Log

Hoewel ik films van Lanthimos soms wat overschat of zelfs ronduit vervelend vind, is deze film wat mij betreft een schot in de roos. Het combineert actuele thema’s zoals complottheorieën, informatiebubbels, het kapitalisme en de vernietiging van het leven, genetische modificatie, seksueel misbruik en buitenaards leven op een geloofwaardige wijze en de film is zowel belachelijk als intelligent en zowel grappig als gruwelijk. Uiteindelijk is de film zelf een mindfuck waarin wordt gespeeld met de verwarring over wat echt is en wat niet echt is waarbij het ook bewust speelt met de verwachtingen van de kijker. En als kers op de taart heeft het een belangrijke boodschap door middel van de omkering dat aliens ons niet willen vernietigen maar ons willen redden van onszelf: de mens is het genetisch mislukt experiment dat het leven op Aarde en zichzelf vernietigt. Het resultaat is een even kostelijke als meesterlijke film.

De film gaat over een klungelige kunstroof en een even klungelige vlucht voor de politie van de ‘mastermind’ achter de roof (dat ironisch zal zijn bedoeld), maar het gebrek aan humor diskwalificeert de film als komedie en het gebrek aan spanning of überhaupt enige vaart diskwalificeert de film als thriller. De film is weer zo’n postmodernistische deconstructie van de heist movie en het resultaat is het grote niets: de film is in feite net zo zinloos als het leven van de loser in de film en ik ben bang dat dat de clue van de film is maar aan mij is dergelijke ‘moderne’ kunst niet besteed. Of misschien is de clue dat de dief in de film zich niet bezig houdt met de politiek en daardoor het grotere plaatje mist maar dat verband is zo ver gezocht dat het de film niet begrijpelijker maakt. De jazz-score is een stuk leuker dan de film zelf.

Elke film van Bong Joon Ho lijkt een wat flauwe satire op het kapitalisme c.q. de klassenstrijd en de gehypete film Parasite vond ik overschat dus ik had geen hoge verwachtingen van Snowpiercer. Ook deze film gaat immers over de klassenstrijd – waarbij Tilda Swinton de komische rol mag spelen – die ditmaal is gesitueerd in een trein waarin de eersteklaspassagiers, tweedeklaspassagiers en de zwartrijders de drie klassen vormen als enige overlevenden na een mislukt experiment om de opwarming te stoppen waardoor al het leven buiten de trein is gestorven. De film doet er ook niet geheimzinnig over dat deze minimaatschappij in de trein een metafoor is voor de maatschappij in het groot op Aarde. Wat het interessant maakt is de uitdrukkelijk religieuze dimensie: de eigenaar van de trein is God die de eeuwige machine (locomotief) en het leven in de trein zorgvuldig beheert om het evenwicht te behouden waardoor de situatie duurzaam is en in welke situatie alles en iedereen zijn juiste positie moet behouden (op Aarde heeft de mens dat verzuimd waardoor de klimaatcatastrofe is ontstaan), de slaven achter in de trein die de orde willen omverwerpen zijn de revolutionairen met iets van Jezus’ zelfopoffering voor het hogere doel (maar die ook Hobbes’ natuurtoestand van een oorlog van allen tegen allen riskeren) en de drugsgebruikers die naar buiten kijken als naar een mogelijk nieuw leven in het hiernamaals. Het zijn zo drie manieren om te streven naar redding.

Maar de film ziet er ook mooi uit – de ellende bij de mensen achterin zo grauw als de barakken in een concentratiekamp en de luxe bij de welgestelden even paradijselijk als decadent – en is opgezet als een spannende thriller waar de revolutionairen van achterin de trein naar de voorkant moeten zien te komen en zit vol rauwe actie. De film weet z’n 127 minuten te boeien en te amuseren waarbij de allegorie interessant is om over na te denken waarbij de plotwendingen aan het eind zowel het plot als de thematiek naar een hoger plan tillen. Kortom, het is een goede film met een goed evenwicht tussen amusement en inhoud.

