Log

De documentaire gaat over filmmaker Jan Teunissen in de oorlog: dat is zo’n weinig aansprekend niche-onderwerp dat ik ‘m vooral ben gaan kijken omdat de vorige documentaires van Bouwman (Allen tegen Allen (2019), ook over het fascisme, en Gerlach (2023)) me goed bevielen. Helaas blijft Teunissen ietwat een enigma: hijzelf doet alsof hij nu eenmaal films wilde maken en in bezet Nederland dat alleen maar kon als je goede contacten met de NSB en de Duitsers had maar dat hij geen fanatieke nazi was en eigenlijk ook niets verkeerds heeft gedaan. Hij zou niets tegen Joden hebben gehad maar ook niets tegen het nationaalsocialisme (als sociaal voelend mens zag hij wel wat in het nationaalsocialisme als een socialisme dat ook mogelijkheden voor het kapitalisme liet waarbij hij zelf zeer vermogend was). Hij zou zelfs een hekel hebben gehad aan Duitsers die wereldvreemd zouden zijn en als hiërarchisch volkje alleen maar zouden kunnen bevelen of gehoorzamen (dat wat doet denken aan een uitspraak van Hegel dat het probleem met Duitsers is dat ze zowel onderdanig (beheerst) als tiranniek (onbeheerst) zijn), maar daar zit waarschijnlijk ook rancune achter want zijn collaboratie met de Duitsers leverde niet op wat hij beoogde: de Duitsers lieten hem geen grote Nederlandse film maken (omdat de Duitsers geld wilden verdienen aan hun eigen Duitse films) maar slechts bioscoopjournaalfilmpjes van een paar minuten.

Veel wijst er inderdaad op dat hij aldus slechts een opportunist was die zich bij de winnende partij aansloot om prettig door te kunnen leven maar hij is daardoor wel degelijk tot misdaden tegen bv. Joden gekomen die hij bij de Duitsers aangaf: hij speelde wellicht slechts de nazi maar speelde die rol wel serieus (in dat opzicht komt de film Der Hauptmann (2017) in mijn gedachten). Wellicht is hij gaandeweg geradicaliseerd doordat z’n dochter en zoon fanatieke nazi’s werden of door z’n eigen propaganda. In ieder geval ging hij er vol voor en hij werd de Nederlandse filmtsaar met contacten in de hoogste nazikringen. Hoe dan ook is hij na de oorlog veroordeeld voor een aantal misdaden maar niet voor zijn films: die zijn niet eens in beschouwing genomen bij het proces tegen hem. Dat is een interessant aspect waarmee het onderwerp universeler wordt. Volgens de nazi’s spreekt het medium film het instinct en daarmee het volk (de massa) aan en is het daarmee het propagandamedium bij uitstek (waarbij de film een mythe moet scheppen om het volk te mobiliseren voor je politieke doelen). Het is denk ik vergelijkbaar met de sociale media in onze tijd en zoals daarop met bv. desinformatie veel schade kan worden aangericht, richtte Teunissen veel schade aan met zijn nazi-propagandafilmpjes die door miljoenen Nederlanders werden gezien. Het is veelzeggend dat daar toen nog minder dan nu aandacht voor is (al begreep het verzet het belang wel en blies het de Rembrandt-bioscooop waar veel Duitse propagandafilms werden vertoond op) en in dat opzicht is deze documentaire wellicht mede bedoeld als een waarschuwing. Maar dat aspect is weinig uitgewerkt; de documentaire is toch vooral een graven naar de persoon Jan Teunissen en daarmee minder interessant voor niet-historici dan ik had gehoopt.

