Opinions

Het milieu van boeven en bedelaars vertoont gelijkenissen met Die 3 Groschen-oper (1931). Als ze zich zo goed kunnen organiseren en samenwerken, is het de vraag waarom ze marginaal blijven. De simultane zoektocht door politie en schorriemorrie levert wel een spannende wedren op. Afwisselend worden standpunten getoond van speurders, dader en slachtoffers. Peter Lorre kan uitstekend angst weergeven met z'n opengesperde ogen, maar ook ontreddering wanneer hij tijdens het volkstribunaal ineenzakt. Het thema ontoerekensvatbaarheid krijgt argumenten voor en tegen. Voor Gustaf Gründgens was de Schränker een doorbraakrol.

Een ellipsis is wanneer iets niet getoond wordt maar gesuggereerd. De moord op Elsie komt niet in beeld, maar wel de schaduw van de dader en haar achtergebleven bal en ballon. Sommige scènes zijn nog stom, zoals wanneer het geluid van voetstappen ontbreekt. Dankzij het melodietje van Grieg kan de blinde de dader herkennen. Dit laatste hoogtepunt uit de Weimarrepubliek werd gemaakt door Fritz Lang. In tegenstelling tot Gründgens zou hij een paar jaar later z'n geboorteland zou ontvluchten.

Éric Rohmer vroeg zich af of de filosofie van zeventiende-eeuwse jansenist Blaise Pascal nog nut had in het heden. Volgens de Gok van Pascal is geloven een rationele keuze, gebaseerd op kansberekening. Jean-Louis waagt die gok en wil z’n leven op een katholieke leest schoeien, ook al druist dat in tegen de tijdgeest.

De blonde, katholieke Françoise lijkt op een engel. De donkere, atheïstische Maud lijkt op een demon, een succubus, een verleidster die hem aan het wankelen wil brengen. Op minder dan vierentwintig uur tijd ontstaat een band tussen de ingenieur en de dokteres, die haar mooie deken met sigarettenas bevuilt. Maud is bekoorlijk, maar Françoise is meer geschikt om een gezin te stichten. Jean-Louis heeft een jezuïtisch kantje, want hij proeft toch van redelijk wat wereldlijke geneugten zonder z’n principes helemaal te verloochenen.

De nadruk ligt op de dialogen, maar er zitten ook mooie zwart-witbeelden in. Rohmer heeft aandacht voor de romaanse architectuur van de basiliek in Clermont-Ferrand. Hij gebruikt graag symmetrische beelden. Het winterweer heeft een meervoudige betekenis: de romantiek van een witte kerst, maar ook het gevaar van gladde autowegen. Een Mozartsonate wordt gespeeld door Leonid Kogan, een van de bekendste Sovjetviolisten.

In 1970 werd de socialist Salvador Allende tot president verkozen in Chili. Op 11 september 1973 pleegde hij volgens de officiële bronnen zelfmoord na de staatsgreep van Pinochet, die gesteund werd door de CIA. Dit conflict draaide rond de grote ideologische tegenstelling van de Koude Oorlog: socialisme tegenover kapitalisme. Dezelfde periode komt aan bod in Het huis met de geesten van Isabel Allende.

We beleven deze historische omwenteling door de ogen van tiener Gonzalo Infante. Zijn familie behoort tot de blanke hogere middenklasse en is tegen Allende. Ze overwegen het land te verlaten.

Een aanhanger van Allende is de onderwijshervormer Father McEnroe. Hij brengt arme en rijke kinderen in dezelfde klas onder. Daardoor wordt de mesties Pedro Machuca een klasgenoot van Gonzalo. Ze raken bevriend. Machuca's nicht Silvana scheldt Gonzalo uit voor rijkeluiszoontje, maar met haar beleeft hij zijn eerste kus. Zij doet ook de uitspraak "Dronkaards en kinderen spreken altijd de waarheid" - een prachtige oneliner, al denk ik niet dat hij altijd klopt. De vraag is of deze klasseoverstijgende vriendschap stand kan houden na de machtsgreep van Pinochet.

Voor Andrés Wood is dit de film die hij moest maken. Hij groeide zelf op in Chili in die periode. Gonzalo Infante doet me denken aan Louis Seynaeve in Het verdriet van België, ook een tienerjongen tegen een historische achtergrond. Het verdriet van Chili is dit eigenlijk.

Eerst was ze een naaister, daarna liet ze zich naaien. She f***ed her way up to the top. In dit geromantiseerde levensverhaal, naar een roman van Alexandre Dumas, moet Jeanne Bécu kiezen tussen haar liefde voor de volksmens Armand en de maatschappelijke status die haar adellijke minnaars bieden. Als een ekster die houdt van al wat blinkt, zwicht ze voor het halssnoer van graaf du Barry. Om een adellijke titel te verwerven trouwt ze met z’n jongere broer. Ze wordt de maîtresse van de vierendertig jaar oudere Lodewijk XV.

Terwijl de adel in weelde baadt en een decadente levensstijl kent, lijdt het volk honger. Armand sluit zich aan bij de revolutionairen die het ancien régime omver willen werpen. Ze willen democratie in plaats van aristocratie. Als maîtresse van de inmiddels overleden koning hoort z'n jeugdliefde bij de andere kant.

De Poolse actrice Pola Negri was geen klassieke schoonheid, maar ze had branie. Met haar overdadige oogschaduw ziet ze eruit als een intrigante.

De elegante kostuums en decors en mogen gezien worden: pruiken, hoepeljurken, juwelen, guirlandes, rocailles, canapés… Er zijn indrukwekkende massascènes met veel figuranten. De slotsequentie bevat een paar huiveringwekkende close-ups. Voor Ernst Lubitsch, die twee jaar later naar Hollywood zou verhuizen, was dit een hoogtepunt uit z’n Duitse periode.

Met kostuums en kapsels uit de jaren '60 lijkt het even een komedie te worden, maar algauw neemt het ernstige onderwerp het over. Het is gebaseerd op ware feiten: de staking bij Ford door vrouwelijke werknemers die gelijk betaald wilden worden. Ze naaiden de bekleding voor de autozetels op hun Singer naaimasjien.

