord is opeens terug en dikke vrienden met haar familie). Het meisje heeft nu alles verwerkt en is gelukkig omdat ze zelf zwanger is, zo leren we, zodat een nieuwe heilige band tussen moeder en dochter is ontstaan. Maar wat een oninteressante, saaie weg volgt de film naar die uitkomst!

De Deense Dogme-beweging gaat denk ik over authenticiteit in de film: het wijst elke opsmuk af en wil de naakte waarheid tonen, ook als die lelijk is. Het maakt de stijl behalve documentaire-achtig ook intiem: het laat meer zien dan we gewend zijn te zien. Dit psychologisch en lichamelijk exhibitionisme waarbij het individu wordt vernederd en moet proberen staande te houden tegen een wereld die hem vermorzelt is wellicht typisch Deens: in een (overigens verder weinig interessante) documentaire over Mads Mikkelsen, die gisteren op TV was, zei iemand dat Mads een Christuswaan moet hebben omdat hij graag rollen speelt waarin hij wordt vernederd en afgeranseld (en zelf meent Mads dat Pusher (1996), zijn eerste film met Refn, de opmaat tot de Dogme-beweging vormde).

In deze Dogme-film van Von Trier krijgt de authenticiteit – de naakte waarheid – vorm in de getoonde sekte-achtige vereniging (een commune) die het uiten van de debiel in jezelf als doel heeft. Je vraagt je af waarom je je als debiel zou voordoen in de publieke ruimte (en ook de commune beseft dat het immoreel is) maar er lijkt een romantisch motief te zijn: onze hoogontwikkelde maatschappij laat paradoxalerwijs debielen toe – de debiel is wellicht zelfs de mens van de toekomst – en wekt ook de behoefte op om de beschaving van je af te werpen en ‘lekker’ gek te doen. Het verlost waarschijnlijk van de verantwoordelijkheden van het normale, rationele bestaan en het zoeken van de waanzinnige, het onschuldige kind of het gevaarlijke monster is zeker een primaire drijfveer geweest van de moderne kunst die daarmee – zoals ook deze commune – bewust ook antiburgerlijk is en wil provoceren. De idioot is zo beschouwd de authentieke, vrije mens (naar het voorbeeld van Diogenes van Sinope). Het brengt ook mensen bij elkaar voor dit doel zoals elke vereniging beoogt (en menig vereniging heeft een idioot doel zoals bv. postzegels verzamelen of nog idioter), hetgeen de mensen mogelijk gelukkiger maakt dan het doel zelf.

De film is vermakelijk in de avonturen die de groep beleeft maar het interessante van de bewust documentaire-achtige film is denk ik vooral het metaniveau. De film zelf zoekt de authenticiteit wellicht niet zozeer in het doel van de commune maar in de extreme manieren waarop de mens geluk (of verlossing) zoekt waarvan dit een voorbeeld is maar tegelijk spelen de acteurs dat zij debielen spelen: ook toneelspelen zelf is jezelf blootgeven want jezelf laten gaan tot in het vernederende toe (zie Mads Mikkelsen) waarbij je tegelijk iemand anders speelt. De leden van deze commune doen in feite hetzelfde. Naar het einde toe – als een crisis ontstaat en de stemming omslaat waardoor de leider echte commitment eist door in je echte leven de idioot te spelen waardoor je je baan en gezin kunt verliezen – verwacht je een climax waarin de geuite debiel en het echte leven elkaar kruisen zodat het aangrijpend wordt. Dat probeert de film wel – in lijn met de Deense cinema is het slot er een van ultieme zelfvernedering – maar is naar mijn idee niet heel geslaagd qua emotionele impact omdat het zich niet helemaal ontrukt aan het ‘spel’. Het maakt de film interessant en zelfs fascinerend maar niet perse heel goed.

