Opinions

Tien jaar Duitse geschiedenis, het is een hele kluif. Van 1967 tot 1977 was er een opeenvolging van aanslagen door de Rote Armee Fraktion. Het begon met mooie idealen. Studenten protesteerden tegen de Vietnamoorlog, kapitalisme, Amerikaans imperialisme en de kleinburgerlijke moraal. De concrete aanleiding was de vrijspraak van een politieman die een betoger tegen de sjah neergeschoten had. Het begon met een in brand steken van een leegstaand warenhuis - al bleek er toch een nachtwaker te zijn. Geleidelijk aan ontaardde het in steeds grover geweld.

Het is een flitsende montage van acties, voorbereidingen en discussies, afgewisseld met archiefbeelden, journaals en krantenkoppen. De eerste helft heeft een hels tempo, een rusteloze sfeer. Het draait vooral om Baader, Ensslin en Meinhof. De eerste twee waren impulsief, terwijl Ulrike Meinhof vooral iemand van de theorie was. Ze schreef voor het linkse blad Konkret, dat even in beeld komt op café.

De tweede helft is grauwer en statischer. Onderlinge conflicten komen aan de oppervlakte. Ze zijn in een doodlopend straatje beland. De zelfmoorden worden niet getoond. Hier bestaan samenzweringstheorieën over, maar het meest aannemelijke is dat de autoriteiten weinig gedaan hebben om hun zelfmoord te voorkomen. Ondertussen is de tweede generatie volop bezig, radicaler en met meer slachtoffers. Sommige leden leven nog. Brigitte Mohnhaupt kwam vervroegd vrij in 2007, met de bijhorende ophef. In België was er een gelijkaardige situatie met Pierre Carette van de CCC.

Het is gewaagd om deze geschiedenis grotendeels uit het standpunt van de daders te tonen. De makers tonen de feiten zonder een mening op te dringen. Wellicht sympathiseren ze met de oorspronkelijke idealen, maar niet met de methodes. Ze delen wellicht de mening van Horst Herold van het Bundeskriminalamt (Bruno Ganz), die stelt dat je begrip moet tonen voor de motieven. Hij wil de spiraal van geweld doorbreken met de middelen van de democratische rechtsstaat. Dit is geen luchtig tussendoortje, maar wel de moeite om te leren kennen en over na te denken.

Een thriller met een broeierig sfeertje, over een zielige, geobsedeerde sukkelaar en een schone die hem het hoofd op hol brengt. De tegenstelling tussen arm en rijk in een groeiende wereldstad is effectief weergegeven. Een mooi moment is wanneer links Qinawi staat met z'n versleten muts, en rechts een standbeeld van een farao met z'n kroon. Zo zijn het oude en het nieuwe Egypte in één beeld gevat.

Als je de letters b en d omwisselt, wordt de titel Dad-a-book! Een kinderboek doet de fantasie op hol slaanvan een zesjarig jongetje dat z'n vader verloren heeft. Niks ongewoons: even controleren of er geen monster onder het bed zit.

Dan begint z'n moeder echter door te slaan en zelf in het monster te geloven. Ik hang de theorie aan dat het zich allemaal in haar hoofd afspeelt, het is psychologische horror. Aangezien ze met z'n tweeën zijn, kun je het een folie à deux noemen.

Er zijn nogal wat echo's van horrorklassiekers: Poltergeist, The Exorcist, Repulsion... Het monster zelf krijg je maar zeer beperkt te zien, en dan nog in verschillende gedaanten. Als het op het einde in de kelder zit, staat dat symbool voor het onderbewustzijn.

Een minpuntje is dat er iets te veel geschreeuw en hamerende muziek in zit. Een wat meer ingetogen stijl had misschien beter gewerkt.

Het oude studiosysteem van Hollywood wordt vaak bekritiseerd, maar ze waren ruimdenkend genoeg om zichzelf te parodiëren. Strikt genomen lagen de MGM-studio’s in Culver City, net ten zuiden van Hollywood. Verschillende personages en incidenten zouden door de realiteit geïnspireerd zijn. Shields lijkt op David O. Selznick, en het rolletje van Leo G. Carroll op Hitchcock. Het is echter niet noodzakelijk om alle inside jokes te begrijpen. Toepasselijk is dat ze problemen hadden met censuur en met een acteur die op de zwarte lijst stond (Ned Glass, het grappige mannetje van de kostuumafdeling).

Bijzonder is de tijdstructuur. In de omkadering in het heden leren we een regisseur, een actrice en een schrijver kennen. De hoofdmoot bestaat uit drie grote flashbacks, telkens rond een van hen. Tussen deze persoonlijke geschiedenissen bestaan parallellen. Alle drie werden ze beduveld door dezelfde producent, hetzij op professioneel, hetzij op romantisch vlak. Er zitten twee vormen van ironie in. De man die hen bedrogen heeft, is ook degene die hun carrière lanceerde. Alle drie zweren ze nooit meer met Shields te willen werken, maar het einde laat zich raden.

Kirk Douglas speelt een megalomane manipulator met woede in z’n stem en in z’n ogen. Lana Turner wordt op een feestje door mannen omringd zoals een kaarsvlam door motten. Ze draagt wit bont, tegenover de donkere jurk met wespentaille van haar liefdesrivale. Gloria Grahame won een Oscar met slechts 9'32" schermtijd.