Sally Hawkins speelt het fictieve hoofdpersonage: een werkneemster die zich ontpopt tot woordvoerster van de rebellen. Het gekibbel met haar echtgenoot verloopt in het sociolect van de Londense arbeidersklasse. Mooie nevenrollen zijn er voor Bob Hoskins, Rosamund Pike, Jaime Winstone en vooral Miranda Richardson. Zij speelt het historische personage Barbara Castle. Als staatssecretaris onder Harold Wilson wilde zij de invloed van de vakbonden beperken, maar ze steunde wel het principe van gelijk loon.

Tijdens de aftiteling zingt Sandie Shaw het originele titelnummer, haar eerste opname in meer dan twintig jaar. Zij werkte zelf in de Fordfabriek voordat ze doorbrak als zangeres. Tussen de fictieve beelden zitten enkele archiefbeelden en interviews met betrokkenen verwerkt, zodat het beeld van de realiteit versterkt wordt.

Tussen de hoofdpersonages vindt heel wat verbaal pingpong plaats. Het taalgebruik met alexandrijnen is artificieel, maar wordt natuurlijk gebracht door de acteurs. Het is losjes gebaseerd op één gedeelte uit de raamvertelling van Diderot. Inhoudelijk doet het denken aan Les Liaisons dangereuses, met romantische intriges en amoureuze bekokstovingen. Marquis des Arcis is een casanova in midlifecrisis. De periode van grote veroveringen is stilaan voorbij. De weduwe wil ofwel een blijvende relatie ofwel vriendschap. Wanneer hij haar toch dumpt, bedenkt ze een subtiel wraakplan, wetende dat er dubbele normen heersen voor mannen en vrouwen met veel partners.

Kostuums, interieurs, meubels en de symmetrische tuin met kegelvormige cypressen zijn typisch voor de tijd van het Ancien Régime, toen aristocraten een liederlijk leven konden leiden. Het personeel was minderwaardig, zoals pijnlijk blijkt wanneer twee lakeien een stoel bij de vijver moeten zetten. Ook de muziek komt uit de achttiende eeuw, met onder andere Bach op klavecimbel en een paar mooie harpbewerkingen.

Hoewel hij in Midnight in Paris zogenaamd afgerekend had met de opvatting dat Frankrijk in de jaren 1920 het Gouden Tijdperk is, heeft Woody Allen zijn nieuwste geplaatst in... Raad eens.

Het uitgangspunt is leuk. Colin Firths personage heeft wat van Patrick De Witte, de betreurde voorzitter van SKEPP - een organisatie die elke aanspraak op het bestaan van paranormale begaafdheid probeert te ontkrachten.

Het is moeilijk te geloven dat deze geharde skepticus zich zo gemakkelijk om de tuin laat leiden en op het einde van het eerste bedrijf plots gelooft dat Sophie (Emma Stone) echt helderziend is. De enige logische verklaring is dat zijn vriend Howard (Simon McBurney) in het complot zit, maar die mogelijkheid komt even niet bij hem op.

Hierdoor wordt een klassieke dramatische opbouw mogelijk volgens de driedeling these-antithese-synthese. Eerst gelooft hij niet in magie: these. Dan gelooft hij er wel in - antithese - en gedraagt hij zich veel sympathieker en romantischer. In de derde fase - synthese - is de illusie ontkracht, maar heeft hij geleerd om de aangenamere kanten van zijn persoonlijkheid te etaleren en dat liefde een vorm van magie kan zijn.

Het liefdesverhaaltje dreigt een beetje zoetsappig te worden. Bij Woody Allen komt een happy end niet vaak voor. Om het grote leeftijdsverschil tussen de twee hoofdrolspelers te maskeren hebben ze Firths haar donkerder gemaakt. Ze doen het allebei erg goed. Firth loopt er keurig gekleed bij; Emma Stone kleurig met soms bloemmotieven. Het contrast tussen het nuchtere en het dromerige type levert mooie momenten op. Het is onvermijdelijk dat ze naar elkaar toe groeien. Opposites attract.

De zomerse sfeer van Zuid-Frankrijk wordt weergegeven door het getsjirp van krekels en een zee van licht en heldere kleuren. De natuur op de achtergrond lijkt soms op een schilderij van Seurat.

Allen gebruikt weer muziek uit die periode. Brice (Hamish Linklater) begeleidt zichzelf op de ukelele terwijl hij I'm Always Chasing Rainbows zingt. De melodie van dat liedje is geleend van de Fantaisie-impromptu van Chopin.

Het citaat weary, stale, flat and improfitable komt uit Hamlet, dus geen Dickens. Sterkste oneliner: We all hope someone will come along with superpowers, but the only superpower certain to show up wears a black robe. Dit illustreert weer eens Allens existentialistische visie op de dood en is tegelijk een steek onder water naar het populaire superheldengenre.

Maleficent, de koningin van Sneeuwwitje en de koningin van Onderland uit Jommeke zijn drie varianten van hetzelfde personage. Ze is interessanter dan de prinses zelf, want dat is een passieve heldin die slechts ligt te wachten totdat de prins op het witte paard haar wakker komt kussen. Het is dus interessant om het verhaal te hervertellen vanuit haar standpunt. Het is ook leuk dat de elfjes gespeeld worden door actrices die bekend zijn van serieuze drama's van Mike Leigh. Het scenario van Linda Woolverton maakt van Maleficent een personage met wroeging. De simpliciteit van het sprookje wordt doorbroken. Angelina Jolie en Elle Fanning zijn geknipt voor hun rol; de koning is minder overtuigend. De effecten mogen er wel zijn. Een van die onderdanen lijkt op de GVR.

In tegenstelling tot de traditionele privédetective is Sam Spade geen wereldvreemd type dat het van z'n geniale deducties moet hebben, maar een harde jongen die zich met het gangstermilieu van een Amerikaanse grootstad inlaat. Vuisten en lichamelijke intimidatie halen het van vuurwapens. Vermoedelijk heeft Humphrey Bogart, die klein van gestalte was, hier en daar op een verhoogje gestaan.

Spade heeft een dubbelzinnige moraal. Hij rookt en drinkt veel, pleegt overspel en toont geen emotie na de moord op z'n partner Miles Archer (Jerome Cowan). Als puntje bij paaltje komt, doet hij echter z'n morele plicht door Archers moordenaar te vatten - geen woorden maar daden. Archer verdiende weinig sympathie, want hij was een niet al te bekwame detective, een karakterloze hoorndrager en een mislukte charmeur met een anjer in z'n knoopsgat.

