Opinions

Kort na de Tweede Wereldoorlog had het gewone volk in Italië het moeilijk. Tegen een achtergrond van Romeinse architectuur zien we een maatschappij in heropbouw. We volgen één bejaarde man met wie je gemakkelijk kunt sympathiseren. Uit de nette kleding en het horloge van Umberto kun je afleiden dat hij vroeger iemand geweest is, maar met z'n lage pensioentje heeft hij het nu moeilijk om de huur van z'n kamertje te betalen. Doordat hij zich waardig en hoffelijk blijft gedragen, ontstaat het beeld van de nobele arme die uitgebuit wordt door de verdorven rijke. De grote ogen van het dienstmeisje Maria stralen onschuld uit. De rollen werden toebedeeld aan amateurs die goed bij hun personage pasten en levensecht overkomen.

Het gevoelsregister wordt opengetrokken, met sentimentele vioolmuziek op de achtergrond. Bij het einde heeft menigeen een traantje weggepinkt. Het zien van een tramspoor brengt de ouwe stakker op het idee om zelfmoord te plegen, maar er is één iets wat hem nog aan het leven bindt: z'n terrier Flaik. Hiervoor zijn duidelijk twee verschillende honden gebruikt. De ene is zwart rond z'n ogen, de andere wit. In z'n emotionele toestand merkt Umberto niet eens dat z'n huisdier verwisseld wordt.

Dit is een parabel over het ontstaan van een menselijk geweten. Een buitenaards wezen kopieert het uiterlijk van een mooie vrouw. Dit wezen verleidt eenzame mannen om hen vervolgens te vermoorden. Aanvankelijk heeft het geen enkel besef van goed en kwaad; het is amoreel. Dit evolueert echter. Voor de man met het misvormde hoofd voelt het wezen al een klein beetje sympathie of medelijden, maar niet genoeg om zijn leven te sparen. Wanneer een man een jas en onderdak aanbiedt, wordt het voor het eerst geconfronteerd met menselijke goedheid. Vanaf dan begint het een geweten te ontwikkelen en menselijke eigenschappen te vertonen.

Symbolisch geïnterpreteerd kun je het buitenaardse wezen zien als een misfit, als iemand die anders is en niet in de maatschappij past. Een van de mooiste scènes is wanneer het wezen de eenzaamheid opzoekt in het bos om te bezinnen. Daar zal de dader in een slachtoffer veranderen.

Visueel sterk zijn de surrealistische scènes, waarin het wezen als een Jezusfiguur over een vloeistof loopt terwijl het slachtoffer erin verdrinkt. Sommige scènes hebben slechts een vlakke, donkere achtergrond als decor. Enkele scènes op straat werden met verborgen camera opgenomen.

De modernistische muziek, met strijkinstrumenten die clusters spelen en soms minimalistische elektronische klanken, roept de sfeer op van het buitenaardse. Ook de stilte draagt bij aan de desolate atmosfeer. (Helaas werd dit verbrod door een lawaaimaker op de rij achter mij.)

Scarlett Johanssen speelt haar sterkste rol van de laatste vijf jaar, dominant, verleidelijk, soms beangstigend en moeilijk te doorgronden. Leuk is ook het Schotse accent van haar tegenspelers.

Om te weten of ik het verhaal goed begrepen heb, zou ik ook het boek willen lezen. In elk geval lijkt dit me geen film voor de doorsnee science fiction-liefhebber, maar meer voor liefhebbers van symboliek, surrealisme en moderne kunst.

De "onkreukbaren" zijn vier outsiders die grote kuis komen houden in een stad waarin maffia, politie en gerecht door corruptie met elkaar vervlochten zijn. De boekhouder is grappig, net als de tegenstelling tussen de Ierse en de Italiaanse immigrant. De echte Eliot Ness was medeauteur van een autobiografie met als titel The Untouchables. Volgens de overlevering droeg Robert De Niro hetzelfde ondergoed als Al Capone om zich in te kunnen leven in de megalomane schurk. De echte Al Capone heeft naar het schijnt geen aanslagen gepleegd op de politie. Helemaal historisch betrouwbaar is het dus niet.