Ik hou niet zo van de fantasiewereld van Del Toro (fantasy is sowieso niet mijn genre) en gelet op zijn versie van het kinderverhaal Pinokkio, die te kinderlijk bleef om me als volwassene te kunnen boeien, hield ik mijn hart vast voor zijn versie van Frankenstein want die romantische gothic novel is me erg dierbaar. Meteen bij de eerste beelden van de film zonk de moed me al in de schoenen: we zien het ‘monster’ eindeloze kogelregens doorstaan en een schip van 100.000 ton of zo optillen. Superman is er niets bij en waarschijnlijk beoogt Del Toro ermee aansluiting te vinden bij het Marvel Cinematic Universe maar daar heb ik niets mee (want opnieuw te kinderlijk voor me) en past ook niet bij het verhaal. De fantasy-stijl waarin de hele film zit past evenmin bij het verhaal: je hebt het gevoel alsof er elk moment iets magisch kan gebeuren en wat dat betreft verloopt het werk van Frankenstein om leven uit dode materie te scheppen wel erg moeizaam (in Shelleys roman wordt overigens aan dat proces praktisch geen enkele aandacht besteed) om dan opeens het ‘monster’ te zien rondlopen. Het is allemaal niet realistisch en dat geldt ook voor de CGI die wordt gebruikt voor de actie: ik ben verbaasd dat dat zelfs in deze tijd nog steeds nergens op lijkt.

Toch is de film zeker niet alleen maar slecht: voor zover het verhaal van de roman wordt verteld blijft het een boeiend verhaal waarbij Del Toro ook de filosofische vragen die het allemaal oproept durft te stellen. De invulling wijkt wel vaak af van het boek: zo moordt het ‘monster’ in het boek de familie van Frankenstein uit (het verhaal van Shelley staat ook voor de val van de aristocratie die pervers/incestueus is geworden en in die zin alleen nog maar monsters voortbrengt) maar spreekt het monster in de film wel over zijn ‘rage’ maar zien we hem louter als een soort ultiem goede, gekruisigde Jezus die is opgestaan uit de dood maar gedoemd is eeuwig te lijden (hij zou de ‘nieuwe Adam’ moeten zijn – zoals Jezus wordt genoemd in de Bijbel – maar is als de gevallen engel (Satan) veroordeeld tot een gevecht met zijn Schepper (God)). In de plaats van de incestueuze relatie tussen Frankenstein en Elizabeth in de roman is er een vreemde ‘beauty and the beast’-liefde tussen het monster en Elizabeth waarbij Elizabeth als een goed christen zich niet laat afschrikken door het uiterlijk van het monster maar ziet ze de bovennatuurlijke of misschien juist de door ons verloren natuurlijke goedheid of onschuld in hem (nonnen verzorgden ook wel de lepralijders, bv. Moeder Teresa). In ieder geval is de film minder ambigu dan het boek: het echte ‘monster’ is de 'immorele' Frankenstein en niet zijn ‘monster’.

De film behoudt wel de ietwat feministische kritiek van het boek: de vrouw baart mensen en geeft liefde terwijl mannen slechte vaders zijn en in hun machteloze ambitie en scheppingsdrang alleen maar monsters baren. De romantiek van het verlangen en de destructieve obsessie – zowel naar kennis bij Frankenstein en naar een ‘companion’ bij het ‘monster’ als de haat tussen Frankenstein en het monster die elkaar achtervolgen tot de Noordpool aan toe – worden in de film zeker aangestipt maar zijn natuurlijk minder uitgewerkt dan in het boek. De wolven komen niet voor in het boek en in dat verband benadrukt de film denk ik het typisch eigentijds thema van vreemdelingenhaat: Frankenstein is de ‘vreemdeling’ op wie we uit vooroordeel jagen; haat is de keerzijde van liefde en betreft juist de relatie tussen Frankenstein en het monster dus tussen vader en zoon (het ‘eigene’). Tot slot, in het boek vernietigt het monster zichzelf door vuur (want door vuur – dat Frankenstein als de ‘moderne Prometheus’ stal van de goden – is hij ook geschapen); in de film is hij gelijk superheld Achilles onkwetsbaar dus in beginsel onsterfelijk en is er een verzoening tussen Frankenstein en zijn 'zoon' (waar de roman speelt met christelijke thema's blijft de film strikter binnen het christelijke kader). Dat houdt denk ik verband met Del Toro’s eigen obsessie in de zin dat men zijn Pinokkio kan projecteren op Del Toro’s Frankenstein: zolang het monster goed (kinderlijk) blijft zal het blijven leven (en kunnen er net als in het Marvel Universe eindeloos veel vervolgfilms worden gemaakt).