De gebeurtenissen worden vanuit Spades standpunt getoond; we kijken mee over z'n schouder. Tweemaal wordt hiervan afgeweken. Bij de eerste moord zien we Archers flirterige glimlach - een hint naar de identiteit van de dader - omslaan in een blik van doodsangst. Wanneer Spade een eerste blik op de valk werpt, wordt onze nieuwsgierigheid geprikkeld doordat we enkel zijn reactie zien.

Brigid O'Shaugnessy (Mary Astor) is een femme fatale met een theatrale persoonlijkheidsstoornis die veel liegt en mannen durft te schoppen. De mannelijke schurken zijn een komisch allegaartje. Kasper Gutman (Sydney Greenstreet) is een dikzak wiens buik nog wat omvangrijker gemaakt wordt door het lage camerastandpunt. De geparfumeerde zakdoeken van Joel Cairo (Peter Lorre) suggereren dat hij homoseksueel is. Ook z'n scheldwoorden vallen nog net binnen de grenzen van wat de censuur toen toeliet: "You imbecile! You bloated idiot! You stupid fathead!"

Enerzijds is het een whodunit, anderzijds een jacht op een macguffin. Beide verhaallijnen kennen een verrassende ontknoping. De valk, niet toevallig een roofvogel, staat symbool voor hebzucht. Ze hebben meerdere exemplaren van diverse grootte gebruikt. Tegenwoordig zijn deze bewaarde artefacten ongeveer evenveel waard als de fictieve Maltezer Valk.

De ingewikkelde intrige vergt concentratie om te volgen. De eerste twee moorden hebben een vergezocht motief. Er wordt veel gelogen, zowel door Brigid als door degenen die de onbekwame politie wat op de mouw willen spelden. Veel wordt uitgelegd in jachtige dialogen. Personages als Floyd Thursby en de voormalige eigenaars van de valk krijgen we nooit te zien. Het boek lezen of dialogen herbekijken kan helpen om alle plotdetails te begrijpen.

In plaats van je hersenen te pijnigen kun je je ook laten meeslepen door het groezelige sfeertje. Stijlelementen als low-keybelichting, schaduwen en reflecties zouden standaard worden de volgende jaren. De letters op de deur en op de ruit van Spades kantoor - dat geheel toevallig op de Golden Gate Bridge uitkijkt - zijn in spiegelschrift te zien. Tabaksrook draagt bij tot de stemming, of die nu uit Spades zelfgerolde saffies komt of uit Gutmans dikke pafsigaren. Parallelle strepen zijn een visueel motief, in jaloezieën, kleren en meubels. Op het einde zien we de tralies van de lift en hun schaduw over het gezicht vallen van Brigid, die weet dat ze naar de gevangenis gaat.

John Hustons regiedebuut is een trendsetter met een complexe intrige, een sinistere sfeer en een puike cast, die z'n status van klassieker niet gestolen heeft.

Adam is een getalenteerde jazzcornettist uit New York die in een negatieve spiraal terechtkomt. Hij krijgt problemen met alcohol, gevechten, managers, liefjes en racisme. Wanneer hij een relatie begint met de kleindochter van een oudere trompettist, is de vraag of zij hem naar boven trekt of hij haar naar beneden.

Sammy Davis Jr. speelt hier een van z’n serieuzere rollen. Hij is herkenbaar aan z’n vooruitstekende kin en de brillantine in z’n haar. Hij zingt zelf, maar z’n cornet wordt gedubd door Nat Adderley.

Cicely Tyson speelt de geëngageerde vrouw die zich over deze getormenteerde ziel ontfermt. Louis Armstrong speelt haar grootvader, en geeft een vertolking ten beste. Mel Tormé zingt All That Jazz in interactie met het publiek. De zoon van Frank Sinatra speelt een jonge trompettist. Johnny Brown heeft een mooie rol als de blinde pianist. Aanstekelijke jazz gaat samen met psychologische diepgang en sociale thema’s.

Zhang Yimou kiest vaak voor een dominante kleur met een symbolische betekenis. Goud staat voor macht. Er zijn gouden juwelen, haarspelden, kronen, bladgoud en borduurwerken met gouddraad. De combinatie met rood staat voor het bloed dat gevloeid heeft. De chrysant is een symbool van rebellie.

Het wuxia-genre brengt historische drama’s met een dosis martial arts. De actiescènes zijn een mengvorm van vechten en dansen, met zwevende wapens, stijlvolle effecten en een strakke choreografie. De Middeleeuwen worden niet duister voorgesteld, maar als een periode met pracht en praal - weliswaar voor een kleine elite. Het vindt plaats in 928, tijdens de late fase van de Tang-dynastie, toen China versnipperd was in tien koninkrijken.

Met venijnige gezichten en sierlijke kleding speelt Gong Li een indrukwekkende rol als de sluwe, op wraak beluste koningin. De koning is een arrogante kwal. De zoon van z’n eerste vrouw is een zwakkeling; de zoons van z’n tweede vrouw komen in opstand. De vrouw van de hofarts is een mysterieuze figuur. Haar dochter kent een dilemma tussen passie en plicht. Het is een shakespeariaans koningsdrama met moordplannen, achterdocht, machtswellust, familievetes en verboden liefde.

Het Vlaamse publiek reageerde destijds onwennig toen kapitein Zeppos opeens te zien was in een artistiek drama. Vanuit een huidig standpunt valt op hoe keurig de kleding en het taalgebruik van de acteurs waren. Het gebruik van Algemeen Beschaafd Nederlands werd aangemoedigd. Daardoor komt het een beetje theatraal over, al had Senne Rouffaer wel een erg mooie prosodie. De stem van zijn Poolse tegenspeelster is nooit te horen. Wanneer ze zingt, is het de stem van Yvonne Lex. Wanneer ze spreekt, die van Dora van der Groen. Het is vreemd dat ze geen Vlaamse actrice gekozen hebben.

Govert beweert dat hij zijn haar kort laat knippen omdat dat lekker fris zit, maar de echte reden is zijn heimelijke liefde voor een leerlinge die een kwarteeuw jonger is dan hijzelf. In zijn beleving is Fran de platonische idee schoonheid, puur en ongerept. Tegen het einde komen we te weten dat hij in een instelling zit en dus een onbetrouwbare verteller is.

