Log

De film heeft natuurlijk weer de typische stijl van Wes Anderson die een soort mengeling is van dwangneurose en ADHD die de lichte absurditeit van de klucht versterkt. De dwangneurose geeft de overgeorganiseerde visuele stijl met symmetrische structuren en qua kleuren afgemeten composities maar ook een lijst die moet worden afgewerkt zodat je niet op je horloge hoeft te kijken om te weten hoe ver we in het verhaal zijn. De ADHD versterkt de ‘gevatheid’ van de stijl: het tempo is hoog waarbij je geen tijd krijgt om een en ander te overdenken of zelfs maar alles mee te krijgen want het gepraat gaat constant door terwijl er visueel ook van alles gebeurt. De film is zo overgeorganiseerd en overvol maar de film laadt de verdenking op zich – dat geldt voor bijna elke film van Anderson maar deze nog meer dan andere – dat het de kijker vooral moet afleiden omdat er weinig inhoud is. Want waar gaat de film over? Over een onderkoelde wapenhandelaar die maar niet wil sterven bij de legio aanvallen op hem, die zakelijk wordt ondermijnd door de politiek terwijl z’n dochter en broer hem op hun eigen manier dwars zitten en die in deze ogenschijnlijke eindfase van zijn leven hallucineert over hoe hij zijn leven moet verantwoorden bij Petrus aan de hemelpoort. Meer is het niet: diepgang lijkt er niet te zijn (of je moet de ‘gap’ associëren met Trumps handelsoorlog) en als klucht is het hooguit mild grappig. Maar de rijke visuele stijl maakt wel weer wat goed.

vote posted

De film duurt heel lang en laat niets anders zien dan de stierenvechter (torero) Andrés voor (kleren aantrekken, kruis slaan), tijdens (de wedstrijd) en na (nabespreking in de auto) z’n stierengevechten. En dan vooral tijdens: bijna de hele film is gevuld met beelden van z’n stierengevechten. Zelfs de grootste liefhebbers van deze ‘sport’ zouden het beu worden en het publiek dat niets met stierengevechten heeft, waaronder ikzelf, verveelt zich al snel dood. Kenmerkend voor de wijze van in beeld brengen is de close-up zodat we nauwelijks iets van de wedstrijd (het duel) meekrijgen maar des te meer van de blikken van de torero en het bebloede lichaam van de stier. Met dit hyperrealisme wordt misschien de romantiek ervan weggenomen maar tegelijk laat het ook van dichtbij de confrontatie zien tussen mens en beest, tussen geest en natuur zodat je begrip krijgt waarom dit een oeroude traditie is: het oogt als een ritueel dat de grootste gebeurtenis van de menselijke geschiedenis visualiseert, namelijk de overwinning van de mens (geest) op de (wilde) natuur. Tegelijk oogt het als een circusact want alhoewel de strijd gecontroleerd wordt gevoerd met een zekere overwinning door de mens is het niet zonder gevaar – de torero moet het gevaar opzoeken – zodat het ook een kunststuk is welk kunstje echter tot vervelends toe wordt herhaald. Zelf zien de torero’s en het publiek het denk ik als een sport waarin de torero toont dat hij “de grootste ballen” van iedereen heeft door elke keer opnieuw z’n leven te wagen voor z’n roem: het toont de moed van echte mannen die daarvoor als helden gevierd worden.

Maar hoeveel je er ook in kunt zien – en ik denk dat iedereen erin ziet wat hij wil zien: sommigen lopen uit de bioscoop weg omdat zij slechts dierenmishandeling zien – de documentaire ‘zegt’ zelf niets maar laat slechts eindeloos het stierengevecht zien (zodat je zelfs als leek snel een expert wordt in de beoogde ordening van gebeurtenissen in de arena). Omdat Andrés een paar keer gebeukt wordt door de stier zijn er enkele intense momenten, maar omdat de film geen variatie kent en mede daardoor heel, heel lang duurt ondergaat niet alleen de stier een zinloze marteling maar de kijker evengoed maar dan uit verveling.