Het is mooi in beeld gebracht. Weelderige trappen, ruikers en juwelen tonen de luxe van Tinseltown. Licht en schaduw worden dramatisch aangewend. De hectiek van een première wordt getoond, met op de achtergrond bioscoopaffiches uit 1935. De industrie houdt zichzelf even een spiegel voor, om daarna weer voort te razen.

De rode ballon steekt af tegen z’n omgeving doordat bijna alles in de achtergrond grijs of bruin is. Het noordoosten van Parijs maakt een mistroostige indruk, met druilerig weer en gebouwen in slechte staat. De kerk en het flatgebouw staan er nog steeds; de meeste andere gebouwen zijn gesloopt.

De ballon heeft menselijke eigenschappen. Hij kiest partij vóór het jongetje en tegen het schoolhoofd. Er zijn komische en tragische momenten. Het is een symbool voor hoop in een tijd dat Frankrijk heropgebouwd moest worden. Kort voor het einde zweven drie ballonnen in de volgorde bleu, blanc et rouge. Plots is er een helderblauwe hemel. Het begint als een kinderlijke fantasie, maar groeit uit tot een surrealistische parabel over vriendschap, dood en verrijzenis. Zulke kleinoden zouden vaker gemaakt mogen worden.

Omdat ik zeer weinig Afrikaanse films ken, heb ik deze eens meegenomen. Het thema van de onrechtvaardige wereldhandel met het IMF, de Wereldbank en de G8 als drijvende krachten ken ik uit de boeken van andersglobaliste Naomi Klein. Afrikaanse landen besteden 40% van hun budget aan het afbetalen van schulden en veel minder aan sociale voorzieningen. De vraag is in hoeverre die schulden terecht zijn en of ze die eigenlijk nog wel terug moeten betalen, met hoge rentes erbovenop.

Het is een rechtzaak waarbij ook de verdediger van de Wereldbank uitgebreid aan het woord komt.

De film is iets te statisch om een topper te zijn. Een pluspunt is de Afrikaanse muziek.

De titel is symbolisch: Noriko is nog in de lente van haar leven, maar niet meer voor lang. Volgens de Japanse traditie moet ze dringend trouwen. Dat is in strijd met haar individuele verlangens. Haar stralende glimlach geeft aan dat ze gelukkig is met de huidige situatie, thuis bij haar vader. De enige andere man met wie ze een band heeft, is al verloofd met iemand anders. Onvermijdelijk moet het individu plooien voor de traditie, en zie je die glimlach stilaan wegebben. Wanneer haar vader dat leugentje om bestwil vertelt, zie je dat aan de micro-expressie op z'n gezicht; even trekt een spiertje samen.

Er is aandacht voor het traditionele Japan: thee, sake, pagodes, kimono's, no-theater. Toch zitten er ook moderne en westerse elementen in: slagroomtaart, honkbal en Gary Cooper. De tegenstelling tussen de metropool Tokyo en het rustige Kyoto wordt uitgespeeld. Naar de oorlog wordt slechts kort verwezen als een economisch moeilijke periode. De camera staat meestal stil, wat past bij het behouden tempo. Licht en schaduw worden benut. Het fietstochtje levert mooie beelden op.

Deze romantische komedie begint waar de meeste andere ophouden: bij het huwelijk. De illusie van de wittebroodsweken wordt doorgeprikt. Problemen met huisvesting brengen hen met de voeten op de grond. Tijdens hun eerste ruzie staat een muur in het midden van het beeld als symbolische scheiding tussen de echtelieden.

Jane Fonda speelt de jonge bruid die bruist van energie en optimisme. Robert Redford speelt iemand die op het eerste zicht de ideale schoonzoon lijkt: een vaste job, netjes gekleed, haar in een scheiding, rustig karakter. Maar net dat wordt hem door z'n kersverse vrouw verweten: dat hij te braaf en voorspelbaar is, een burgermannetje, een stuffed shirt. De vraag is of hij ook eens iets geks durft te doen.

Mildred Natwick en Charles Boyer spelen leuke karakterrollen: de schoonmoeder die vooral niet bemoeizuchtig wil zijn en de excentriekeling die dweept met een oriëntaalse levensstijl. Van de onderbuurvrouw krijgen we alleen de ogen te zien, want zij lijdt aan sociale angst en heeft alleen gezelschap van haar katten.

Neil Simon schreef het toneelstuk, dat ook in de podiumversie een belevenis moet zijn. De dialogen zijn spitsvondig. Er zit voldoende variatie in de locaties, met die trap, het krappe appartement en de exotische elementen. Dit is een aanrader voor wie van goede acteurs en verfijnde humor houdt.

Destijds was er heel wat protest, enerzijds van groepen die vonden dat er te veel bloot in zat, anderzijds van holebi's die vonden dat biseksuele en lesbische vrouwen als gestoord werden voorgesteld. Er was heel wat aandacht voor de scène met de ontkruiste benen. Uiteindelijk bleek het gewoon een goede thriller te zijn.