Twee scènes die eruit springen zijn die bij de kapper en de autopsie, allebei met een vibreertoestelletje. Even mooi zijn de woordeloze momenten waarop Govert geobsedeerd naar het kleerhaakje en naar de hoteldeur van Fran staat te kijken. Dan wordt duidelijk dat hij niet zo keurig en voorbeeldig is als hij zich voordoet. De confrontatie in de hotelkamer is enigszins een anticlimax. Het gaat er vooral om wat er zich in het hoofd van Govert afspeelt.

Een western begint vaak met een vreemdeling die een stadje in het Wilde Westen binnen rijdt. James Stewart, getooid in een gedeukte cowboyhoed en een rode halsdoek, speelt zo’n buitenstaander. Vanuit Laramie, Wyoming is hij zuidwaarts getrokken, omdat hij een rekening te vereffenen heeft.

De plaatselijke landeigenaar Alec kun je respecteren, omdat hij eigenhandig iets opgebouwd heeft. Z’n zoon Dave daarentegen is een lompe vechtersbaas. Vic is sluwer, maar blijkt een minstens even grote hufter. Will Lockhart beseft dat heldendom geen kwestie is van stoerdoenerij en geweld, maar van nadenken en opkomen voor zachte waarden. Een wapen gebruikt hij uitsluitend als zelfverdediging, en hij doodt niemand.

Er zijn verschillende knappe nevenrollen, maar de opmerkelijkste is die van John War Eagle. Volgens imdb werd hij geboren in Leicestershire, maar aannemelijker is dat hij een Sioux uit South Dakota was. De indianen worden niet voorgesteld als primitieve wilden. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de vreedzame Pueblo’s en de krijgshaftige Apachen. Een interessante stellingname is dat het leveren van wapens een grotere misdaad kan zijn dan het overhalen van de trekker. Het repeteergeweer, waarmee een snellere opeenvolging van schoten mogelijk werd, raakte verspreid tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog.

Het brede beeldformaat van CinemaScope en het gebruik van panshots maakte een wijdse, panoramische blik mogelijk op de rotsformaties en droge vegetatie van New Mexico. In andere scènes valt de knappe belichting op, met gebruik van schaduwen, rook en vuur. Vogel- of kikkerperspectief doet iemand kleiner of groter lijken, naargelang z’n dominatie. De symfonische muziek van George Duning kent een rijke variatie aan klankkleuren.

Halverwege de twintigste eeuw waren kunstvezels als nylon en polyester volop in opkomst. Dat bood inspiratie voor deze spannende scifikomedie van de Ealing Studio’s.

Alec Guinness blijft een van de droogste Britse komieken. Hij maakt er geen stereotiepe nerd van, maar wel een wereldvreemde uitvinder die moeite heeft om zich uit te drukken zonder te vervallen in vakjargon. Met verbazing stelt hij vast dat niet de hele wereld op z’n uitvinding zit te wachten. Industriële ondernemers willen geen producten die nooit stuk gaan, want dan wordt er minder verkocht. Bovendien vrezen arbeiders dat er jobs verloren zullen gaan. Het gevolg is dat Stratton het in z’n eentje op moet nemen tegen een coalitie van kapitalisten en socialisten die hem rauw lusten. Als sociaal-economische satire kan dat tellen. Een interessante rol heeft Joan Greenwood, met haar sappige accent en pruilmondje, doordat lang onduidelijk blijft welke kant ze zal kiezen.

Van vakkennis getuigen de vlotte montage en de belichting, bijvoorbeeld wanneer het witte pak fel belicht wordt terwijl het hoofd van Guinness in de schaduw staat. Ook spiegels worden effectief benut. Als climax is er een chaotische achtervolging met veel figuranten. Zo’n oude komedie blijft genietbaar.

In deze politieke thriller moet een aanslag op een buitenlands staatshoofd voorkomen worden. Het land is fictief; de vlag bestaat niet. De spanning wordt opgedreven door de tijdsdruk. Ze hebben slechts een beperkte tijd om de aanslag te verhinderen en om hun kind te redden. De klok tikt, de hectiek neemt toe. Er zijn ook grappige momenten om de spanning te verlichten: de opmerking over slakken, James Stewart die niet weet waar hij z'n lange benen moet laten, de scène met de opgezette wilde dieren.

De titel slaat in eerste instantie op Louis Bernard, die vermoord wordt omdat hij te veel weet. James Stewart speelt een toevallige held. Het emotionele karakter van z'n vrouw (Doris Day) ziet hij als een nadeel, maar uiteindelijk zal dat een voordeel blijken. Ook mevrouw Drayton ontwikkelt een band met het kind, hoewel ze bij de slechteriken hoort. De Oostenrijker Reggie Nalder ziet er angstaanjagend genoeg uit om de gewetenloze huurmoordenaar te spelen dankzij die brandwonden op z'n gezicht. Een schoonheidsfoutje is dat twee figuranten achter Doris Day lopen op weg naar de Royal Albert Hall maar vóór haar aankomen. Misschien hebben ze een binnenweg genomen.

Marrakesh biedt een mooier decor dan de versie uit 1934, met dromedarissen, acrobaten en een drukke markt. In Londen is een dubbeldekker te zien. Ambrose Chapel was een kerk in Brixton in Zuid-Londen. Sets op locatie werden gecombineerd met studio-opnamen, soms voor een scherm met bewegende beelden. De muziek is geïntegreerd in de intrige. Que Sera, Sera dient als herkenningselement tijdens de ontknoping. In Arthur Benjamins cantate Storm Clouds moet die ene bekkenslag het geluid van het pistoolschot camoufleren. De naam Bernard Herrmann staat op een affiche en hij is te zien als dirigent. Voor een beperkt aantal scènes schreef hij originele muziek in z'n herkenbare stijl.

Terwijl de schurken ontsnappen uit Ambrose Chapel, staat Doris Day tegelijk te wachten aan de voorkant. Eén camerashot toont twee dingen tegelijk, zodat de kijker meer weet dan de personages. Een gelijkaardig shot zou Hitchcock twee jaar later in Vertigo gebruiken. De finale is een grootschalige, woordeloze montage in Royal Albert Hall, met een steeds snellere afwisseling tussen verschillende simultane gezichtsstandpunten. Het is meeslepend, grappig, stijlvol en voldoende geloofwaardig om niet te gaan muggenziften.