Het dramaspel bij de oude Grieken is begonnen als muziek en sowieso zijn ze verwant omdat de kern ervan is om in de huid van de ander te kruipen: dat geldt niet alleen voor de toneelspeler maar ook voor de zanger die evengoed een emotie of verhaal uitbeeldt met zijn zang en lyrische tekst en die paradoxalerwijs om dat ‘oprecht’ te kunnen doen op het podium iemand anders wordt c.q. zich met dat uit te beelden gevoel of persoon vereenzelvigt. De verhouding tussen het echte leven en de uitbeelding op het podium is complex: enerzijds is het tweede een imitatie van het eerste (“Everything that happens in life can happen in a show” wordt in de film gezongen) maar is het leven ook een soort theater (zoals Shakespeare zegt: “All the world's a stage”). Door het leven naar het podium te brengen krijgt het glans en pas echt leven: het ‘bigger-than-life’-leven op het podium is in zekere zin echter dan het ‘gewone’ leven (en ligt daarin het ontstaan en bestaansrecht van drama); in dat verband heeft de film een prachtige visuele stijl vol kleur- en rookfilters om het getoonde te intensiveren en tot leven te brengen. Mensen vinden het raar dat er wordt gezongen in een film (drama) maar eigenlijk is dat raar want de film is ook niet echt (ook gekunsteld) maar zelf ook al een dramatisering dus een transpositie naar een fantasiewereld. Het musical-aspect verhevigt dat alleen maar en wordt in de film – die zelf natuurlijk al een fantasie is – gebruikt om de fantasiewereld van Arthur Fleck uit te beelden: waar de handeling (het drama) het uiterlijke uitbeeldt, drukt muziek het innerlijke en in dit geval de fantasie, ook de gedeelde fantasie of waanzin van Arthur en Lee (‘folie à deux’), uit. De film is in wezen dan ook niet echt een musical maar in Flecks fantasie (of hallucinatie) krijgt hij het podium om met z’n geliefde Lee duetten te zingen zodat die scenes een podium op een podium en een droom in een droom vormen; het is immers Flecks grote droom om op een podium te staan.

Het drama gaat er over dat Arthur Fleck een geestesziek persoon is die om zichzelf te weren tegen traumatische gebeurtenissen heeft gesplist in zijn ‘ware’ ik – de loser die aldoor faalt en wordt vernederd en onderdrukt – en de zelfverzekerde, overwinnende Joker als zijn fantasie die roem oogst op het podium. Z’n vriendin Lee (Lady Gaga) houdt van de Joker en heeft in de film de rol om met het zingen de fantasiewereld van Arthur Fleck op te wekken en zo de Joker tevoorschijn te halen en tot leven te brengen. Wat dat betreft past het goed dat Lady Gaga de echte ster is qua zingen en Joaquin Phoenix de echte ster qua acteren want zij belichaamt de fantasie en hij de grauwe werkelijkheid: zij geeft als het ware het podium aan Arthur Fleck om door middel van zijn liefde tot haar ‘iemand’ te worden – om gezien en bewonderd te worden door z’n fans – in plaats van de ‘niemand’ die hij in werkelijkheid is (welke laatste zachtmoedige, zielige persoon z’n advocaat juist als de ‘echte’ persoon naar voren wil brengen om hem in dit in wezen rechtbankdrama ontoerekeningsvatbaar te laten verklaren of strafvermindering te laten krijgen). Maar daarmee kun je op Freudiaanse wijze ook zeggen dat juist de onderdrukte Arthur Fleck niet echt is met de bevrijde Joker als zijn echte, maar door het systeem onderdrukte, persoonlijkheid. In dat verband belichaamt hij ook de revolutie op straat: andere ‘losers’ herkennen zich in hem waardoor hij de katalysator is van een volksopstand tegen het (onderdrukkende) systeem.