Met deze film heeft Del Toro op geslaagde wijze zijn eigen (fantasy)versie van Frankenstein gemaakt: weliswaar is het niet de versie van Frankenstein die ik graag had willen zien maar de film is rijkelijk gevuld en bevat twee-en-een-half uur amusement die ook intellectueel genoeg te bieden heeft en mij niet heeft verveeld. Wellicht is de film voor sommigen een aanleiding de klassieke roman van Mary Shelley eens te lezen. Mijn uitgebreide analyse van dat boek staat hier: Mary Shelley: Frankenstein or The Modern Prometheus (1818; gelezen is de 1831-versie) – De filosoof leest… - defilosoofleest.wordpress.com.

De film gaat over de bekende ontworteling van de vluchteling die zich niet meer thuis voelt waar hij vandaag komt maar zich ook niet thuis voelt in het nieuwe land. Naast de vraag waar men begraven wil worden of voor welk land men is op het WK geeft de documentairemaakster Lidiya in dat verband een invoelbare verklaring waarom ze Bosnisch spreekt tegen haar in Nederland geboren zoon: het Bosnische ‘volim te’ drukt haar liefde waarachtiger uit dan het door haar pas later geleerde Nederlandse ‘ik hou van je’ en omgekeerd klinkt ‘ik hou van Nederland’ voor haar alleen waarachtig in het Nederlands. Maar de boodschap van de film is vooral een politieke: door het trauma van de oorlog in Bosnië die is ontstaan doordat politici verdeeldheid tussen de bevolkingsgroepen aanwakkerden, is ze geobsedeerd door de politiek en hypergevoelig voor politici die verdeeldheid aanwakkeren zoals Wilders. Tot haar ontzetting wordt de PVV de grootste bij de verkiezingen in 2023 en tot overmaat van ramp krijgt haar zoon een dienstplichtbrief van Defensie en lijkt oorlog (vanwege Rusland) opeens dichtbij: het Bosnië-scenario dat ondenkbaar leek voor het keurige, saaie Nederland is opeens denkbaar geworden.

De film is aldus een politieke waarschuwing – met name tegen de PVV en ik denk dat het geen toeval is dat de film een week voor de nieuwe verkiezingen op TV werd uitgezonden – en dat lijkt wat goedkoop maar de film is intelligent en goed gemaakt.

Het verhaal over een tenniscoach op een vakantieresort wordt sloom verteld alsof het verhaal zelf op vakantie is (en dat is niet positief bedoeld). Een tenniscoach raakt bevriend met een Engels getrouwd stel en als de man verdwijnt vraagt de politieagent aan de tenniscoach waarom dat hem iets kan schelen maar een belangrijkere vraag is waarom het ons als kijker iets zou moeten schelen. Dat de tenniscoach het iets kan schelen wordt overigens snel erna, halverwege de film, duidelijk: hij heeft 8 jaar geleden op het eiland een affaire gehad met de vrouw en het kind van het stel is eigenlijk zijn kind. De tenniscoach en de vrouw weten het allebei (al spreken ze het niet uit) en hervatten hun affaire nu haar man verdwenen is. Dan duikt de man weer op en keert alles weer terug naar het oude.