De film vertelt het verhaal van Rubens Paiva die in 1971 tijdens de militaire dictatuur als een van honderden tegenstanders van het regime ‘verdween’ vanuit het perspectief van z’n echtgenote die achterbleef met haar gezin. Dat zou misschien niet zo interessant zijn – wat gaat ons dat stukje Braziliaanse geschiedenis aan? – ware het niet dat de echtgenote op de vraag van een journaliste of we het verleden niet moeten laten rusten resoluut ‘nee’ antwoordt: als we de daders van een martelend en moordend regime niet berechten is er geen reden voor toekomstige dictators om dat pad niet op te gaan. En daarmee is de actualiteit van de film gegeven, nu democratie en rechtsstaat overal afkalven en autoritaire regimes zelfs in het liberale Westen een come-back maken. Dat een dochter van de familie de handcamera heeft ontdekt lijkt daarbij een verwijzing naar onze tijd waarin we aldoor selfies maken, waarbij ook toen alleen de leuke momenten werden vastgelegd terwijl de ellende in het duister afspeelde, ook in juridische zin: het regime liet tegenstanders ‘verdwijnen’ terwijl het ontkende dat die überhaupt waren opgepakt en de familie de psychologische marteling van onzekerheid over het lot van hun geliefde moest verdragen. Tegelijk staat de vrolijke foto voor een moedig voortgaan en daarmee het niet buigen voor de onderdrukking en pijn.

Deze film voelt dan ook als een waarschuwing tegen de huidige ontwikkeling naar autoritarisme of zelfs fascisme waarbij het de pijn van de slachtoffers en de onrechtvaardigheid ervan (ook al is de vermoorde man niet onschuldig in de zin dat hij de rebellen hielp en moest hij ook van de risico’s hebben geweten, al lijkt hij die tegelijk te hebben onderschat) goed invoelbaar maakt: de kracht van de film is dat het meteen vanaf het begin – waar we een nog gelukkig gezin meemaken – tot de terugkeer van de echtgenote uit de verhoorcellen intens voelt en je de horror van de onverwachte arrestatie en de onzekerheden die dat geeft meebeleeft. Daarna neemt de intensiteit wat af doordat de film iets te veel tijd neemt om nog een paar minder wezenlijke elementen aan het verhaal toe te voegen. Dat kost de verder voortreffelijke film een toppositie.

De film toont ons het leven van een arbeidsmigrante (Aurora) maar waar L’Histoire De Souleymane (2024) uitdrukkelijk de stress en uitbuiting van arbeidsmigranten toont is deze film veel subtieler en bijna het tegendeel: de nadruk ligt op een meer klassieke wijze op de uitholling van het bestaan door het kapitalisme. Het leven van Aurora is mechanisch – als dat van een robot – met overdag geestdodend werk in het magazijn en ’s avonds de was draaien en een kant-en-klaar-maaltijd uit de magnetron halen. De film is op sociaal realistische wijze net zo saai als haar leven is, maar hij verveelt niet, ik denk omdat we ons er allemaal in kunnen herkennen en in die zin is de film bijna een horrorfilm. Op marxistische wijze is het het systeem – niet de mensen – die het menselijk bestaan ontdoet van z’n menselijkheid en ons gevangen houdt en ons letterlijk tot een nummer reduceert. De kapitalisten in dat systeem zijn geen monsters maar blijven vriendelijk en welwillend, maar dat maakt het systeem alleen nog perverser, zoals dat het werk als een speurtocht wordt georganiseerd om het ‘leuk’ te maken en de beloning van een reep chocola bij een hoge productie.

Maar anders dan in het marxisme waarin het kapitalisme z’n eigen einde bewerkstelligt, onder meer doordat het de arbeiders samenbrengt en in die samenwerking de kiem van de opstand tegen de uitbuiting gelegen is, heeft het huidige kapitalisme de mobiele telefoon voortgebracht die iedereen isoleert: men pakt liever de telefoon dan een gesprek met elkaar te voeren. Ondanks alle vriendelijkheid die Aurora ontmoet is ze eenzaam en het zou je niet verbazen als ze net als een vriendelijke collega uit het leven stapt. Het schrijnende is dat het niemand iets zou interesseren: in het huidige productieproces is iedereen anoniem en is ook de collega slechts een vaag herinnerd gezicht. Daarbovenop zijn er de geldproblemen die het bestaan ook in dat opzicht reduceren tot een naakt dierlijk bestaan, gericht op louter overleven met hooguit een stille hoop op een ontsnapping naar een menswaardig, meer vervullend bestaan.