In het begin krijgen we een moord te zien door een blonde vrouw. De vraag rijst: is het Catherine (Sharon Stone) zelf of een brunette met een pruik? Tot kort voor het einde lijkt de tweede optie mogelijk, met Beth (Jeanne Triplehorn) als moordenaar. Dat gelooft de politie ook, maar de ijspriem onder het bed maakt duidelijk dat Catherine wel degelijk de moordenaar is. Dit is een van de weinige thrillers waarin de moordenaar er ongestraft mee wegkomt. Het enige twijfelachtige punt aan de plot is wanneer Beth haar handen in haar zakken stopt terwijl Nick (Michael Douglas) een pistool op haar richt.

Het onderliggende motief is de strijd tussen de seksen. Volgens een joods-middeleeuwse legende weigerde Lilith, de eerste vrouw van Adam, onder hem te gaan liggen. Voor Catherine geldt hetzelfde. Zij ligt bovenaan, met de ijspriem als fallussymbool. Ze doorbreekt het traditionele rolpatroon van de onderdanige vrouw en gebruikt haar seksualiteit om de weerloze man te domineren en te manipuleren. In de scène met de ontkruiste benen zie je de zwaarlijvige sheriff (Jack McGee) die niet langer de ondervraging leidt, maar haar alleen nog kan aangapen.

Er zijn invloeden van oude misdaadfilms: Hitchcock, film noir en de femme fatale. San Francisco was ook de locatie van The Maltese Falcon en Vertigo. We zien lange camerabewegingen, kikkerperspectief, schaduwen, weerspiegelingen, namaak-Picasso... De bedwelmende muziek van Jerry Goldsmith is beïnvloed door Bernard Herrmann.

In de top 100 van best betaalde sportfiguren staan welgeteld nul vrouwen. Toch kunnen tennisspeelsters vandaag veel geld verdienen. Dat hebben ze grotendeels te danken aan Billie Jean King. Emma Stone zet haar neer als een harde tante op de tennisbaan en in discussies met gezaghebbers, maar als zachtaardig en twijfelend in het privéleven. Bobby Riggs komt over als een clown die z'n sexistische opmerkingen overdrijft als onderdeel van een act, zonder dat hij het echt meent. Uiterlijk lijken de twee acteurs erg op het origineel.

In de scène bij de kapster creëren het geluid van de schaar en het wrijven door de haren een intieme sfeer. Het slaan op de ballen klinkt alsof er een microfoon vlakbij staat. Helaas klinkt er vervelende muziek tegelijk. Emma Stone beweert zelf waardeloos te zijn in tennis, maar die match zag er verrassend geloofwaardig uit. Hebben ze gebruik gemaakt van dubbels, of urenlang gespeeld en de beste punten gebruikt? Het is een leuke reconstructie geworden van een overhypete match en alle bijhorende discussies.

Laurel en Hardy kwamen in hun beste periode toen ze talkies gingen maken. Deze short lag aan de basis van Sons of the Desert. Het kenwijsje The Dance of the Cuckoos staat in twee toonaarden tegelijk, en past daardoor bij de twee contrasterende persoonlijkheden.

Ze speelden altijd dezelfde twee personages, maar in een variërende situaties. In dit geval zijn ze twee echtgenoten die onder de sloef liggen. Stan is de naïeveling die dwaasheden aaneenrijgt, maar overal goed uit komt. Oliver is de manipulator die zichzelf slimmer waant dan anderen, maar steevast het deksel op de neus krijgt. Het is een combinatie van fysieke, verbale en situationele humor. Vaste ingrediënten zijn de mimiek van de Dunne en de stereotiepe maniertjes van de Dikke. Als komisch duo zijn ze enkel geëvenaard door Lernout en Hauspie.

Het langere The Flying Deuces (1939) is hierop gebaseerd, maar in dit geval vind ik de korte versie beter. De terugkerende foto is van Jean Harlow, telkens met een ander opschrift. Hardy schakelt snel over van romantische vervoering naar liefdesverdriet. Laurel volgt zonder er veel van te begrijpen. Grappige dialogen en vergissingen worden afgewisseld met fysieke humor.

De militaire discipline is niet echt besteed aan het komische duo. Ze begaan de ene na de andere blunder, maar uiteindelijk zullen ze op een creatieve manier de slag winnen. Wie niet sterk is, moet slim zijn. Een kolderiek moment is wanneer Stan de pin van de granaat weggooit in plaats van de granaat zelf. De aanvoerder van de Riffijnen wordt gespeeld door de regisseur zelf, James W. Horne. Componist Marvin Hatley speelt een van zijn krijgers. Zijn koekoekswijsje kreeg voor de gelegenheid een militair marsritme.

Sabine woont in een dorp nabij Le Mans en studeert kunstgeschiedenis in Parijs. De tegenstelling tussen stad en platteland speelt een rol, maar ook die tussen romantische dromerij en een praktische ingesteldheid. Sabine (Béatrice Romnand) gelooft in een huwelijk op basis van ware liefde. Om dat te bereiken wil ze de werkelijkheid manipuleren. Ze voelt wanderlust, de drang om aan haar milieu te ontsnappen. Haar vriendin Clarisse (Arielle Dombasle) ziet het huwelijk als een maatschappelijke conventie en neemt de werkelijkheid zoals ze komt. De tegenstelling tussen deze twee vriendinnen uit zich ook in hun kledingstijl. Een detail is dat Clarisse geen trouwring draagt hoewel ze getrouwd is. De titel is ironisch.