Lang vóór La Vache qui rit was er al L’Homme qui rit. Net als Quasimodo werd de man met het verminkte gezicht door Victor Hugo bedacht. Hij is grotesk - op een expressieve manier lelijk. De blinde Dea is de enige die z’n innerlijke schoonheid ziet. Gravin Josiana heeft dan weer een mooi uiterlijk maar een lelijke binnenkant.

Je wordt meteen het verhaal in geworpen via die voorgeschiedenis met de comprachicos (“kinderkopers”). Er is een kloof tussen de armoede van het gepeupel en de rijkdom in hoofse kringen. Door een wisseling van fortuin komt Gwynplaine afwisselend in beide milieus terecht.

Ondanks een vals gebit met metalen haken weet Conrad Veidt emoties over te brengen met z’n gezicht. Mary Philbin heeft de starende blik van een echte blinde. Olga Baclanova zou nogmaals de verleidster spelen in Freaks (1932). Een wolfshond en een aapje zorgen voor extra pit. Er zijn woelige scènes met veel figuranten, vb. als toeschouwers bij de freakshow. In de climax zitten grote sets, stuntmannen, fakkels, rook en water. Later werden hier muziek en geluidseffecten aan toegevoegd, maar de oorspronkelijke, stomme versie werkt het beste.

In deze western draait het om de tegenstelling tussen twee ideologieën: democratisch recht tegenover het recht van de sterkste. In het Wilde Westen geloofden ze in het tweede, maar Ransom wil daar verandering in brengen. John Wayne speelt zoals gewoonlijk de bikkelharde, ultramannelijke held, terwijl James Stewart met de voorschoot om zijn principes verdedigt. Vera Miles is niet de meest glamoureuze actrice, maar dat bevordert haar geloofwaardigheid. Zij speelt degene die moet kiezen tussen de twee mannen en dus ook tussen de twee ideologieën.

Er zitten een paar natuurscènes in, maar het grootste deel is opgenomen in en rond de studio's van Paramount. Het is goed opgebouwd, met een omkadering in het heden en het hoofdgedeelte als een grote flashback. Tijdens de ontknoping wordt dezelfde scène vanuit twee verschillende standpunten getoond, zodat duidelijk wordt op welke man de titel nu eigenlijk slaat. De hoofdrolspelers worden omringd door enkele komische karakterrollen, met name Edmond O'Brien als de dronken hoofdredacteur.

Het speelt zich af in Groningen en Parijs, maar imdb geeft Amsterdam als enige Nederlandse opnameplaats. Er wordt geen Nederlands in gesproken. De naam De Koster wordt verkeerd uitgesproken, maar het hoofdpersonage draagt wel de typische naam Kees. Het is een spannende thriller met Claude Rains als het kneusje dat boven z'n mogelijkheden uit wil stijgen. De Zweedse Märta Torén speelt een heerlijke femme fatale. De klerk beseft dat ze op z'n geld uit is, maar laat zich toch in haar web lokken. Marius Goring, bekend van The Red Shoes (1948), speelt de opdringerige inspecteur. Het einde is nogal abrupt. De titel verwijst naar Kees' obsessie met treinen, die symbool staan voor de mogelijkheid om aan z'n saaie leventje te ontsnappen.

Woody Allen speelt een personage dat op hemzelf lijkt. Isaac Davis stopt als schrijver van komische tv-shows, om aan iets ernstigs te kunnen beginnen: een roman. Hij heeft een pessimistische levensvisie en een negatief zelfbeeld. Tot een langdurige, evenwichtige relatie lijkt hij niet in staat. Mary is een pseudo-intellectueel die Ingmar Bergman beledigt; het is verrassend dat ze toch nog mooie momenten beleven. Tracy is te jong en naïef, al zijn er wederzijdse vonken. Je kunt vermoeden dat ze in Londen iemand anders zal ontmoeten.

Toch is er één diep gemeende liefdesverklaring: die aan de stad New York. Het is echter niet de hedendaagse grootstad, met drugs, geweld en een jachtig zakenleven. Zoals hij zelf aangeeft in z'n pogingen tot een openingszin voor z'n roman, is het een geromantiseerde, geïdealiseerde versie van het New York van de jaren '30. Daarom zijn de beelden in zwart-wit en gebruikt hij muziek van Gershwin.

Het gaat om subjectieve interpretaties van de werkelijkheid. Dat geldt voor de Big Apple, maar ook voor de beschrijving van relaties. Z'n ex-vrouw Jill stelt hem in haar boek voor als een maniak. Mary beschrijft haar ex-echtgenoot als een god in bed, maar dat blijkt dan Wallace Shawn te zijn (in z'n debuutrol) - de enige acteur die er zo mogelijk nog minder atletisch uitziet dan Woody Allen zelf.

Gordon Willis leverde een essentiële bijdrage met z'n cinematografie. Traditioneel wordt het platteland als mooi gezien en de stad als druk en modern. Willis bewijst echter dat een stad met wolkenkrabbers en grote bruggen even mooi kan zijn als een breugeliaans landschap. Het iconische beeld van de Queensboro Bridge werd om vijf uur 's ochtends geschoten, vanuit een laag perspectief, met dof tegenlicht en de silhouetten van de twee acteurs niet centraal. Andere mooie beelden zijn het tochtje in de Porsche met de haren in de wind, en de existentialistische uiteenzetting naast het geraamte. Het squashpartijtje is een grappig intermezzo. Sommige beelden zijn zeer donker, met slechts een streepje licht langs de gezichten.

De muziek van Gershwin is lumineus, met die klarinetsolo en die ritmische accenten in de piano. Naast Rhapsody in Blue zijn er ook instrumentale versies van liedjes, waarvan de tekst aansluit bij de stemming: 'S Wonderful bij een romantische scène; But Not for Me bij liefdesverdriet. Humor en oneliners zijn iets minder aanwezig in dan in z'n eerdere werk, maar de dialogen en de sfeervolle stadsbeelden maken dat ruimschoots goed.