De film biedt een sterke metafoor in het tuimelende doosje op de lopende band (dat ook in de trailer zit): ook de arbeiders (en misschien wij allemaal) tuimelen eindeloos omlaag terwijl we op dezelfde plek blijven dus zonder dat er ooit iets verandert. We kunnen niet ontsnappen aan het systeem: hooguit kunnen we op het persoonlijke niveau het systeem een heel klein beetje saboteren en pas als een storing het systeem plat legt zijn we vrij en vinden we onze menselijkheid terug… zolang de storing duurt. Het is aldus een deprimerende maar intrigerende film die scherp de donkere zijde van onze consumptiemaatschappij – dat is haar leegheid – blootlegt.

(reactie op ander bericht)



Ik denk dat Spong het vooral juridisch bekijkt: als geweld geen vereiste meer is voor verkrachting dan is het simpelweg het woord van de vrouw tegen het woord van de man. En als je het woord van de vrouw zonder aanvullend bewijs voor waar zou aannemen, wat vrouwen blijkbaar willen maar wat tegen het rechtsprincipe is omdat je dan al je vijanden eenvoudig valselijk kunt beschuldigen en laten opruimen, dan zijn alle mannen vogelvrij; nu zijn omgekeerd alle vrouwen vogelvrij tenzij vrouwen zich wel altijd verzetten zodat geweld door de dader is vereist en de man daardoor veroordeeld kan worden (de geweldssporen zijn het aanvullend bewijs). Maar dat is natuurlijk niet realistisch en in feite zelfs in strijd met het advies bij bv. een beroving: verzet je niet maar geef je geld, hetgeen ook de natuurlijke reactie is als de dader sterker en agressiever is. Spong is bijna kwaadaardig naïef maar het laat denk ik ook zien hoe moeilijk het is om het recht te laten zegevieren in zedenzaken en dat een eenvoudige oplossing niet te vinden is.

De weg die Sunny Bergman kiest lijkt me dan ook juist: maak mannen bewust van hun gedrag. Geen man ziet zichzelf als verkrachter – dat wordt geassocieerd met geweld en de meeste mannen deinzen terug voor geweld – maar menig man dringt zich wel op aan vrouwen zonder rekenschap te geven van wat de vrouw wil. Hopelijk helpt dat, maar tegelijkertijd denk ik dat Sunny Bergman en met haar onze hele liberale, moderne maatschappij wat naïef is. ‘Geen man wordt geboren als verkrachter’ zegt Bergman maar ik geloof niet dat de maatschappij van mannen verkrachters maakt (ik geloof niet in de door feministen gestelde ‘verkrachtingscultuur’): ik geloof dat seksueel gedrag zo’n beetje het diepste evolutionair gevormd gedrag is en daarmee zo instinctief wordt aangedreven bij zowel man als vrouw dat de maatschappij (het recht) c.q. het menselijk bewustzijn er nauwelijks vat op heeft.

Ik vind de overeenkomsten tussen seksueel gedrag van dieren en mensen zo frappant dat ik de moderne of feministische veronderstelling dat wij mensen niets te maken hebben met het dierlijke gedrag ofwel dat wij geen dieren zouden zijn bizar vind. En dieren laten zien dat mannen en vrouwen verschillende belangen en verschillende strategieën hanteren op seksueel gebied. Voor zowel mannen als vrouwen is het voortplantingsinstinct nog sterker dan het overlevingsinstinct maar voor mannen betekent dat maximale verspreiding van hun zaad en voor vrouwen het van zich af houden van al deze hitsige mannen totdat de juiste man op het juiste moment verschijnt om haar een kind te geven met maximale overlevingskansen (zo’n goed moment is bv. de lente als er voedsel in overvloed is om de mogelijke jongen te kunnen voeden hetgeen bij ons nog steeds van kracht is: de vrouw wil een man die geld heeft en het haar kunnen tracteren is een teken dat hij misschien ook haar kind wil voeden): de man offert zijn leven op voor de mogelijkheid zich voort te planten en de vrouw offert haar leven op voor het dragen en grootbrengen van haar kind. En in deze ‘liefde’ is alles geoorloofd, inclusief bedrog en geweld.