Het groezelige Chicago van de jaren '30 is gereconstrueerd met bijhorende oldtimers en flitscamera's. Schaduwen en sigarenrook zijn neonoirelementen. Het openingsshot gaat loodrecht naar beneden. Er zijn mooie tracking shots, met name net voor de moord op Malone (Sean Connery). Het standpunt van de "wop" (scheldwoord voor Italiaan) wordt dan subjectief getoond. De verwijzing naar Eisenstein, in vertraagde beelden, zorgt voor twee spannende verhaallijnen tegelijk. Even is Mood Indigo van Duke Ellington te horen, inderdaad uit 1930. De muziek van Ennio Morricone zorgt voor heroïek en spanning, maar het mooiste is toch dat melancholische fluitthema.

Dit is een vreemde mengeling van realistisch drama en surrealistische intermezzo's. Het realistische gedeelte gaat over de tegenstelling tussen New York en New Jersey. Margaret is opgevoed in New Jersey met traditionele familiewaarden, een kleinburgerlijke moraal; het gezin als hoeksteen van de samenleving. Nu woont ze in New York in een milieu van hippies, vrije liefde, feminisme en communisme. Wanneer ze te horen krijgt dat ze opnieuw zwanger is, staat ze voor een moeilijke keuze.

De surrealistische scènes vallen uit te leggen als dromen of fantasieën. Plots komt ze terecht bij een verwijfde persiflage van Ché Guevara, of in een parodie op blaxploitation of horror. Dat is een wel erg grote stijlbreuk. Barbra Streisand is in haar element in deze ongewone rol. Ze gebruikt een paar Jiddische en rare woorden: schnook en pizzazz. Het is een curiosum dat ondanks z'n ernstige thema een hoog campgehalte heeft.

Nadezhda betekent "hoop", een toepasselijke naam voor het hoofdpersonage. Je kunt gemakkelijk met haar meeleven omdat ze een gedreven individu is dat de strijd aangaat met het bureaucratische systeem. In de Benelux zouden sommige zaken niet mogelijk zijn. Voor dat huis zou wellicht een oplossing mogelijk zijn via schuldbemiddeling, en de banken zijn hier beter beveiligd. Naar het schijnt is het ten dele op ware gebeurtenissen gebaseerd, hoe onwaarschijnlijk sommige voorvallen ook lijken.

De plot is strak opgebouwd, met terugkerende elementen als het waterpistool en de gemarkeerde bankbiljetten. Ethisch gezien komt ze voor een moeilijke keuze te staan. Ze besluit dat een bank overvallen minder erg is dan de alternatieven. Tenslotte is het aan de banksector dat ze haar huis dreigt te verliezen. In 2011 zat de bankencrisis nog vers in het geheugen.

Het is in de Europese realistische stijl: een rustig tempo, de nadruk op de dialogen en de sociale en psychologische kant. Een handcamera volgt meestal het hoofdpersonage, al blijft hij af en toe bij iets anders hangen. Wanneer ze over een heuvel loopt, loopt de cameraman mee, met schokkerige beelden tot gevolg. Het is ongeveer wat je zou zien als je haar op een paar meter afstand volgde. Dit is het beste wat ik al gezien heb uit Bulgarije - niet dat ik er al veel uit gezien heb.

Afgezien van de inleiding met de aanslag in Oslo krijg je de indruk dat alles in één take opgenomen is. In werkelijkheid hebben ze enkele takes zo gemonteerd dat het er maar een lijkt. Deze stijl geeft een veel intensere beleving dan wanneer er dreigende of sentimentele achtergrondmuziek op geplakt wordt of allerlei effecten. Het moet allemaal zeer goed gepland zijn. De twintigjarige actrice loopt van de ene naar de andere dramatische scène zonder dat de intensiteit ooit afneemt. De handcamera loopt overal achter haar aan, zelfs wanneer dat wat schokkerige beelden heeft. Er zijn zelfs geen waterspatten te zien. Ondanks de strakke planning is hier en daar ook gebruik gemaakt van het toeval, zoals wanneer die mug op haar arm komt zitten. Ook het geluid versterkt de ervaring van nabijheid. Hijgerige ademhaling, geklots van water, en dan die schoten uit de verte die met onderbrekingen paniek veroorzaken.

Van de eerste hoorbare schoten tot het einde duurt het iets minder dan zeventig minuten. De personages zijn fictief, al hebben ze zich gebaseerd op getuigenissen. Spanning zit in de vraag of Kaja haar zusje zal vinden en wie wel of niet zal overleven. Door hem (vrijwel) niet te tonen komt de dader over als een monster met een gestoorde ideologie dat de vredige rust komt verstoren. Achteraf is het interessant om het eerste kwartier te herbekijken, wanneer je al weet hoe het met de personages af zal lopen. Het is een aangrijpende weergave van een traumatische gebeurtenis.