Het tweede deel van dit naturalistische tweeluik moet niet onderdoen voor het eerste. Emmanuelle Béart speelt een rol met relatief weinig woorden, maar met des te meer zeggingskracht in haar gezichtsexpressie. Het ene moment heeft ze de uitdrukking van een onschuldig herderinnetje, dan beantwoordt ze de voyeuristische blik van Ugolin met het boze oog. Het wijsje dat ze op haar harmonika speelt, hetzelfde als destijds haar vader, verraadt haar innerlijke drijfveer.

Het verhaal is vergelijkbaar met een Griekse tragedie. César Soubeyrans noodlot wordt bewerkstelligd, deels door het toeval van de vermiste brief, deels door z'n eigen handelswijze. Z'n hoop op een mannelijke erfgenaam die zijn familienaam draagt, gaat verloren met de zelfmoord van Ugolin, een fatale ommekeer. Een blinde zieneres verklaart alles, met de bochel van Jean als herkenningselement.

Godsdienst en bijgeloof speelden een belangrijke rol in zo'n Frans dorpje in die tijd. Wie in een bovennatuurlijke verklaring wil geloven, kan blind blijven voor de waarheid. Tot César dringt die waarheid uiteindelijk door. Hij is geëvolueerd van een schalkse en hebzuchtige manipulator naar een ontgoochelde en berouwvolle oude man.

De Provençaalse natuur is weer overweldigend, met het klaprozenrood als symbool voor passie. De bron in de grot staat symbool voor vruchtbaarheid en het onbereikbare vrouwelijke.

Omdat ik op termijn alle Hitchcockfilms gezien wil hebben, kwam ook deze aan de beurt. Mijn verwachtingen waren laag. Ik ging ervan uit dat van zijn stomme films vooral The Lodger interessant was. Daarin herken je al een beetje de latere master of suspense, wat hier niet het geval is. Het is een romantisch drama over een driehoeksverhouding.

De plot is vrij eenvoudig. Het sterke zit hem in de goed uitgewerkte verhouding tussen de drie personages. De visser en de advocaat groeiden op als jeugdvrienden en de advocaat zet zich in voor een zaak van visserijrechten. Onvermijdelijk bestaat er echter een sociale kloof tussen hen. De visser is te arm om met haar te mogen trouwen. Hij trekt naar Afrika om zich op te werken. In de tijd van the British Empire was dat ongetwijfeld mogelijk.

Het boek van Hall Caine is van 1896, het victoriaanse tijdperk, vergelijkbaar met Thomas Hardy. Je moet er rekening mee houden dat in die tijd een buitenechtelijke relatie en een bastaardkind een veel groter schandaal waren dan nu.

Met name twee momenten getuigen van de verbeeldingskracht van Hitchcock. De visser ziet in zijn fantasie een voor twee personen gedekte tafel, maar dan ziet hij dat ze eigenlijk slechts voor hem alleen gedekt is en dat er een afscheidsbrief ligt. En dan is er die match cut van het donkere water naar de inkt.

Het dagboek is ook slim gebruikt. Eerst schrijft Kate over Pete, dan is die naam doorstreept, dan is het Philip en dan het meer vertrouwelijke Phil. Zo worden haar veranderende gevoelens duidelijk.

Ik ben ervan overtuigd dat de titel naar de visser verwijst en niet naar de advocaat. Bij het woord Manxman denk ik spontaan aan een volksfiguur, wat de visser is. Hij is ook het personage waarvoor je sympathie voelt.

Een minpunt is dat we weinig te zien krijgen van de locatie, het eiland Man. De film is dan ook in Cornwall geschoten.

Dit is een typisch voorbeeld van een paranoiathriller. Ten tijde van de Koude Oorlog heerste er wantrouwen. Er waren dubbelagenten, valse identiteiten, afluisterpraktijken en ideologische conflicten. Een studentenbetoging tegen milieuverontreiniging tekent de tijdgeest. De nasleep van de communistenjacht onder Joseph McCarthy was nog voelbaar.

New York wordt in beeld gebracht als een heksenketel waarin verschillende bevolkingsgroepen opeengepakt leven en met elkaar botsen. Het verkeer is er hectisch. Er is voortdurend beweging: auto's, hardlopers, fonteinen. Het was een van de eerste keren dat de steadicam gebruikt werd. Er zijn mooie matchcuts: van Abebe Bikila naar een trainende Levy; van een raster boven een fontein naar het hek in Central Park.

De twee broers verschillen van karakter. Doc draagt dure kleren en een Rolex; Babe loopt er slonzig bij en hecht geen belang aan materiële rijkdom. Toch is er een sterke band tussen de twee. Om de finesses van de intrige te volgen, moet je meer dan één keer kijken en eventueel het boek lezen. Vreemd genoeg wordt de keten van wraakacties en achtervolgingen in gang gezet na een toevallig verkeersaccident. Het geweld dringt binnen in schijnbaar veilige plaatsen als een studentenkot en een buitenhuisje.

De folterscène kun je best niet bekijken kort voor een afspraak bij de tandarts. Ze is angstaanjagender dan grootschalig geweld. Het is een confrontatie tussen twee topacteurs met een verschillende stijl. Laurence Olivier stond bekend als de klassieke thespiaan. Terwijl hij zelf met kanker streed, moest hij het verlies van de gezondheid de ultieme diefstal noemen. Dustin Hoffman was aanhanger van method acting. Hij liet z'n hoofd echt onder water duwen, ging echt hardlopen, stond echt te zweten en te hijgen. Olivier zou verwonderd gereageerd hebben: "Why don't you try acting?"

Maria wordt uitgebuit als goedkope arbeidskracht. Haar job bestaat eruit rozen zonder doornen te maken, symbolisch voor haar verlangen om een snelle, gemakkelijke oplossing te vinden voor al haar problemen - inclusief een tienerzwangerschap. Daarom wordt ze bolletjesslikker of mula. Verbijsterend is dat die bolletjes zo groot zijn en dat ze er zoveel moeten slikken. De affiche doet denken aan een hostie in de heilige communie. Maria heeft een katholieke voornaam, draagt een kruisje om haar hals en bezoekt een kerk. Zondebesef zal ze dus wel kennen.