Het antiquariaat en Sabines kamer staan vol snuisterijen, in contrast met het zakelijk ingerichte kantoor van de in pak met das geklede advocaat Edmond (André Dussollier). Wanneer zij de deur van haar kamer dichttrekt, zie je hem denken: hoe kom ik hieruit zonder haar te kwetsen? Hij heeft een succesvolle carrière en wil zich niet laten strikken door een dromerige studente.

De locaties dragen bij tot de sfeer: hellende kasseiweggetjes, herfstbladeren, de kathedraal van Le Mans, het openbaar vervoer... Binnenscènes hebben vaak een raam centraal op de achtergrond, waardoor je de natuurlijke lichtinval en de beweging van het verkeer ziet. De zon en de maan zijn terugkerende motieven op lampen en schilderijen, symbool voor de droomwereld waarin Sabine leeft.

Marion Davies was een gracieuze, modieuze actrice die bekend werd met romantische komedies in het stomme tijdperk. Dit is een dankbare rol, omdat ze twee compleet verschillende outfits mag dragen. Eerst is ze het zedig geklede Quakermeisje met hoofdkapje; later is ze te zien in een uitdagende jurk met smaragden. Henry is een dandy met een potloodsnorretje en pommade, die enkel belang hecht aan uiterlijkheden. Forrest Stanley was wel vaker haar romantische tegenspeler. Drie pantomimes zijn mooi ingebouwd als charade. Het draait rond de morele vraag of een vrouw zichzelf moet veranderen om aan de wensen van een man te voldoen.

Leuk weetje: Marion Davies wordt gespeeld door Amanda Seyfried in Mank (2020).

Het draait volledig om de ontmoeting tussen twee personen. Het is één lange dialoog. Toch wordt het nooit saai. Enkele nevenpersonages zorgen voor afwisseling in het ritme. De Weense locaties vormen een sfeervol decor. In het begin is er de beweging van de trein, daarna wandelen ze van de ene naar de andere bezienswaardigheid. Er is eenheid van plaats, tijd en handeling. Het begint vóór zonsondergang en eindigt even na zonsopgang, minder dan vierentwintig uur in totaal.

Het bijzondere zit in de relatie die ontwikkeld wordt via de dialoog. Traditioneel worden relaties al te vaak voorgesteld als leidend tot ofwel een huwelijk ofwel sex. Hier is er eindelijk eens een relatie die diepgang en betekenis heeft. Over de twee personages afzonderlijk komen we een en ander te weten via anekdotes, ontboezemingen en een rollenspel. De twee groeien naar elkaar toe. De onderwerpen gaan van banaal tot diepzinnig. De stelling over reïncarnatie houdt geen steek, want misschien zijn er tien miljard zielen die niet allemaal tegelijk geïncarneerd zijn. De uitspraak dat feminisme bedacht is door mannen, is dan weer goed gevonden. De muzikale en poëtische intermezzo's bevorderen de sfeer, net als de nachtelijke beelden. De twee acteurs komen zeer natuurlijk en spontaan over, met ongetwijfeld een deel improvisatie.

Louise Brooks speelt een jonge vrouw die zich vermomt als arme jongen, een rol die doet denken aan Veronica Lake in Sullivan's Travels. Ze heeft haar manier van lopen aangepast. Haar bekende bob zit verborgen onder een petje. In de close-ups drukt ze verdriet uit. Toen ze een rijdende trein op moest springen, heeft ze zich echt verwond. Het is haar beste Amerikaanse rol.

Richard Arlen is de nobele arme, maar Wallace Beery steelt de show als Oklahoma Red, de ruwe zwerver. Een opvallende nevenrol is er voor Blue Washington, een zwarte acteur die ook baseball speelde in de “Negro Leagues”.

Het gaat letterlijk over bedelaars die naar een eigen huis verlangen, maar een tussentitel vermeldt dat iedereen een beetje bedelaar is. Moeilijke thema’s als armoede en seksueel misbruik worden niet gemeden. Het doden uit zelfverdediging wordt in flashback getoond tegelijk met het heden. Enkele gevechten en stunts zorgen voor de nodige actie.

Séverine en Pierre hebben een verstandshuwelijk. Zij lijkt frigide; hij is moreel hoogstaand. Hun interieur is symmetrisch. Er hangt een kubistisch schilderij aan de muur. Ze slapen in twee afzonderlijke bedden in een kamer met maagdelijk wit. Op de achtergrond klinkt het getik van een wekker.

Heel anders klinkt het getingel van de bellen van de landau in de openingsscène. De kijker wordt meteen op het verkeerde been gezet, want dit blijkt een fantasie te zijn. Pierre draagt een grijs maatpak met das; Séverines jurk is fel rood. Deze kleur staat symbool voor passie en zal terugkeren in de rozen van de charmeur Henri en in de bloedvlek op het witte laken.

Séverines onderdrukte seksualiteit is de oorzaak van haar verkrachtings- en SM-fantasieën. De centrale verhaallijn is realistisch, maar deze wordt onderbroken door fantasieën, herinneringen en vervormde herinneringen. Buñuel, met z'n achtergrond in surrealisme, laat bewust in het midden waar de grens tussen realiteit en fantasie precies ligt. De vraag wat er in het doosje van de Japanse klant zit, blijft onbeantwoord. De slotscène is verwarrend, vooral omdat diezelfde rolstoel al op het trottoir stond in een herinnering.