Dat is de natuur waar onze beschaving misschien tegen wil vechten maar haar successen op de natuur zullen hooguit wisselend zijn. Nogmaals: de mens onderscheidt zich alleen van het dier doordat de mens zich (scherp) bewust is en dus reflectief (en daarmee moreel) afstand kan nemen van zijn natuur. Sunny Bergman wil – in lijn met de Franse verkrachtingszaak Pelicot – dat niet langer het verkrachtingsslachtoffer maar de dader zich schaamt. Schaamte is wellicht de meest intense of effectieve vorm van gedragsveranderend bewustzijn (niet voor niets was het schaamte dat Adam en Eva volgens de Bijbel uit het onbewuste paradijs wierp). Nogmaals: dat doet zij goed. Maar om in zekere zin aan te sluiten bij Spong: ik denk dat de vrouw net zo ‘schuldig’ is als de man in de zin dat ook de vrouw puur instinctief handelt en zij zelf op haar beurt de mannelijke agressie selecteert en in stand houdt. Wat dat betreft hebben influencers als Tate een punt zoals ook de datingshows op TV laten zien: ‘good guys finish last’. Een al te empathische, non-agressieve man belandt bijna automatisch in de door mannen zo gevreesde ‘friend zone’ omdat de vrouw zo’n man niet ervaart als een echte man hetgeen overigens logisch is vanuit dierlijk-evolutionair perspectief omdat zo’n ‘softe’ man haar kroost niet zal beschermen bij gevaar (vrouwen vrezen verkrachting, mannen vrezen afwijzing hetgeen beide een vorm van vernedering is); omgekeerd krijgen veroordeelde moordenaars en verkrachters stapels liefdesbrieven van onbekende vrouwen in de gevangenis. Ik denk daarom dat mannen maar ook vrouwen zich bewust zouden moeten worden van hun (instinctieve dus onbewust aangedreven) gedrag in hun omgang met de andere sekse als we echte verandering willen.  

Het eerste uur is gevuld met Pansy die met iedereen – van haar zoon tot de huisarts en van haar zus tot de kassamedewerkster – ruzie maakt, zodat we haar leren kennen als een vrouw die 24 uur per dag woedend is op de hele wereld. Dat is wat veel en het gaat ook wat lang door, maar is wel aldoor vermakelijk zoals een stand-up comedian die een uur lang alles en iedereen op gevatte wijze afzeikt vermakelijk is. Dan komt de verwachte omslag waarin we leren dat zij zich zo gedraagt omdat ze eigenlijk bang (ze heeft ook smetvrees), eenzaam en boos op haar wijlen moeder is en waarin het punt is bereikt dat er iets moet gebeuren omdat het zo niet verder kan en zij ook niet verder wil. Hoe dat dan verder moet of gaat blijft wat open maar ik denk dat het slot ruimte wil geven aan hoop: er kan iets in je leven gebeuren waardoor het toch nog goed komt en in ieder geval een verandering zal afdwingen. Of je de film nu als hilarisch of als ontroerend beleeft, het sterke van de film is dat zulke mensen die hun pijn c.q. teleurstelling in het leven afreageren op hun omgeving zeker bestaan (wellicht kent iedereen zo iemand; de anderen in de film lijden ook maar uiten dat juist helemaal niet) en dat de film dat op aangrijpende wijze laat zien.

De film duurt nog langer dan de vorige film van Rasoulof maar waar die vorige film uit vier verhalen bestond, is zowel het idee als het verhaal van The Seed of the Sacred Fig verbazingwekkend simpel: de beelden van de ‘vrouw, leven, vrijheid’-opstand in 2022 na de dood van Mahsa Amini worden persoonlijk gemaakt door een familie uit te beelden waarvan de vader een onderzoeksrechter wordt op het moment dat de rellen uitbreken en dus de ene doodvonnis na de andere moet tekenen en z’n twee dochters in de pubertijd zitten en natuurlijkerwijs sympathiseren met de opstandelingen. Dat levert morele vragen en een dramatische spanning op: hoe ga je als autoriteit om met je rebellerende puberdochters? En als dan je pistool is verdwenen waarmee je je beschermt tegen mogelijke rebellerende indringers, onderwerp je je familie dan aan dezelfde verhoortechnieken of zelfs martelingen als de verdachten in je werk om de waarheid boven tafel te krijgen? Ga je als vader ook een onschuldig kind veroordelen? Door het conflict binnen de familie te brengen wordt de immoraliteit van het regime verduidelijkt dan wel opgeroepen tot meer wederzijds begrip, van de rebellerende jeugd voor de autoriteiten die zoals de vader in de film geen slecht mens is maar vast zit in het systeem en diens ideologie (een bepaalde strenge, onmenselijke interpretatie van de islamitische wetten) maar vooral van de autoriteiten voor vrouwen en de jeugd die naar verandering en een einde van hun onderdrukking verlangen.