De eerste helft is geschoten in Ecuador en Bogotá. De grillige vormen en bergen in de achtergrond maken in New York plaats voor rechte lijnen en wolkenkrabbers, vanuit kikkerperspectief getoond om ze nog groter te doen lijken. Catalina Sandino Moreno, met glanzend haar en zachte, donkere ogen, ging twee weken echt in de bloemensector werken om haar rol geloofwaardig te kunnen spelen. Het leukste nevenpersonage is de sympathieke dikzak Don Fernando, gespeeld door Orlando Tobón. Hij schijnt echt een reisbureau te hebben in Queens, Colombiaanse migranten te helpen en overleden koeriers te repatriëren. Ook de muziek is geslaagd: livemuziek met bongo's in de nachtclub en het liedje van de Mexicaanse Julieta Venegas tijdens de aftiteling. Het geeft een beeld van reële problemen van mensen aan een andere kant van de wereld.

Jeanne Moreau kan het ene moment poeslief zijn, dan plots een harde tante, wat haar perfect maakt voor deze rol. Ze draagt afwisselend wit en zwart, of een combinatie van beide. Wit is de kleur van de bruid; zwart de kleur van de rouw of van de wraakengel. Bij haar slachtoffers is er vaak een combinatie van blauw en rood. Zo heeft het kleutertje een rode trui en een blauwe bal.

Truffaut deed in die periode een uitgebreid interview met Hitchcock, en er zitten heel wat knipoogjes in naar de master of suspense. In een aantal flashbacks wordt de motivering vroeg onthuld, zodat de kijker zich in kan leven in de dader en de dreigingen aan ziet komen voor de slachtoffers. Het geschilderde portret dat op de bruid lijkt, doet denken aan Vertigo. Bernard Herrmann schreef muziek in z'n herkenbare stijl, met dreigende dissonanten en een afwisseling tussen dromerige, kolkende en hamerende passages. Op de vinylplaat staat een mandolineconcerto van Vivaldi. De bruiloftsmars van Mendelssohn past bij het onderwerp.

Het begint met het geluid van een fotokopieerapparaat, dat het schilderij van Julie als odalisk vermenigvuldigt, wellicht voor een opsporingsaffiche. De huwelijksgetuige van het eerste slachtoffer herkent haar wanneer hij zich herinnert dat ze haar glas in een bloempot leeggoot. Dat ze zich laat pakken en meteen de eerste vier moorden bekent, is om twee redenen. Ten eerste wil ze als katholieke vrouw boeten voor haar zonden, zoals blijkt uit de biechtscène. Ten tweede wil ze naar de gevangenis omdat haar vijfde doelwit daar opgesloten zit. Haar slachtoffers worden voorgesteld als nietsnutten die voornamelijk geïnteresseerd zijn in dieren jagen en rokkenjagen. Ze pleegt vijf moorden met vijf verschillende methoden, wat ongebruikelijk is. Het is geen bijster realistische maar wel stijlvolle thriller die een goed evenwicht vindt tussen spanning en kunstzinnigheid.

Een dievegge blijkt een uitstekend onderwerp voor een psychologische thriller. Het betreft iemand die niet zozeer uit geldbejag steelt, maar voor de kick. Het is een impuls die ze niet kan beheersen. Als kijker word je gemanipuleerd om met haar mee te leven, met name in die scène met de dove kuisvrouw. Dan weet je meer dan zijzelf en zou je haar willen waarschuwen - een geval van dramatische ironie.

Marnie is de laatste in een reeks van Hitchcockblondines. Ze wordt gekneed door een man, zoals Hitchcock zelf z’n actrices kneedde. Mark is de zoöloog en controlefreak die ook de rol van psychotherapeut op zich neemt. Als rijke erfgenaam kan hij problemen oplossen met geld. Hij ziet Marnie als een ijsberg die ontdooid moet worden. Door haar tot een huwelijk te dwingen en vervolgens aan te randen gaat hij echter te ver. Lil is de jaloerse schoonzus die het ene moment bevallig staat te glimlachen, om dan plots nijdig en manipulatief te worden. Hitchcock hoopte dat prinses Grace uit Monaco terug zou keren voor deze rol, maar Tippi Hedren doet het wellicht beter, bijvoorbeeld wanneer ze kort voor het einde dat kinderstemmetje doet. Sean Connery heeft de looks en komt weg met z’n Schotse accent. Louise Latham ziet er tijdens de flashback veel jonger uit, met dank aan de make-upafdeling.

Freudiaanse begrippen als verdringing en onderbewustzijn zitten erin verwerkt, maar ook een jungiaanse associatietest. De psychologische kant is vooral de aanleiding tot een spannend verhaal dat niet enkel rond suspens draait, maar ook rond ontwikkeling van de personages. Een eerste scharniermoment is wanneer Marnie een transformatie ondergaat en haar oude identiteit in een gesloten koffer achterlaat. Daarna is er de dreiging herkend te worden, bijvoorbeeld aan de manier waarop ze haar rok over haar knieën trekt.

Tijdens het feest toont een camera op een kraan een overkoepelend shot, om vervolgens in te zoomen op de deuropening waarin Marnies vorige werkgever verschijnt. De paarden galopperen op een achterwaarts bewegende loopband. Geel en groen zijn Marnies “veilige” kleuren. Rood wordt meestal gemeden, behalve vlak voor een angstaanval. Rode lichtflitsen en in-en uitzoomen geven haar vertroebelde waarneming weer. In de herinneringsscène zit een dollyzoom. Hitchcock speelt leentjebuur bij z’n eerdere werk. Liefhebbers zullen inhoudelijke en stilistische elementen herkennen uit Spellbound, Rear Window, Vertigo en Psycho. De laatromantische muziek van Bernard Herrmann gebruikt een leidmotief voor haar jeugdtrauma en haar angst, een een romantisch thema voor de manier waarop ze zich aan de wereld voorstelt. In veel opzichten is dit de laatste Amerikaanse klassieker van Hitchcock, ten dele omdat enkele van z’n vaste medewerkers zouden sterven.

Deze musical voor een jeugdig publiek heeft z'n populariteit te danken aan de komische liedjes, de absurde inhoud en de geestdrift van de acteurs. De broers Sherman & Sherman waren geniaal in het bedenken van aanstekelijke liedjes die bij de situatie pasten. A Spoonful of Sugar brengt de boodschap dat je plezier kunt vinden in een vervelende opdracht. Tijdens de pinguïndans wordt de kazoo van Bob Sherman versneld afgespeeld. Zij bedachten ook het woord supercalifragilisticexpialidocious, dat erg handig is om te rijmen.