Afgezien van de wending halverwege de film kabbelt de film maar voort en wat de film aan spanning mist lijkt het te willen compenseren door overvloedige symboliek waarbij alles verwijst naar de gebeurtenissen en het thema van de film zonder dat die extra lagen iets interessants toevoegen zoals de ontsnapte dromedaris die staat voor de ontsnapte man: de film gaat over hoe mensen willen ontsnappen aan hun (bv. getrouwd) leven waarbij in dit geval de man en vrouw van het koppel van elkaar willen ontsnappen welke vlucht van de man de vrouw en de tenniscoach juist weer bij elkaar brengt (zoals dat in algemene zin gaat op dergelijke zon- en strandvakanties: weg van ouders en controlerende omgeving vindt men vrijheid en elkaar), maar omdat de tenniscoach niet vlucht c.q. op vakantie is de vraag uiteindelijk – zoals ook door de jongen gesteld – waar iemand die op een vakantieresort werkt naar op vakantie kan gaan. Terwijl iedereen tijdelijk zijn leven ontsnapt door op vakantie te gaan zit juist hij vast in een eeuwige vakantie terwijl hij ook wil ontsnappen en daarom z’n vlucht zoekt in drank, drugs en one-night-stands (of juist daaraan wil ontsnappen maar dat niet kan op een vakantieresort). Het idee is best leuk maar de film kent te weinig spanning om echt boeiend te worden of indruk te maken.

Ik denk dat de documentaire over John en Yoko in New York in 1972 twee belangrijke aspecten heeft.

De eerste is het postmodernisme dat uitdrukking geeft aan de dominantie van de TV in ons leven: de TV staat altijd aan – ook in huize John en Yoko – en die levert een eindeloze stroom van willekeurige beelden en informatie die ons ‘echte’ fysieke leven overwoekert zodat we in hoge mate in die TV-werkelijkheid (inmiddels in die van de sociale media) zijn gaan leven. De documentaire is zelf zo’n stroom dus collage van ogenschijnlijk willekeurige clips van TV-advertenties en beelden van de oorlog in Vietnam tot telefoongesprekken over het kopen van duizend vliegen en interviews met John Lennon die een beeld geven van de tijd en van John en Yoko’s positie daarin zoals de TV ons een venster op de wereld geeft tot welke informatie we ons moeten verhouden.

En die verhouding is vooral politiek hetgeen het tweede aspect is: waar Yoko Ono een postmodernistische kunstenares was en in die hoedanigheid commentaar leverde op kunst en maatschappij (zoals het seksisme dat ze zowel vanuit de drie andere Beatles als de maatschappij ervoer), ontwikkelde John Lennon zich, bevrijd van de enigszins apolitieke Beatles, tot een uitgesproken politiek activist. Thema’s die hem in dat verband bezighield en die een rode draad in de documentaire vormen waren onder meer de Attica-gevangenisrellen (en een poging tot een tour met Bob Dylan om gevangenen op borgtocht vrij te krijgen), het wegkrijgen van Nixon en Watergate (met een eigen paranoia om afgeluisterd te worden), het stoppen van de oorlog in Vietnam en het Willowbrook-schandaal om welke kinderen hij z’n laatste volledig concert One to One gaf die ook de titel en de muziek voor deze documentaire geeft. Dat concert toont eens te meer wat een grote artiest hij was; tegelijk krijg je de indruk dat z’n nieuwe muziek aan kwaliteit inboet doordat het ondergeschikt is geworden aan z’n politieke boodschap en oproep tot geweldloze revolutie (zoals onder meer bezongen in het bekende lied Imagine). Veel lijkt er niet te zijn veranderd hetgeen de actualiteit ervan is: de politieke polarisatie en de activistische retoriek die de tegenstander (Nixon) een ‘fascist’ en de oorlog (Vietnam) een ‘genocide’ noemt klinkt opvallend hedendaags.