De film – en dat geldt ook voor de film als rechtbankdrama – betreft de vraag wie Arthur Fleck echt is: de zachtmoedige loser of de gevaarlijke Joker. Die vraag naar de ware persoon heeft in de film mede de vorm van de grap “Knock knock, who’s there?” dat doet denken aan Shakespeare’s openingsregel in Hamlet: “Who’s there?” waarmee de kern van de moderniteit is aangeduid en die bv. voerde tot het romantische concept van zelfvervreemding (wat is het authentieke zelf?). In wezen maakt de Joker – de fantasie – zichzelf waar: de mens is immers wat hij zich inbeeldt. De titel verwijst naar een gedeelde waanzin – die van Arthur en Lee in de vorm van hun duetten – en in politieke zin verspreidt die zich als een massapsychose naar de massa die in de Joker hun held zien waardoor de fantasie van de rebellie zich ook in marxistische zin waarmaakt. De rechtzaak doet vermoeden dat de onbedoelde ‘psychoanalyse’ aldaar eerst de waanzin sterker maakt – aangemoedigd door Lee – waardoor de Joker ontstaat voordat Arthur breekt en ‘gezond’ wordt. Daarmee verraadt hij echter de revolutie die in zijn naam wil plaatsvinden en daarmee z’n trouwste medewaanzinnige Lee die tegelijkertijd zelf de waanzin verraadt doordat zij haar waanzin speelt om met de Joker de romance in waanzin – de folie à deux’ – te kunnen beleven.

De film speelt zo op verschillende niveaus met de thematiek van fantasie vs. werkelijkheid op een intelligente manier waarbij de film er ook erg mooi en sfeervol uit ziet (en ook de muziek een stemming uitdrukt). Tegelijk verwijst de film aldoor naar de eerste film Joker (2019) en biedt de nieuwe film weinig nieuwe elementen: in die zin kan deze film teleurstellen maar op zichzelf beschouwd is deze zeker niet minder: waar The Joker (2019) naar mijn idee wordt overschat, wordt deze film onderschat.

De film is opgezet als een typische satire op science films met de bekende thema’s als kolonisatie van een nieuwe planeet, gestimuleerd door het onleefbaar worden van de Aarde, welke vlucht letterlijk vluchtelingen die gezocht worden op Aarde aantrekt en waar het concept van klonen is toegevoegd. In dit geval heeft Bong Joon Ho er ook uitdrukkelijk een satire op de huidige en zelfs oude maatschappij van gemaakt: het toont hoe kolonisme in een combinatie van kapitalisme en racisme uit hebzucht en gelegenheid alle ethiek overboord gooit waar de inboorlingen maar ook de eigen werknemers slachtoffer van zijn. Dit extreme ongebonden kapitalisme – de leider van de expeditie heeft wat weg van Trump in z’n mediageilheid, gebrek aan moraal en combinatie van religie en kapitalisme – geeft Mickey levensgevaarlijk werk waardoor hij telkens sterft maar ook telkens een nieuw leven krijgt zodat hij letterlijk z’n leven verkoopt om te blijven leven. Het is mogelijk iemand te klonen voordat hij dood gaat zodat er dan twee exemplaren zijn: omdat dit risico’s geeft worden die dan beiden vernietigd, zodat als dat gebeurt met Mickey de flauwe grapjes min of meer verdwijnen en de film meer een thriller wordt waarin Mickey zichzelf, de bemanning (de mensheid) en de inheemse wezens op de planeet moet redden nu de leider van de expeditie de confrontatie zoekt.

De film probeert misschien wat filosofisch te zeggen over het klonen maar de implicaties ervan kennen we natuurlijk al van het fenomeen van de tweeling, inclusief dat ze ondanks dezelfde genen en herinnering een verschillend karakter kunnen hebben (die in de film allebei – de softe, empathische en de harde, moedige – nodig zijn om iedereen te redden). Ook de filosofische implicaties van het telkens opnieuw sterven en een nieuw leven krijgen komen niet echt van de grond: de les is vooral dat sterven altijd ellendig blijft (een soort running gag in de film is dat iedereen aan hem vraagt hoe het nu voelt om te sterven), ook al accepteer je het makkelijker als je in zekere zin onsterfelijk bent, en dat je je niet moet bekommeren om je vorige levens (ik merk op dat volgens sommige filosofieën je elk moment opnieuw geschapen/geboren wordt) waarbij het geheugen de continuïteit en daarmee de verbinding geeft.