Ongerijmd is het verhaal. Het is pure kolder: een paraplu als transportmiddel, een handtas die veel kleiner is dan haar inhoud, een schilderij in stappen, pinguïns in Londen, een paard dat ontsnapt uit de paardenmolen, zweven van het lachen, opgezogen worden door de schoorsteen... De boodschap is dat een klein beetje positiviteit kan volstaan om veel ellende aan te kunnen. Twee pennies of tuppence kan genoeg zijn. De combinatie van live en animatie werkt uitstekend.

Julie Andrews had haar sporen al verdiend op Broadway en op televisie, maar dit was haar bioscoopdebuut. Er is veel talent nodig om zo'n rol te spelen. Zelfs het fluitende vogeltje doet ze zelf. Bij Dick Van Dyke stroomt de levenslust eraf. Hij doet gekke dansjes en speelt een dubbelrol, want hij is ook de bankier die vlak voor z'n dood de grap doorheeft. David Tomlinson is briljant als de efficiënte zakenman die vergeet te leven. Nog leuke nevenrollen zijn er voor Glynis Johns als de suffragette, Frankensteins bruid als de vorige kinderjuf, en Ed Wynn als de malle oom aan de onzichtbare touwtjes. De vierentachtigjarige Jane Darwell speelde haar laatste rol als het vogelvrouwtje. Het is licht verteerbare nonsens voor iedereen die jong is van hart.

Alles wat mis kan gaan bij een historisch drama, gaat hier ook mis. Het is de hele tijd donker, gezichten zijn vaak onvoldoende belicht, achtergrond is er nauwelijks te zien. Er is de onvermijdelijke behangpapiermuziek, die in vroegere eeuwen blijkbaar onophoudelijk in de achtergrond klonk. Mary en Elisabeth hebben elkaar in werkelijkheid nooit ontmoet, maar sinds het toneelstuk Maria Stuart van Schiller is er altijd een ontmoeting. Ze spreken met een Schots accent, al is het maar de vraag of dat al zo klonk in de zestiende eeuw. Deze versie kan helaas niet tippen aan Mary, Queen of Scots (1971).

Klassieke horror moet het niet hebben van jump scares en rondspattende ingewanden, maar van een mysterieuze stemming en een rustig opgebouwde vertelling met symboliek. De gotische sfeer wordt opgeroepen met mist, wolvengehuil, kaarsen, een vervallen kasteel en een grafkelder vol met stofnetten. De tegenstelling tussen goed en kwaad wordt zichtbaar in symbolen: het kruisteken tegenover het masker. De griffioen op het schilderij en de draak op het familiewapen geven aan dat het kwaad binnengedrongen is in de adellijke familie. De opbouw is vergelijkbaar met een tragikomedie: verschillende nevenpersonages kennen een tragisch einde, maar voor de twee hoofdpersonages loopt het gunstig af. Het is een sprookje met gruwelijke en romantische elementen.

Visueel en auditief ligt de nadruk op sfeerschepping. Op de niet synchrone lippen mag je niet letten. Er zit een mooie matchcut in van het oog van de verrijzende heks naar het uiteinde van een tuba. Barbara Steele heeft de perfecte opengesperde ogen voor deze griezelige dubbelrol die goed en kwaad verenigt. Eigenlijk was ze blond, maar ze droeg een pruik.

Vier personages dragen een masker. Legagneur speelt de rol van altijd vrolijke presentator, terwijl hij een duister geheim verbergt. Colette is afwisselend als secretaresse en als dienstmeid uitgedost. Max draagt de ene keer een chauffeurspet, de andere keer een koksmuts. Deze twee zijn de handlangers van Legagneur. Ook Roland Wolf gebruikt een valse identiteit, zoals blijkt uit de ontknoping.

Het is een rustig opgebouwde thriller met een mooie rol voor Philippe Noiret, die veel glimlacht en joviaal overkomt, maar tevens niet tegen z'n verlies kan en zich als een suzerein gedraagt op z'n landgoed. Voor Anne Brochet was deze rol van weerloze, gemanipuleerde dochter haar debuut. Chabrol laat haar natuurlijke schoonheid zien, met helderblauwe ogen en sproeten. Hij gebruikt vaak de combinatie blauw en roze om het glimmende schijnwereldje van speltelevisie op te roepen.

Deze film is het begin van een nieuwe periode voor Woody Allen. Het is zijn eerste van drie films met Scarlett Johansson en de eerste van een reeks films die plaatsvinden in een grote Europese stad, Londen in dit geval.

Het is niet toevallig dat het hoofdpersonage in het begin van de film Dostojevski aan het lezen is. Dit is Woody Allens antwoord op een hoofdthema bij de Russische schrijver: de vraag of er nog morele regels bestaan in een zinloos en goddeloos universum, of je bijvoorbeeld een moord kunt plegen zonder ten onder te gaan aan een bezwaard geweten. Dit thema komt trouwens ook al voor in "Crimes and Misdemeanors". In tegenstelling tot Dostojevski besluit Allen dat je wel gewoon verder kunt leven zonder boete te doen.

Een tweede motief is het element toeval. De scene met de ring doet denken aan een tennismatch waarin de bal het net raakt en er al dan niet net over gaat. De bevoordeelde speler verontschuldigt zich dan - alsof die het erg vindt. De oude vrouw wordt vermoord omdat ze toevallig in dat appartement woonde.

Jonathan Rhys Meyers speelt de rol sober en zonder overdrijven. Scarlett Johansson is een waardige opvolgster van Allens vroegere muzen Diane Keaton en Mia Farrow. Naar het schijnt had ze last van een allergie tijdens de vrijscene in de natuur, die x aantal keer herdaan moet worden. Leuk om Alexander Armstrong in een bijrolletje te zien - de presentator van de BBC-quiz "Pointless". Ook John Hannah (bekend van "Rebus") is goed als inspecteur.

Een merkwaardig detail is de discussie over wie nu de beste was: Agassi of Henman. Moet dat niet zijn: Sampras of Agassi? Misschien heeft de BBC als sponsor Woody Allen verplicht om de naam van de Britse publiekslieveling te vermelden?

Over het algemeen waardeer ik de ingetogenheid en de diepgang van deze film. Ik schat hem veel hoger in dan de meeste kaskrakers en prijswinnaars in dezelfde periode.