Rasoulof weet hoe je zo’n simpel idee goed moet uitwerken waardoor de lange film nergens saai wordt en er vele parallellen tussen het grote (de Iraanse maatschappij) en het kleine (de familie) kunnen worden getrokken: de vader belichaamt het regime maar ook het patriarchaat, de oude generatie en al hun arrogantie (ze zullen de opstandelingen wel even een lesje leren), de dochters belichamen de revolutie maar ook de jeugd die angstig is en een kant moet kiezen en de moeder is de stille meerderheid die empathie voelt voor de rebellen maar die omwille van de veiligheid en vrede ook de autoriteit niet voor het hoofd wil stoten en probeert een bemiddelende, verzoenende rol te spelen. En net als in de maatschappij komt de ondermijning van het systeem van binnenuit en onderop. Bovenal weet Rasoulof er naar het einde toe er zelfs een spannende thriller van te maken. Met het slot geeft hij een hoopvolle boodschap als je zoals Rasoulof sympathiseert met de onderdrukte: de vrouwen winnen en het religieuze en patriarchale regime wordt letterlijk begraven. Reeds de titel verklapte het standpunt van de naar Duitsland gevluchte filmmaker: de heilige vijgenboom, die in vele religies wordt gezien als een heilige plant omdat het van hoog naar laag groeit (bv. Boeddha zou er z’n verlichting onder hebben ontvangen en ook de Bijbel rept erover) verstrengelt een al bestaande boom die het zo wurgt. Het staat aldus voor de Iraanse theocratie die de maatschappij wurgt.

Kortom, het is weer een prima film van Rasoulof, ditmaal over de politieke spanningen in Iran als gevolg van de dood van Mahsi Amini die logischerwijs ook families kunnen splijten, al had hij best ook een stuk korter kunnen duren.

Parrs foto’s doen me aan punk denken: ze zijn hard realistisch – zonder opsmuk, zonder dingen mooi te maken maar ook zonder ze lelijk te maken – en impliciet maatschappijkritisch doordat ze de hedendaagse maatschappij tonen zoals die is hetgeen vaak geen mooi plaatje is, bv. als hij de massaconsumptie fotografeert. Maar ze zijn ook grappig doordat de werkelijkheid nu eenmaal absurd is en mensen rare wezens zijn. De documentaire vertelt vooral het verhaal – opgeleukt door de altijd charmante kunstenaar Greyson Perry – dat Parr in 1982 als een van de eerste kunstfotografen van zwart-wit overschakelde naar kleur hetgeen toen werd geassocieerd met advertenties en hobbykiekjes hetgeen stimuleerde om maar meteen alle regels los te laten, hetgeen ook erg punk is. Dat leverde veel weerstand van de ‘snobs’ maar inmiddels is hij een ster. We zien hem rondlopen achter een rollator, alles wat los en vast zit fotograferend: het gaat om die ene foto waarbij alles klopt om een mooie compositie te krijgen waardoor de foto iconisch kan worden. Je krijgt er zin van om zelf foto’s te gaan maken (dat is ook punk).

Het verhaal is een klassiek coming-of-age-drama waarin een bang meisje dat geborgenheid verlangt maar gescheiden van haar tweelingbroer een gevangenis voor zichzelf schept (ze trekt zich als een slak terug in haar huisje) en wijze lessen krijgt van haar enige, oude maar levenslustige vriendin. Het is wat dat betreft enigszins formulewerk maar het verhaal is in elk detail heel sterk uitgewerkt: het zit vol humor en tegelijk zo vol nuance dat het nooit een karikatuur wordt en het de kijker direct kan raken. Het is allemaal zo intelligent realistisch dat het ook sterk autobiografisch voelt; het laat het echte leven – z’n absurditeit, de pijn en de hoop – zien op een hartverwarmende wijze. En de klei-animatie is al net zo prachtig. Het maakt de film tot een van de mooiste ervaringen in de bioscoop van de afgelopen tijd.