De regisseur heeft een cameo aan een tafeltje in het begin van de fantasiescène met de doodskist. Louter bij wijze van veldonderzoek heeft hij enkele Franse bordelen bezocht. Het tafereeltje waarin de dochter van de kuisvrouw haar schoolrapport aan de bordeelhoudster laat zien, lijkt me uit het leven gegerepen. Het interieur is netjes verzorgd. Wanneer Armand een ovaal kader met een odalisk kapot slaat, wordt dat gauw vervangen, want kort daarna hangt de afbeelding alweer aan de muur. Voor 1967 was de erotiek op het randje, al is het rollenspel vooral komisch. Het meest gewaagde wat er te zien is, is de blote rug van Catherine Deneuve.

De namen zijn symbolisch gekozen. Séverine betekent ernstig. Pierre betekent rots. Henri kan een verwijzing zijn naar Henry VIII met z'n zes vrouwen. Madame Anaïs kan naar Anaïs Nin verwijzen of naar een vruchtbaarheidsgodin. In Charlotte (Françoise Fabian) zit het woord harlot. Semen retentum venenum est is Latijn voor "Opgehouden zaad is giftig". Zorra is Spaans voor vossin, maar wordt ook voor een prostituee gebruikt.

Catherine Deneuve kan de grootste Franse actrice genoemd worden. Met haar bleke huid en waterige ogen geeft ze de fragiliteit weer van een personage met onderdrukte verlangens, van een vrouw met een dubbelleven. Dit symbolistische drama laat de toeschouwer in verwondering achter.

In de achttiende eeuw werd dit sprookje gebruikt om meisjes voor te bereiden op een gearrangeerd huwelijk. Ze moesten hun eigen verlangens opofferen voor het gezin. Het gaat over het verschil tussen uiterlijke en innerlijke schoonheid, en over het verschil tussen materiële en spirituele rijkdom. De roos, het dierbaarste bezit van het Beest, staat symbool voor liefde.

Het Beest zou geïnspireerd zijn door Petrus Gonsalvus, een Spanjaard die aan hypertrichose of buitensporige haargroei leed, maar toch met een Parijse edelvrouw trouwde. Jean Marais werd volgeplakt met nephaar. Naar het schijnt was het zeer pijnlijk om dat er nadien terug af te trekken. Het Beest is melancholisch en schaamt zich over z'n uiterlijk.

In het begin schrijft Jean Cocteau op een schoolbord de namen van cast en crew, waaronder z’n minnaar Jean Marais. De toevoeging van Avenant was een manier om zijn adonisgezicht niet slechts in de laatste vijf minuten te tonen. Van de drie broers in het sprookje blijft er slechts één over. De oudste twee zussen doen denken aan de stiefzussen van Assepoester. De schuldeiser is een stereotiepe inhalige jood.

De regisseur haalde inspiratie uit de gravures die Gustave Doré tachtig jaar eerder maakte bij La Belle au Bois Dormant (De Schone Slaapster). De binnenopnamen vonden plaats in de studio’s van Saint-Maurice. Het platteland nabij Tours diende als thuisstreek. Van het classicistische kasteel van Raray werd de verwilderde natuur gebruikt en de lange tuinmuur met bogen en beelden van de hertenjacht. Toen Cocteau in het ziekenhuis lag, liet hij zich vervangen door René Clement.

Mist, schaduwen en reflecties worden gebruikt om de juiste stemming op te roepen. Wanneer de kaarsen vanzelf aangaan in het kasteel, is dat een achterwaarts afgespeelde opname van kaarsen die uitgeblazen worden. Het kasteel heeft magische eigenschappen. De magische spiegel, in de achttiende eeuw verzonnen, was een voorspelling van de televisie. De kostuums passen meer bij de zeventiende eeuw.

De muziek is van Georges Auric, lid van Les Six, een groep componisten die met Jean Cocteau samenwerkten en Parijse cafés frequenteerden. Het koorgezang en de orkestrale klanken verhogen de mysterieuze, dromerige sfeer. Er zitten mooie woordeloze scènes in. Deze bewerking is niet zozeer op kinderen gericht, maar ligt meer in de lijn van symbolistische en surrealistische poëzie.

Tijdens haar strijd om van haar dochter een kindsterretje te maken zegt Maddalena (Anna Magnani) op een gegeven moment: "Ik had een actrice kunnen zijn." Daarmee verraadt ze wat haar drijft: ze wil haar eigen droom beleven via haar dochtertje, dat weinig talent heeft en nauwelijks beseft wat er gaande is.

Het is echter al te gemakkelijk om haar te veroordelen. Er speelt ook een sociale factor. Ze wil dat haar dochter het later beter heeft dan zijzelf. Ze woont in een volkswijk in het naoorlogse Italië, verdient wat geld als thuisverpleegster. De mensen wonen dicht opeen en sober. Gebouwen zijn in slechte staat, de muren kaal, de interieurs schamel. Het contrast met de ijdele glitter van de Cinecittà is groot.

Visconti vindt het juiste evenwicht tussen realisme, sentiment en humor. Anna Magnani is geweldig als de energieke flapuit, bij momenten driftig en onuitstaanbaar, maar met het hart op de juiste plek.