Al met al is de satire op science fiction wat flauw en die op de maatschappij beter geslaagd, zijn de filosofische implicaties nauwelijks uitgewerkt en blijven de gebeurtenissen ook als thriller weinig geloofwaardig maar de film vermaakt wel en kijkt door z’n luchtige aanpak ook lekker weg.

De film vertelt het verhaal van de bijzondere penvriendschap tussen een jong, lelijk en gepest meisje in Australië en een oudere, dikke en autistische man in Amerika. Ze vinden een klik vanwege een wederzijdse liefde voor chocola en de TV-serie Noblets maar in wezen omdat ze beiden eenzaam en onzeker over zichzelf zijn. De moraal is misschien wat cheesy – “love yourself first” dus accepteer je onvolmaakte zelf en probeer niet iemand anders te zijn (zodat je ook niet jezelf of de ander probeert te ‘genezen’) – maar de uitvoering is elk opzicht zo sterk met zo veel finesse in de details, zowel qua klei-animatie als qua grapjes, dat de film grote indruk maakt met aldoor een lach en een traan.

Ik zag de film nadat ik de nieuwste van Elliot, Memoir of a Snail (2024), had gezien en veel verschil tussen beide films is er niet (beide zijn ook semi-autobiografisch): dat is misschien negatief ten opzichte van Memoir of a Snail (2024) dat daardoor een beetje als een herhalingsoefening voelt maar tegelijk ook weer niet omdat ook de kwaliteit vergelijkbaar is en ook Memoir of a Snail (2024) daarmee niet te versmaden is.

Deze eerste film van Wes Anderson zal zeker geïnspireerd zijn door Tarantino’s werk en is een van de vele comedy’s over sukkelige wannabe-gangsters (nota bene de klassieker Fargo verscheen in hetzelfde jaar) maar de verfijnde stijl van Anderson tilt ‘m boven de middelmaat uit: het is geen platte klucht maar geestig op een intelligent-absurdistische manier en de opvallende overgeorganiseerde en daarmee eveneens absurdistische visuele stijl van Anderson treedt al enigszins naar voren. De inhoud past daar wel bij want de ‘grap’ van de film is dat de overgeorganiseerde Dignan z’n misdaadplannen zo goed voorbereidt dat het wel mis moet gaan omdat het geen rekening houdt met onverwachte gebeurtenissen (of met z’n klunzige en allesbehalve georganiseerde companen in z’n team). Net als de films van Charlie Chaplin is het niet alleen maar om te lachen maar het heeft een kloppend hart: de humor toont de onvolmaaktheid van de mens, er is romantiek en er is wellicht maatschappijkritiek in de zin dat het de verheerlijking van het gangsterleven in de populaire cultuur aan de kaak stelt waardoor naïeve jongemannen in de problemen komen en misbruikt worden door professionele criminelen (dat inmiddels ook in Nederland een groot probleem vormt). Maar alhoewel de film zeker vermaakt ontbeert het zowel originaliteit als scherpte om een klassieker op te leveren.

Deze film had ik oorspronkelijk overgeslagen want politieke intriges rondom de pausverkiezingen – de Volkskrant noemde het ‘pauspulp’ – sprak me niet echt aan, maar in de herkansing heb ik ‘m alsnog meegepikt en hij is een stuk beter dan ik had verwacht.
Dat heeft ermee te maken dat de film diepgang heeft: er is aandacht voor de spanning tussen het werelds-politieke van de verkiezingen, inclusief de zonden der ambitie, wedijver en corruptie, en het religieuze (dat zeker voor het christendom juist een zuiverheid van het wereldse behelst), met de paradox dat de juiste paus degene is die het niet wil zijn (zoals Plato al had gezegd van de juiste leider), van de politieke richtingenstrijd over wat de eenheid en daarmee toekomst van de kerk kan bewerkstelligen (de zekerheid door middel van opgelegde taal en dogma of juist de onzekerheid door middel van twijfel en tolerantie), resulterend in strijdende reactionaire en progressieve facties, en de last van het ambt nu niemand zonder zonden is maar de tijdgeest dicteert welke zonden wel en welke niet acceptabel zijn. De organisator van het conclaaf (de ‘manager’) krijgt heel wat op z’n bord en ziet zich genoodzaakt tot dieper onderzoek dan hij zou wensen. Daarmee worden de geheime verkiezingen een thriller en natuurlijk zijn er elementen toegevoegd om het dramatisch effect te verhogen maar deze zijn niet ongeloofwaardig – sowieso voelt de hele weergave authentiek en waardig – en het einde vind ik goed gevonden: aan de ene kant levert de uitschakeling van de favorieten als ‘ongeschikt’ een uitkomst die formeel gezien helemaal ongeschikt is maar aan de andere kant zet het de progressieve lijn op volmaakte wijze voort in de zin dat je soms meer krijgt dan waar je naar streefde.