vote posted

De film lijkt te gaan over het wantrouwen tussen twee naburige dorpen waarvan het ene wat meer met de tijd mee gaat dan de andere en dat zich toespitst op een rietsnijder die een jongen uit het andere dorp beschuldigt van een verkrachting en moord (omdat de naam van het slachtoffer lijkt op Marianne Vaatstra zal de film symbool willen staan voor het wantrouwen tegen de immigrant en voor de beschuldiging tegen een asielzoeker in de zaak van Vaatstra). Dat zou een interessante film kunnen opleveren maar er wordt niets met het idee gedaan want meer gebeurt er eigenlijk niet: het is een van de meest slaapverwekkende films die ik ken. Er loopt nog een thema van overstroming door de film zodat je je kunt voorstellen dat in een denkbare escalatie of confrontatie de rietsnijder uiteindelijk verdrinkt of zo zodat de film je in ieder geval nog aan het eind even wakker maakt maar dat gebeurt niet. Er gebeurt gewoon niets. De film kent wel een harde, schrille toon die op de ‘spanning’ van de hele situatie zou kunnen duiden maar dan toch slechts in het hoofd van de rietsnijder want ik voelde ‘m niet.

Een nucleaire raket vliegt naar de VS en zal miljoenen mensen doden. Talloze mensen in het Pentagon en White House zijn in de weer om voorzorgsmaatregelen te nemen en alle feiten te verzamelen voor de president die voor het helse dilemma staat om niet te reageren, hopende dat het een fout was en het hier bij zal blijven, of wel te reageren waarmee bijna iedereen op Aarde zal worden vernietigd. Alleen dat dilemma is interessant maar de film laat niet eens zien wat de president beslist: de hele film toont slechts de procedures die in zo’n geval worden gevolgd hetgeen gewoon niet interessant is voor leken zoals wij en tot overmaat krijg je drie keer hetzelfde te zien maar dan vanuit de verschillende afdelingen die dan in actie komen. Uiteraard wordt ook het persoonlijke getoond doordat men naar huis belt om te zeggen dat ze van de ander houden maar dat cliché is ook niet interessant. Dit is mogelijk de saaiste en slechtste film die ik ooit heb gezien: ik kan slechts één ster geven voor de moeite.

De film is natuurlijk gemaakt omdat het onderwerp van een dreigende kernoorlog weer actueel is. Maar waar Kubrick daar in 1964 met z’n film Dr. Strangelove iets interessants mee deed, doet deze film er niets interessants mee. Het interessante van de film is misschien dat er in zo’n situatie heel veel procedures worden gevolgd maar dat de president uiteindelijk geen procedure kan volgen om te beslissen, maar dat is niet interessant: de omgekeerde situatie dat ook de beslissing volgens procedures dus automatisch is is wel interessant en het thema van Kubricks film. Zelfs mijn recensie is interessanter dan deze film. Zei ik al dat de film volstrekt oninteressant is?

Op Plato’s Symposium (drinkgelag) vertellen de deelnemers al dan niet aangeschoten over de liefde. De komedieschrijver Aristophanes geeft er een satirische oorsprongsmythe van de liefde die de bekendste toespraak is uit de dialoog omdat het ook erg romantisch is. De film geeft het idee van die mythe een letterlijke vorm hetgeen even belachelijk is als eng. Bovenal is het simpele idee te mager voor een lange speelfilm – al is het wel leuk bedacht om het thema in de vorm te gieten van 'bindingsangst’ (die door de film een wel erg platische vorm krijgt) – en is het verhaal dat men erom heen heeft bedacht wel vermakelijk maar ook weinig origineel, zodat het uiteindelijk toch weinig meer dan een doorsnee (‘body’-)horrorfilm is.