Ik verheug me al op Mary and Max (2009) van dezelfde regisseur/animator die op 22 mei 2025 alsnog in de bioscopen komt.

PS. "Life can only be understood backwards, but we have to live it forwards." dat de film gebruikt en als motto verschijnt is van de Deense filosoof Søren Kierkegaard (1813-1855).

De film vertelt het verhaal van Spielbergs eigen jeugd van het moment dat hij de magie van de film in de bioscoop ontdekt tot het moment dat hij zelf op weg is een professionele filmmaker in Hollywood te worden. Het begin van de film is interessant omdat het eigenlijk al alles zegt: zijn vader is technicus en zijn moeder is artistiek (pianiste) hetgeen samenkomt in het medium van de film waarbij z’n vader weinig ziet in zijn ‘hobby’ van het filmmaken terwijl zijn moeder hem aanmoedigt zijn droom te volgen. Het wordt mooi tot uidrukking gebracht in de modeltreinen waar hij en z’n vader mee spelen: de vader houdt van de techniek ervan en wil de treinen perfecte rondjes laten rijden terwijl de jongen gefascineerd is de treinen te laten botsen, zoals hij in de film zag, en zijn moeder op het idee komt de botsing te filmen om als een regisseur controle over het spektakel te krijgen.

Daarna verzandt de film naar mijn idee te veel in de huwelijksproblemen van z’n ouders en in z’n geworstel op school waar hij gepest wordt vanwege z’n Joodse afkomst maar ook z’n eerste vriendinnetje krijgt, hetgeen allemaal te veel het echte leven vertelt en weinig boeiend is: het sterkst is de film als het over de film gaat, zoals het effect van zijn film van de spijbeldag op school en de spanning tussen familie en passie waarbij hij natuurlijk voor zijn passie kiest (want anders was hij nooit een succesvol filmmaker geworden). Maar Spielberg is een echte professional zodat het nooit echt slecht wordt en hij alles keurig volgens de regels van de kunst dichtvouwt (met een einde dat aansluit bij het begin).

De film is een voortdurende afwisseling van stukjes traditioneel poppenspel en muziek/gezang, van beelden van met name het verkeer in hedendaags Azië en van de ‘eigenlijke’ film die zich in 1918 afspeelt. Het eerste deel van die eigenlijke film is de reis van Edward door een aantal landen in Azië waarbij hij zich door het lot laat leiden en meestal dronken is: zijn reis heeft geen bestemming, gaat dan ook nergens naar toe maar is telkens slechts een vlucht ergens vandaan en primair is hij op de vlucht voor zijn verloofde Molly die hem achterna zit. Het tweede deel is de reis van Molly die dan ook vrij letterlijk in de voetsporen van Edward treedt en een parallelle reis maakt met eenzelfde elementen als die we bij Edward zagen maar dan in een andere vorm en haar reis heeft natuurlijk wel een doel. Je kunt misschien allerlei betekenissen in dit verhaal zien, maar ik zag ze niet: voor mij zegt het verhaal eigenlijk niets, ook niet over het kolonialisme. De film lijkt zich af te spelen aan het einde van het kolonialisme waardoor het voor Westerlingen enigszins gevaarlijk wordt om er te reizen en dan niet alleen vanwege de tropische ziekten: de Grand Tour is niet meer een levenservaring die de Westerling volwassen maakt maar die tot z’n dood leidt. Wel kan niemand de feministische omkering zijn ontgaan dat hier de man niet de vrouw achterna zit maar de man een vluchtende, dronken lafaard is en de vrouw vastberaden en sterk. De drie elementen van de film – cultuur (poppenspel), documentaire (hedendaags Azië) en het verhaal over een reis door gekoloniseerd Azië – zullen misschien willen laten zien dat je het verhaal over Azië op drie verschillende manieren kunt vertellen maar ik kan ze niet samenbrengen: de afwisseling heeft vooral een vervreemdend effect zoals dat ook geldt voor het feit dat iedereen – ook de Engelsen tegen elkaar – in de film Portugees praat (behalve de Vietnamese bediende die Frans praat). Het traditionele poppenspel en andere uitingen van de Aziatische cultuur vond ik het interessantste van de film.