Het eerste wat je je afvraagt als deze film begint is: welk meisje van 17 gaat met twee oude mannen op ‘trekking’? Reeds dat feit is ongemakkelijk, al lijken ze alle drie min of meer gelijkwaardig zodat je het leeftijdsverschil niet eens erg merkt; uiteindelijk gaat het ook meer om het genderverschil dan om het generatieverschil. Het is een psychologisch drama, dus er ‘gebeurt’ niet veel: er zijn slechts aldoor gesprekjes die niet echt banaal maar helaas ook niet echt interessant zijn en slechts dienen om je de karakters te presenteren zodat je het ontvouwende drama kunt begrijpen. De vriend van pa is een losbol en levensgenieter met een zwak voor vrouwen (al oogt hij erg gay) terwijl de vader het tegendeel is in de zin dat hij alles onder controle wil houden waardoor hij haar noodsignaal negeert omdat dat anders zijn plannen in de war zou sturen. Het resultaat is dat zij zich verraden voelt door haar vader en de vriend van vader niet meer de enige is met een verstoorde relatie met z’n kind. Het voelt als een persoonlijke ervaring van wellicht de regisseuse zelf – haar eigen ‘spooky’ verhaal naast de twee verhalen die de mannen in de film vertellen – om welke reden ik er niet zo veel mee kan.

De film begint ermee dat de hoofdpersoon (Nicholas Cage als ‘The Surfer’) de opbouw van de golf uitlegt aan z’n zoon met als levensboodschap: als de energie explosief breekt waardoor de golf is ontstaan is het de vraag of je er bovenop surft danwel valt en wordt overspoeld. Dat is natuurlijk meteen het thema van deze thriller die – net als sommige films van Tarantino – teruggrijpt naar B-films uit de jaren ’70 maar die je van het eerste moment tot de laatste in je greep houdt en die toch ook diepgang heeft en actueel is.

Zo is het verloop van de film voor het grootste deel dat de ogenschijnlijk succesvolle man die op het punt staat een huis van 1,6 miljoen te kopen alles kwijtraakt: de gemeenschap van lokale surfers accepteert hem niet en neemt alles van hem af in een poging hem te verjagen. Maar de man blijft zijn doel nastreven. Hij lijkt zo op Job van wie alles wordt afgenomen maar die toch blijft geloven. Of misschien is hij in werkelijkheid een mislukkeling – z’n gezin lijkt hij al te zijn verloren en het huis krijgt hij ook niet – die dat weigert te beseffen; misschien is het gewoon een sneue man met een midlife crisis. Misschien is hij een man die nostalgisch zijn verleden wil doen herleven – hij is teruggekeerd naar z’n geboortedorp vol verlangens naar z’n tijd daar die vol magisch momenten zat – en leert hij op de harde manier dat hij een illusie najaagt. Hoe dan ook wordt zijn lijden en aftakeling zo extreem dat het waarlijk psychedelisch wordt en je als kijker net als hemzelf elke grip op de werkelijkheid dreigt te verliezen. Maar de film gaat zeker ook over in- en uitsluiting – een actueel thema – dat wordt verbonden met de primitieve of religieuze notie van initiatierite en een mannelijkheidscultus (met een knipoog naar influencers als Andrew Tate en Jordan Peterson die om met de filmmetafoor te spreken jongemannnen leren op de golven van het leven te surfen in plaats van kopje onder te gaan) waarbij je slechts overwint door middel van lijden en je je – om met Mark Rutte te spreken – moet invechten (maar ook met de vraag of je wel erbij wilt horen als je daarvoor net zo’n hufter moet worden); gelijk Job wordt hij uiteindelijk toch beloond.