Het grootste spektakelepos van het oude Hollywood volgt vier leeftijdsgenoten met een verschillende achtergrond: de Judeeër Judah Ben-Hur, de Romein Massala, de geboren slavin Esther en de Galileeër Jezus. Het werd gemaakt met de technieken van die tijd: compositiebeelden met geschilderde achtergrond, sets in de Cinecittà, duizenden figuranten. De zeeslag ziet er nep uit, maar de wagenrace blijft adembenemend. Spectaculair is hoe Charlton Heston voorwaarts uit z'n wagentje geslingerd wordt en er terug in klimt. Naar verluidt stond dat niet in het script. Het is mooi gemonteerd, met de reacties van het publiek, waaronder prefect Pontius Pilatus.

Judah en Messala waren jeugdvrienden, maar onder de Romeinse bezetting kiezen ze het tegenovergestelde kamp. Er zit een homoseksuele ondertoon in hun verhouding. Je ziet hen met blote schouders en atletisch bovenlichaam. Ze kijken elkaar diep in de ogen. Het speerwerpen bij hun eerste ontmoeting kun je freudiaans interpreteren, net als de penetratie tijdens de wagenrace. Hun haat-liefdeverhouding staat centraal.

In zo'n historisch drama schemeren hedendaagse opvattingen door, zoals het afkeuren van slavernij en antisemitisme. De religieuze boodschap zal er bij een modern publiek moeilijker in gaan. Er worden letterlijk melaatsen genezen. Daarnaast is er echter de diepere boodschap van geweldloosheid. Judah is aanvankelijk op wraak uit, maar komt tot de conclusie dat zachte macht en vergiffenis krachtiger zijn.

Esther, gespeeld door de Israëlische Haya Harareet, staat symbool voor zuiverheid. Dat wordt benadrukt door het licht op haar gezicht te laten vallen. De tegenstelling tussen goed en kwaad wordt weergegeven door licht en donker. Het is niet toevallig dat Judah met witte paarden rijdt en Messala met zwarte.

De muziek van Miklós Rózsa roept afwisselend een heroïsche en een romantische sfeer op. Er zit ook een oriëntaals element in. Een terugkerend motief klinkt elke keer wanneer Christus in beeld komt, of althans zijn achterhoofd.

Het is mooi dat dit werkje gered is, al zijn sommige stukken onherstelbaar beschadigd. Het verhaaltje is romantisch en voorspelbaar, maar toch onderhoudend, dankzij de acteurs en de afwisseling aan decors.

Gloria Swanson kon een scala aan emoties weergeven met haar mimiek. "We had faces!" zou ze achtentwintig jaar later zeggen. Ze speelt de ingénue, de damsel in distress, die moet kiezen tussen plicht en passie. Grote hoeden en sieraden, donkere lippenstift en een krulletjes geven haar een modieus uiterlijk.

Rudolph Valentino was de adonis van die tijd. Hij speelt de romantische held, die toevallig in de buurt is wanneer haar leven in gevaar is. Hij draagt een keurig pak met pochet, een gouden horlogeketting, een sigarettenhouder en gepommadeerde haren.

Het begint in Engeland, maar reizen naar het buitenland zorgen voor afwisseling. Er is een mooie montage tijdens het bergbeklimmen, een fantasiescène tijdens de pruikentijd in Versailles en een climax in de woestijn. Er zijn kleurfilters en toegevoegde klankeffecten, zoals de wind. De muziek van Henny Vrienten wisselt af tussen walsjes, ragtime, treurige strijkers en plechtige blazers.

De weidse landschappen van de Mojavewoestijn in technicolor staan garant voor visuele pracht. De openingsmziek heeft iets heroïsch. James McKay (Gregory Peck) komt als zachtaardige buitenstaander terecht in een machomilieu waarin een vete heerst tussen twee families. Beide families zitten vast in een cyclus van uitzichtloos geruzie. Het gaat over de tegenstelling tussen de oude mentaliteit van het Wilde Westen en de nieuwe mentaliteit, gebaseerd op recht en verzoening, vertegenwoordigd door McKay en de erfgename Julie Margolin (Jean Simmons). De mooiste nevenrol is voor Burl Ives, die z'n voornaam niet gestolen heeft, want hij burlt als een hert.

McKay moet een paar dingen doen om z'n mannelijkheid te bewijzen: een paard temmen, een gevecht aangaan. William Wyler zag het als een allegorie op de Koude Oorlog. Volgens hem was iemand die een vreedzame en durende oplossing nastreeft via onderhandelingen meer mans dan degenen die met pistolen en lasso's lopen te zwaaien.

Walter Keane was een narcist en een praatjesmaker. Hij wist zichzelf te verkopen, maar kon geen negatieve kritiek verdragen. Margaret had het artistieke talent, maar was introvert en onzeker. Bovendien was de maatschappij bevooroordeeld tegen vrouwelijke kunstenaars. Vrouwen leerden koken, piano spelen en tekenen, maar de grote sterren waren meestal mannen.

Het succes van dit koppel lag in de opkomst van massaproductie in de jaren ‘50 en ‘60. Ze verkochten weinig originele schilderijen, maar massa’s posters en andere reproducties. De periode is goed gereconstrueerd, met de toenmalige mode, auto’s en telefoons.