De film doet me een beetje denken aan het concept van Lynch’ film Blue Velvet: een ogenschijnlijk rustig provinciestadje heeft een vreselijk geheim met de moraal dat ook saaie provinciestadjes niet perse onschuldig zijn. Het verschil is alleen dat door de sociale media nu allerlei ogenchijnlijk nep-dreigingen over het hele land walsen en geen enkel provinciestadje onberoerd blijft: enerzijds (vanuit de rechterkant) zijn er de complottheorieën over corona als nepnieuws om de bevolking te onderdrukken en over pedonetwerken en anderzijds (vanuit de linkerkant) zijn er ‘social justice’-warriors die overal onrecht of fascisme zien zoals de Black Lives Matter-beweging en Antifa die schuldgevoel, verzet en verandering eisen. De gemene deler is misschien dat het uitdrukkingen zijn van een diep wantrouwen tegen de overheid en de autoriteiten, versterkt door de sociale media, maar uiteindelijk vliegen ze vooral elkaar in de haren in de bekende links/rechts-polarisatie terwijl het grootkapitaal (de datacentrum) er alleen maar van profiteert. In het geval van Eddington lijkt een persoonlijke vete over mondkapjes en een vrouw tussen een sheriff en een burgemeester de trigger om deze destructieve krachten los te laten breken: de film komt moeizaam op gang maar eindigt in een groteske geweldsexplosie.

De kracht van de film is zijn boodschap: het echte virus dat de samenleving vernietigt is niet corona maar de sociale media die constant onrust veroorzaken door elk mogelijk onrecht onder de aandacht brengen en die de samenleving naar massahysterie en massageweld leiden. Volgens de filosoof Peter Sloterdijk in een lezing in 1998 berust de eenheid van de moderne natiestaat op een door de massamedia bewerkstelligde permanente opwinding, maar de sociale media hebben die agitatie niet alleen nog vele malen versterkt maar ook ‘bubbels’ veroorzaakt waarin verschillende groepen permanent woedend zijn over verschillende dingen en welk wantrouwen en haat ook de andere bubbel treft. En de film begint en eindigt niet voor niets met het datacentrum: dat maakt niet alleen de sociale media en daarmee de polarisatie mogelijk maar is ook een verdienmodel voor het kapitaal (en de machtsbasis voor autoritaire presidenten).

Van wat ik over de film hoorde of zag werd ik niet heel enthousiast maar de film wordt enorm gehypet door de media (de bioscoopzaal zat ook stampvol) dus je moet ‘m wel gaan zien om er bij de koffieautomaat op je werk ook een mening over te kunnen hebben.

Welnu, ik had goed ingeschat dat het geen briljante film is. Wat opvalt is dat de verhalenllijnen dwangmatig symmetrisch zijn – het ene stel bestaat uit een autistische man met relaxte vrouwe en het andere stel uit een relaxte man met een autistische vrouw, eerst moet het ene meisje worden gered en daarna het andere meisje, iedereen krijgt ruzie met eerst ook ruzie binnen het ene stel en daarna ook binnen het andere stel, eerst wordt het ene meisje verdacht iets stoms te hebben gedaan en dan het andere meisje en uiteindelijk wordt er ook symmetrisch op de verschillende manieren verzoend – zodat je de indruk krijgt dat de auteur zelf autistisch zal zijn. Het maakt de film wat gekunsteld dus ongeloofwaardig op sommige momenten. Ook het thema van de film is weinig creatief: het is een variatie op het bekende ethisch gedachtenexperiment van de man die moet beslissen of hij één dikke persoon voor de trein gooit om daarmee de vele inzittenden te redden waarmee het verschil tussen deontologische en utilitaristische ethiek wordt uitgelegd (welk ethisch dilemma er uiteindelijk ook weer niet toe doet omdat iedereen simpelweg voor z’n eigen kind op komt). En daar doorheen loopt het geheim van een vreemdgaan tussen de stellen dat uiteindelijk de crisis tot een hoogtepunt maar ook oplossing brengt. Tegelijk is met deze wat povere elementen een degelijke film gemaakt: de elementen zijn goed uitgewerkt en worden tot een hoogtepunt gebracht in de kostelijke restaurantscene (waarna de film iets te veel tijd neemt om af te ronden).