Aan het einde is er nog een wending waarmee – nogal letterlijk – wordt teruggekeerd naar de surfmetafoor voor het leven. Ofschoon het type film niet nieuw is en het ook een typische Cage-film is waarin Cage weer helemaal los kan gaan in een extreem doordraaien, is de film zeer sterk uitgewerkt en werd ik als kijker behoorlijk overspoeld door de golf die ook deze film is. Kortom, een film die meesterlijk surft over de golven die vanuit het verleden op het strand van het heden slaan.

The Beatles waren eclectisch ingesteld – ze zogen invloeden van ver buiten de popmuziek op, van Indiase sitarmuziek tot electronische muziek van Stockhausen – en toen ze besloten te stoppen met optredens en al hun tijd in de studio door te brengen, maakten ze de popmuziek ‘volwassen’ en tot een semi-kunstvorm. Het leverde een bijzonder periode in de popgeschiedenis op die enkele jaren duurde totdat de punk een einde maakte aan deze pretentieuze moeilijkdoenerij en Pink Floyd was een exponent van deze wat we nu ‘progressieve’ rock noemen. De nummers werden lang uitgesponnen hetgeen ruimte gaf aan experimenten en wat op ‘composities’ begon te lijken waarmee rock aansluiting leek te zoeken bij ‘serieuze’ kunstmuziek, al bleef het rock doordat het meer experimenteren met geluid dan componeren was en de drummer de zaak een vaste beat gaf en de alle kanten opvliegende uitspattingen bij elkaar hield: ik denk dat deze ‘live’-registratie heel goed dit type muziek weergeeft waarbij ook visueel de centrale rol van de drummer opvalt. Pink Floyd grossierde met name in het experimenteren met geluid en de nieuwste technieken, zoals ook uit de interviews bij deze registratie naar voren komt waarbij het zaak is volgens David Gilmour om de machines te beheersen in plaats van dat de machines de muziek beheersen zodat niet iedereen met wat aanklooien hetzelfde interessante resultaat kan verwachten. Ook zit er bij Pink Floyd meestal wel een catchy deuntje verstopt in het experimentele jasje hetgeen op het studioalbum waar ze toen aan werkten, The Dark Side of the Moon, en waar de documentaire ook iets van laat zien en horen pas echt duidelijk naar voren kwam dat daarmee zelfs het op een na beste verkochte studioalbum aller tijden werd.

De beelden van Pompeii met z’n antieke, mythologische kunst zijn een mismatch met de muziek van Pink Floyd die juist modernistisch is: soms psychedelisch-dromerig, soms futuristisch alsof je door de kosmos reist en soms uitdrukkelijk experimenteel door het gebruik van toevalsgeluiden (zoals het hondengejank), maar stoort nauwelijks omdat Pompeii hooguit op de achtergrond staat, daarbij geholpen door de muziek die zo krachtig en fascinerend is dat het alles naar de achtergrond drukt en de luisteraar naar de eigen (muzikale) wereld van Pink Floyd brengt.

Natuurdocumentaires willen al lang niet meer alleen doen verwonderen over de schoonheid en de rijkdom van de natuur maar ook het publiek bewust maken van wat we aan het verwoesten zijn: “we beschermen alleen waar we van houden”. Maar Attenborough tapt steeds vaker uit een ander vaatje – dat van de noodkreet – als zijn laatste bijdrage aan de wereld: verwacht van Ocean dan ook niet zozeer een mooie natuurdocumentaire maar een soort Tegenlicht-uitzending met moralistische boodschap.