Ogen zijn de spiegels van de ziel. Grote ogen betekenen dus uitvergrote emoties. Die zielige kinderen zijn extra ontroerend. Een scène die eruit springt is die in de supermarkt, wanneer Margaret de indruk krijgt dat iedereen haar met grote ogen aankijkt.

Amy Adams spreekt met een zuiders accent. Tijdens de rechtstzaak imiteert Christoph Waltz Perry Mason. Krysten Ritter heeft een mooie nevenrol als de vriendin die gauw doorheeft wat er gaande is, net als de dochter, die gespeeld wordt door twee actrices van verschillende leeftijd. Het gelijknamige liedje van Lana Del Rey is een mooie toevoeging. Het is een waar verhaal met een sterke visuele en psychologische component.

Een brave onderwijzer klust stiekem bij in een taxicentrale - een mooie vingerwijzing naar de te lage lonen in het onderwijs. Wanneer hij verslaafd raakt aan cortisonen, ondergaat zijn persoonlijkheid een metamorfose. Hij vertoont manisch gedrag, gooit opeens met geld en krijgt megalomane trekjes - vandaar de titel. Ik vraag me af of de gevolgen van cortisonen niet overdreven worden. Depressie en angststoornis worden wel als mogelijke bijwerkingen genoemd.

James Mason weet deze persoonlijkheidsverandering aannemelijk neer te zetten, al is het spijtig van zijn Britse accent. Wanneer hij de Bijbel erbij haalt om zijn wangedrag te verantwoorden, wordt het even heel creepy.

Barbara Rush speelt de echtgenote die eerst aan het rolpatroon van de onderdanige huisvrouw lijkt te beantwoorden, maar wanneer het er echt op aankomt blijkt ze over een kranige persoonlijkheid te beschikken. De jonge Walter Matthau speelt een ernstige rol als collega en vriend des huizes. Richard Collier zorgt als melkboer voor een moment van comic relief.

De kleuren (DeLuxe Color) zijn mooi gebruikt. De dure jurken van Lou steken af tegen de grijze achtergrond.

Een minpunt is het geforceerde happy end.

De grotendeels waargebeurde feiten worden getoond vanuit een subjectieve invalshoek. Als kijker word je gemanipuleerd om sympathie te voelen voor een meervoudige moordenaar. Z'n misdaden worden slechts kort behandeld; z'n slachtoffers worden als onsympathiek voorgesteld. Ondanks dit gebrek aan objectiviteit is het een boeiend portret van een tot levenslang veroordeelde. Er valt zeker wat voor te zeggen dat hij vervroegd vrij had moeten komen onder voorwaarden; anderzijds is het begrijpelijk dat iemand die een cipier doodslaat, geen gunstige evaluatie krijgt. Robert Stroud heeft een nuttige bijdrage geleverd aan de vogelgeneeskunde. Iemand kan tegelijk goede en slechte eigenschappen bezitten, en zachtaardiger worden naarmate de jaren verstrijken en het testosterongehalte afneemt.

Schaduwen van tralies benadrukken het gevoel van opgesloten zitten. Scheve camerahoeken geven z'n dronkenschap weer en de wanorde tijdens de rebellie. Vertederend is de scène waarin een mus een wagentje voorttrekt. Birdman of Leavenworth was een logischer titel geweest. Het eerste woord heeft een letterlijke en een figuurlijke betekenis. Vogels zijn symbool voor het verlangen naar vrijheid.

De acteurs halen het onderste uit de kan: Karl Malden als de wrokkige gevangenisdirecteur, Thelma Ritter in een van haar vele karakteristieke nevenrollen, Kojak met haar, en natuurlijk de Burtman die evolueert van heetgebakerde schoft tot zorgzame, wijze bejaarde. Dit alles wordt dramatisch ondersteund door de symfonische klanken van Elmer Bernstein. Hier en daar wordt een loopje genomen met de werkelijkheid, maar het is wel een aangrijpende levensschets geworden.

Voor één keer komt het gevaar bij Hitchcock niet van een misdadiger, maar van onze gevederde vrienden. De inspiratie kwam deels van een kortverhaal van Daphne du Maurier, deels van een echt incident met meeuwen die vergiftigd plankton gegeten hadden. Het is een opstand van natuur tegen cultuur, de elfde plaag van Egypte, een gruwelijke fantasie waarin de illusie van veiligheid wegvalt.

Met aanvallen van vogels heb je nog te weinig om twee uur te boeien, dus hebben ze komische, tragische en romantische elementen geïnjecteerd. Het meest tragische voorval is de dood van Annie. De dreiging werkt doordat je mee kunt leven met degenen die erdoor belaagd worden. Het leukste nevenpersonage is de amateurornithologe. Andere dorpsbewoners illustreren het bijgeloof en de bekrompen argwaan van zo'n besloten gemeenschap. Een parallel met de werkelijkheid is dat Veronica Cartwright haar dertiende verjaardag vierde op de set.

Tippi Hedren doet het verbazend goed voor iemand die gekozen werd op basis van een reclamespotje. Haar Melanie Daniels is schalks, gracieus, geëmancipeerd. Edith Head, keizerin der kostuumontwerpers, gaf haar een groen pakje, en ze rijdt met een groene Aston Martin. Deze kleur contrasteert met het zwart-wit van kraaien en meeuwen, en met het bruin van de aan verlatingsangst lijdende Lydia (Jessica Tandy). Ook de dwergpapegaaien (lovebirds) zijn groen, maar hun kop is rood, zoals het bloed op Melanies gezicht.