Op een familiefeest wordt een geheim onthuld en het feest wordt daardoor steeds ongezelliger. Veel meer is er niet te zeggen over het verhaal maar het verhaal is zo goed geschreven (het is niet alleen een familiedrama maar ook een spookverhaal, een gevecht en een komedie), zo goed opgebouwd (van herkenbaar ongemakkelijk zoals elke familiereünie is tot zeer aangrijpend aan het eind), zo goed geacteerd en dicht op de huid gefilmd (geheel volgens het Dogme 95-manifest) dat het bij je als kijker onder de huid kruipt en je wordt meegezogen in de wervelwind van emoties. De film heeft terecht de status van Dogme-klassieker.

De film c.q. het verhaal is een aardige poging de mystieke eenheid van alles te verbeelden, al is de aanpak op een bepaalde manier ook erg Amerikaans en weinig verrassend in onder meer z’n wens het particuliere (individualisme) te overwinnen en fascinatie voor het bovennatuurlijke; het had ook een zoveelste film van Spielberg kunnen zijn. Het eerste deel haakt daarbij aan bij de actuele klimaatcrisis: het verbeeldt de apocalyps dus “het einde der tijden” hetgeen ook een erg Amerikaanse obsessie is die al in eindeloos veel films is verbeeld en vanuit dat beslist ook religieuze perspectief een bovennatuurlijke mysterie toevoegt in de vorm van een advertentie waarin Chuck wordt bedankt voor z’n 39 geweldige jaren als het enige (de “laatste meme”) dat overblijft terwijl de rest instort. Nog in datzelfde deel wordt de film eigenlijk al uitgelegd: alles is wiskunde waarbij de mens enerzijds een minuscuul deeltje is van het geheel (zodat het hoogmoed is te denken dat wij het universum kunnen vernietigen) maar – zoals het gedicht van Walt Whitman leert – waarbij elke geest ook het hele universum omvat hetgeen de film de literaire vorm geeft van het einde van Chuck als microkosmos van het einde van het universum (ik merk op dat het concept van de microkosmos waar de film op is gestoeld oeroud is).

Vervolgens komt er nog een tweede mysterie bij: de koepelruimte van Chucks grootouderlijk huis bevat een geheim dat het zien van de toekomst in de vorm van het zien van de dood van mensen blijkt. Me dunkt dat dit het temporele aspect van het microkosmos-idee behelst: het verleden/heden omvat de toekomst en omgekeerd bevat de toekomst het verleden om welke reden het verhaal tegen de chronologie in wordt verteld. Het is een gruwelijk geheim want als je je eigen dood hebt gezien dan resteert niets anders dan erop wachten hetgeen in het eerste deel over de apocalyps ook berusting impliceert: als de wereld eindigt dan volgt er na paniek en hysterie een periode van wachten of terug gaan naar je jeugdliefde of jeugddroom (met de bekende moraal dat je beter je hart volgt voordat het te laat is). Tot slot is er de rode draad van het dansen: het staat denk ik voor het onbewuste aspect naast de wiskunde als het bewuste, rationele aspect van de wereld waarbij ook die twee in wezen één zijn (zoals Shelling al zei: de natuur is geest in onbewuste vorm en geest is natuur in bewuste vorm). Wiskunde (als het verstandelijke der dingen) maakt dat we begrijpen maar belangrijker is nog dat we genieten van het korte leven dat ons is gegeven (ook erg Amerikaans) hetgeen de dans (als het hart der dingen) symboliseert en uitdrukt.