De boodschap is eenvoudig. Honderdduizend jaar lang staarden we naar de zee die een diep mysterie voor ons was. Pas recentelijk zijn we de oceanen kunnen gaan verkennen en hebben we ontdekt dat de oceaan geen enorme woestijn is maar boordevol leven zit, met name waar onderzeese bergen zijn waarbij koraalriffen vanuit het ‘niets’ kunnen ontstaan (het zijn dieren die leven van algen die op grond van zonlicht voedsel produceren). De fytoplankton in de oceaan is uiterst belangrijk voor het opnemen van CO2 en voor de productie van zuurstof. Maar deze geweldige exploratie heeft ook een enorme exploitatie als keerzijde: op industriële wijze wordt de oceaan leeggevist en al het bodemleven verwoest. Maar net als bij de anarchisten van Tegenlicht is de boodschap christelijk dus hoopvol: omdat we zelf het kwaad zijn dat onze eigen wereld aan het vernietigen is, is de oplossing het bewustworden van onze zonde waarna we kunnen terugkeren van onze dwaalweg (het fascisme doet hetzelfde maar plaatst het kwaad buiten zichzelf). De natuur is regeneratie zodat de natuur zichzelf moeiteloos herstelt zodra we het met rust laten: in de oceaan is dat effect nog sneller en groter dan op land waarbij er een spill off-effect optreedt naar de gebieden buiten het beschermde gebied (dat doet denken aan de dionysische overdaad van het leven). Er is dus alle reden voor hoop maar dan moeten de wereldleiders volgende maand wel overeenkomen dat ze een derde van de oceanen gaan beschermen en een einde aan het uiterst destructieve trawling maken met een oproep aan het publiek om de politici onder druk te zetten.

De boodschap is goed en de beelden van het oceaanleven ook nog steeds mooi. Maar het thema van de film – redden we de oceaan dan redden we onze wereld want de oceaan vormt ons klimaat, ons voedsel en ons thuis – wordt niet echt uitgelegd (het wordt niet duidelijk gemaakt of we ook het fytoplankton vernietigen dat belangrijk is tegen de opwarming, waarom we niet in onze voedselvoorziening kunnen voorzien zonder de vruchten van de oceaan of hoe de oceaan ons ‘thuis’ is behalve voor de traditionele vissersgemeenschappen). Zoals meestal het geval is voegen de filmpjes na de aftiteling helemaal niets toe aan de documentaire: het eerste herhaalt simpelweg wat beelden en uitspraken uit de documentaire (als overbodige trailer na de film of om de boodschap nog eens in te peperen) en het tweede is een videoclip van een vreselijk liedje van Coldplay. Ik merk op de Nederlandse productie De Wilde Noordzee in wezen hetzelfde zegt en laat zien en zeker niet onder doet voor deze Britse sterrenproductie.

De film geldt als een klassieker – in hoge mate zelfs het startschot – van de Nouvelle Vague en vaag is de film zeker: er wordt doorlopend gesproken in zinnen als “de herinnering aan onze relatie zal de gruwel van het vergeten zijn” en haar Japanse minnaar in Hiroshima wordt later vereenzelvigd met haar Duitse minnaar in bezet Frankrijk. Het thema van de film is dan ook de herinnering, die in hoge mate de identiteit van een persoon vormt, waardoor verleden en heden door elkaar lopen. De film begint ermee dat zij de nucleaire catastrofe van Hiroshima ‘herinnert’ door middel van wat ze erover gehoord en gezien heeft (al wat blijft is de herinnering en daarmee onze reconstructie ervan) en omdat hij haar wil leren kennen vertelt ze hem haar verhaal als een Frans sletje in Nevers dat met de vijand sliep en na de bevrijding werd opgesloten in de kelder (juist omdat hij een vluchtige passant is durft zij hem haar verhaal te vertellen zodat hij haar als enige ‘kent’). Zoals uit de verwoeste grond bloemen opbloeiden, zo maakte de vernietiging van Hiroshima de vrede en hun liefde mogelijk waarbij men tegelijk de gruwel van het verleden moet vergeten om door te kunnen leven maar dat ook niet vergeten moet worden om herhaling te voorkomen (wat dat betreft is het tijdstip van de Dodenherdenking een goed moment om deze film opnieuw uit te brengen). Als ze wakker is is ze Nevers – en haar figuurlijke dood daar – vergeten, maar ze blijft erover dromen en onbewust verlangt ze dan ook naar de ware passie die ze daar ervoer voor de Duitse soldaat waardoor ze tegenover de Japanse minnaar, in wie zij haar Duitse minnaar projecteert, in tweestrijd staat: hij is de terugkeer van de onmogelijke, verboden liefde die ze daarom als belichaming van de dood rationeel gezien moet verlaten en vergeten maar hij belichaamt ook haar diepe, onbewuste verlangen naar die intense eerste liefde die ze nooit zal vergeten (ook als zij die niet meer bewust is, zal de aantrekkingskracht onbewust blijven waardoor ze vreemd zal blijven gaan). Uiteindelijk identificeren ze elkaar met het trauma van ieder: zij is ‘Nevers’en hij is ‘Hiroshima’.