De film is natuurlijk een combinatie van meerdere kunstvormen: net als het toneel vertelt het een verhaal, gebruikt het acteurs, is er het aspect van de gehele aankleding (decors, kostuum) en – daarin onderscheidt de film zich het meest van het toneel – het drukt zich uit door middel van het beeld/fotografie hetgeen je de ‘ware’ filmkunst zou kunnen noemen. Wat je vaak ziet bij ‘filmhuisfilms’ is dat de filmkunst in orde is – de film is ‘mooi’ opgenomen dus bevat aldoor mooie plaatjes – maar dat het verhaal gewoon niet boeiend is en Sujo is daarvan een typisch voorbeeld. Aldoor verwacht je een wending die het verhaal spannend gaat maken – zoals in Godfather II het sulletje van de familie onverwachts de baas en de wreker wordt en waarvan Sujo de premisse gemeen heeft – maar die komt niet. Het zal behalve een gebrek aan schrijverstalent ook een moralistische bedoeling hebben: je kunt ook gewoon uit een maffiafamilie komen en in de stad gaan studeren om een respectabele burger te worden, maar dat maakt de film niet minder saai. Ik ben het dus eens met mrklm: mooie plaatjes maar geen boeiend verhaal. Maar omdat de filmkunst van de film in orde is – je kunt geen kritiek hebben op hoe alles in beeld is gebracht – kom ik uit op een hogere score.

De documentaire probeert het mysterie van de filmmaker op te lossen die we kennen van mysterieuze films. Daarvoor wordt kort de carrière beschreven: Lynch was beeldend kunstenaar die onder invloed van Francis Bacon de duistere kant van kunst ontdekte, kwam op het idee om bewegende schilderijen te maken en besloot toen filmmaker te worden. Z’n eerste speelfilm, Eraserhead, was een succes onder filmmakers waardoor hij de kans kreeg The Elephant Man en Dune te maken, maar Dune was een mislukking waardoor Lynch terugkeerde naar de kleinere film (en de TV-serie Twin Peaks) waar hij alles zelf in de hand heeft en de kijker kan laten verdwalen in een andere wereld. Een vast thema van zijn films is het naar voren halen van de donkere kant die verborgen is achter de schone buitenkant van bv. onschuldig ogende kleine stadjes in de jaren ’50 en van Hollywood, maar ook van de kijker: zijn films gaan over geheimen en voyeurisme. De documentaire concludeert dat zijn films niet over het mysterie van Lynch of de filmpersonages maar over het mysterie van het leven zelf gaan.

Het surrealisme – dat de onlogische logica van dromen volgt – wordt wel de laatste modernistische stroming geacht (modernistisch in de zin dat het het onbewuste als de waarheid achter de verschijnselen opvat): me dunkt dat Lynch er een postmoderne draai aan geeft doordat de kijker de rol van detective krijgt die onwillekeurig zal proberen de puzzel op te lossen door een interpretatie te bedenken terwijl tegelijk geen enkele interpretatie de enige of de juiste is waardoor de kijker uiteindelijk verdwaalt in een bizarre wereld, hetgeen wellicht ook het suces van Twin Peaks verklaart omdat de serie bij uitstek deze eindeloosheid uitbeeldt (in plaats van de film als afgesloten geheel).

The New Yorker heeft de korte film gepubliceerd en is in ieder geval op youtube te zien:
https://www.youtube.com/watch?v=4VrLQXR7mKU

De thematiek – wat is het verschil tussen een mens en een robot – is even actueel als uitgemolken (Blade Runner ging er al over evenals Companion die nu in de bioscopen draait). Dat geldt ook voor de paradox dat de robot is geprogrammeerd om autonoom – zelfs een feministe – te zijn: buiten het kader van AI doet het me denken aan Sartres opvatting dat als God ons geschapen heeft we niet vrij zijn en als we vrij zijn God niet kan bestaan maar ook aan het masochisme waarbij de man opdrachten geeft aan z’n aanbeden minnares om hem te vernederen. De korte film is leuk maar ik had Wander to Wonder een Oscar meer gegund.