Ik ben deze film gaan kijken omdat het verhaal van een van mijn lievelingsfilms, Scorsese’s Shutter Island, op dat van deze film zou lijken en ik werd niet teleurgesteld: de films lijken zelfs bijzonder veel op elkaar zodat ook Das Cabinet des Dr. Caligari een geweldige film en bovendien het ‘origineel’ is. Uiteraard is de film uit 1920 primitiever in z’n uitvoering maar daardoor niet minder sterk: het maakt juist gebruik van de beperkte middelen door een expressionistische stijl te hanteren – de personages lopen in primitief geschilderde decors, de hoofdpersonages zijn expressionistisch geschminkt en gebaren expressionistisch – die de film niet alleen bijzonder expressief maakt maar die, zoals veel expressionistische werken beogen, door z’n vervormde, schots en scheve alsmede fantastische (nonrealistische) stijl effectief een hallucinatoire wereld uitdrukken. Behalve de stijl viel ook meteen de in 2014 bij de kleurenreconstructie toegevoegde muziekscore op – een experimentele free jazz met onder meer synthesizers en electrische gitaren – omdat die duidelijk niet uit 1920 stamt maar evengoed de erbij passende dreigende en hysterische sferen goed uitdrukt. Het is me niet duidelijk of de film oorspronkelijk muziek had, alleen dat er destijds is gezocht naar muziek die past bij de nachtmerrie-achtige wereld die de film wil oproepen (de film wordt wel beschouwd als de eerste echte horrorfilm).

Het verhaal is bekend bij degenen die Shutter Island kennen: een man onderzoekt een (dubbele) moord en ontdekt dat de directeur van een psychiatrische instelling de dader is in de zin dat die een ‘somnanbule’ in zijn macht heeft en laat moorden. Een ‘somnanbule’ betekent ‘slaapwandelaar’ maar staat ook voor een persoon onder hypnose met voorspellende gave. De makers van de film zouden hiermee kritiek hebben willen uiten op autoritair gezag – dat de mensen als het ware gehypnotiseerd tot willige moordenaars maakt in een oorlog – maar zouden zijn gedwongen om dit politiek aspect weg te nemen door dit alles tot waan van de hoofdpersoon te maken die bij wijze van plotwending zelf psychiaterisch patiënt blijkt en welke waan de psychiater bewust tot uiting laat komen om hem te kunnen behandelen. Het maakt de film denk ik nog beter doordat het (stiekem) beide interpretaties open laat: of de psychiater is inderdaad de moordenaar en heeft de persoon die hem heeft ontmaskerd laten opsluiten als krankzinnige (de hele wereld is krankzinnig en de onderzoekende hoofdpersoon is de enige die rationeel is) of de hoofdpersoon (alleen) is echt gek en leeft in een psychose. Me dunkt dat Shutter Island het politieke motief bewust heeft meegenomen: waar je in dr. Caligari een dr. Faust op zoek naar het geheim van de geest maar ook de latere Hitler die de psychologische kennis toepast om de massa in hypnose te brengen kunt herkennen, heeft Scorsese het misbruik door nazi-artsen tot achtergrond van zijn versie van het verhaal gemaakt.

Vanwege de premisse van de film – de man van een verliefd en verloofd stel verstoot de vrouw als hij verlamd raakt waarna zij troost zoekt bij een andere man – moest ik in het begin aan Von Triers Breaking The Waves (1996) denken maar het is toch een typische Bier-film in de zin dat het net als bij bv. Brødre (2004) draait om de transformatie van een man door een trauma (en de film hint erop dat waar vrouwen troost zoeken bij een crisis, mannen meer geneigd zijn zich af te zonderen) waardoor een complex relatiedrama ontstaat. Het is bovenal een onvervalste tragedie: als door de crisis in beweging gezette biljartballen ontstaat er een dynamiek waardoor iedereen door de een te kiezen de ander afstoot en uiteindelijk niemand over houdt hetgeen in de eerste plaats voor Niels geldt; de fout die met name hij maakt is dat een afzondering maar ook een verliefdheid tijdelijk is terwijl hij tegelijk slachtoffer is van deze omstandigheden en zo zonder het te willen in een val loopt. De Dogme 95-methode waarmee men de filmstudio uitschakelt werkt buitengewoon goed: het ‘natuurlijke’ filmen maakt elke scene vol met emotie zowel realistisch als intens. In combinatie met het eveneens ijzersterk geschreven verhaal (dat behalve veel drama overigens ook humor heeft) en acteerspel maakt de film tot een fascinerend meesterwerk.

vote posted