De film speelt zo met de paradoxen van herinnering en identiteit (waarmee de film lijkt op een verhaal van Nabokov). Doordat het aldoor over herinneren en vergeten gaat alsmede doordat hij haar de hele film stalkt terwijl zij hem blijft afwijzen (op rationeel niveau terwijl haar lichaam smacht om door hem ‘kapot’ gemaakt te worden om te kunnen bloeien) is de film wel wat eentonig en mede vanwege de vaagheid daardoor wat vermoeiend, maar interessant en diep is de film zeker; als ik me een flauw grapje mag veroorloven kan de film wel een filmische atoombom worden genoemd.

Volgens Nietzsche toont de latere Griekse tragedie uit de 5de en 4de eeuw voor Christus, zoals die van Euripides en de Nieuwe Attische Komedie, de degeneratie van de Griekse cultuur: de ernst en het tragische zijn ingeruild voor lichtzinnigheid en slimheid (door het verlies van de gezonde instincten klampt men zich vast aan het verstand zoals ook Socrates deed). Het resultaat is een schaakspelachtig toneel met een voortdurend triomf van sluwheid en geniepigheid.

Ik moest daaraan denken bij deze film (en in het verlengde aan de gemiddelde Hollywood-film van de huidige tijd): het is precies dat schaakspelachtig toneel met een voortdurend triomf van sluwheid en geniepigheid zonder enige diepgang. Het gaat over spionnen die vanwege hun werk in het geheim dingen doen, welk geheim leven ruimte laat om in het privéleven vreemd te gaan en om elkaar in het werk te belazeren maar ook voor contraspionage om dat dan weer te doorzien en degene die belazert zelf te belazeren. Aanvankelijk lijkt het een wat gekke spionnenfilm omdat het alleen maar over vreemdgaan lijkt te gaan (waardoor ze meer op detectives dan op spionnen lijken) maar uiteindelijk wordt het een vrij standaard-spionnenfilm waarin de privé-intriges - op een ingewikkelde, gekunstelde manier - het instrument vormen voor geopolitiek acties en de slimste toch weer slimmer blijkt dan de anderen en de verrader wordt ontmaskerd. De kijker weet minder dan de personen zelf zodat die z’n hoofd pijnigt om de zetten van de personen in het schaakspel te kunnen volgen en er zo wat achter aan hobbelt om de puzzel achteraf alsnog te leggen. Het is allemaal heel ‘clever’ en het vraagt ook intelligentie van de kijker maar tegelijk gaat het allemaal nergens over, anders dan dat de les in dit spionnenverhaal op het wereldgebeuren met grote geopolitieke gevolgen luidt: “bemoei je niet met ons huwelijk”. Ook dat is kenmerkend voor de latere, decadente tragedie zoals Nietzsche het zag: omdat hier het publiek op het podium wordt gezet wordt het grote (geopolitiek) klein gemaakt (huwelijk) en daarmee ook het kleine groot.

Kortom, de film is slim maar ook leeg. En daarmee een symptoom van een cultuur in verval.