Het camerawerk is dynamisch, al is het mooiste shot een stilstaand, van op een heuvel geschoten beeld, alsof een boze God toekijkt hoe de meeuwen een voor een naar beneden duiken om Sodom en Gomorra te vernietigen. Wanneer kort voor het einde Mitch (Rod Taylor), in de traditionele rol van beschermende man, de deur naar buiten opent , is er eigenlijk geen deur, maar ze wordt gesuggereerd door geluid en licht.

Wanneer Melanie met haar rug naar dat klimrek gaat zitten, is dat een moment van dramatische ironie. Wij weten dat de kraaien zich verzamelen, maar zij weet het nog niet. Dan volgt er een tergend lange close-up van een rokende Melanie, waarna een subjectief camerastandpunt haar blik volgt. Dit is een mooi voorbeeld van visuele spanningsopbouw. Doordat sommige vogels op het rek bewegen, ga je er spontaan van uit dat ze allemaal leven, maar een deel is nep en onbeweeglijk.

Op vlak van trucage zijn de destijds beschikbare middelen benut. De kinderen lopen op een loopband en worden grotendeels aangevallen door nepvogels. Heel wat andere aanvallen zijn met echte vogels, die gelokt werden door aas achter de camera en op handen van acteurs. Er zijn complexe matte shots gebruikt. Het laatste shot is een combinatie van tweeëndertig beelden van kleine groepjes vogels, een rijdende auto en een geschilderde achtergrond. Hitchcock had alle beelden op voorhand in z'n hoofd en tekende ze uit op storyboards. Daarna waren alle middelen goed om deze beelden zo dicht mogelijk te benaderen.

En dan... het geluid! Afgezien van het kinderliedje op school, waaraan strofes toegevoegd moesten worden, en Melanies uitstekende vertolking van Debussy's Arabesque No. 1 - waarbij ze praat en wegkijkt van de toetsen - is er geen muziek gebruikt in de traditionele zin. De vogelgeluiden zijn echter afkomstig van een trautonium, een vroeg elektronisch instrument. De soundtrack, waaraan Bernard Herrmann meewerkte, is dus een vorm van experimentele muziek. Ook de stilte is op een effectieve manier gebruikt.

Er bestaan allerlei theorieën over de reden en de symbolische betekenis van de aanvallen, maar er zijn geen eenduidige antwoorden. Je kunt best het absurde van het gegeven aanvaarden en je laten onderdompelen in een zee van beeld en geluid.

De woordspeling in de titel werkt beter in het Frans: lune de fiel i.p.v. lune de miel (maan van gal i.p.v. maan van honing). In het Engels wordt dat bitter moon i.p.v. honeymoon. Als ik het goed heb, komt de volle maan twee keer in beeld: halverwege, als Oscar (Peter Coyote) het uitmaakt, en op het einde.

Oscar en Mimi (Emmanuelle Seigner) hadden ooit mooie toekomstdromen. Toen deze niet uitkwamen, hebben ze zich uit verbittering overgegeven aan een decadente levensstijl. Binnen hun haat-liefdeverhouding vernederen ze elkaar om beurten. Ondanks zijn nihilistische opvattingen krijgt Oscar berouw over hoe hij Mimi behandeld heeft.

Uit verveling beslissen ze Nigel en Fiona Dobson (Hugh Grant en Kristin Scott Thomas) bij hun sadistische spelletjes te betrekken. De tegenstelling is groot: de Dobsons zijn een keurig koppel uit de Britse upper class. De volgende dagen worden hun maskers echter afgerukt. Onder dat laagje beschaving kunnen lagere behoeften schuilgaan. Romantische en idealistische illusies worden aan diggelen geslagen.

De vertelstructuur met de flashbacks werkt goed. De dialogen zijn uitstekend geschreven. De vier acteurs geven gestalte aan vier zeer verschillende personages met diepte.

Gelaagde rollen zijn de interessantste om te spelen. Leon wordt door mensen in z'n omgeving omschreven als "een goed mens". Zelf worstelt hij echter met z'n katholieke schuldbesef. In de biechtstoel bekent hij dat hij zondige gedachten heeft. Wanneer hij de jodin Rosa laat onderduiken, doet hij dat niet uit barmhartigheid, maar wel om macht over haar te krijgen. Rosa wordt z'n gijzelaar. Onder invloed van alcohol dringt hij zich aan haar op. Zij is hem dankbaar, maar als getrouwde vrouw wijst ze hem af. Hij laat haar echter in de waan dat haar echtgenoot dood is, totdat ze met z'n wensen instemt. Hij doet antisemitische uitspraken en wil haar bekeren tot het ware geloof - het katholicisme.

Agnieska Holland heeft het over de Holocaust in haar eigen land Polen. Haar eigen grootouders waren daar slachtoffer van. Silezië werd in 1939 geannexeerd door de Nazi-Duitsland. De Duitstalige bevolking van die regio kon de status aannemen van "Volksduitser". Tot dat milieu behoort Leon, die letterlijk goed geboerd heeft. De schaarste aan levensmiddelen wordt duidelijk gemaakt. Mensen dronken ersatzthee met frambozenextract, en ze gebruikten laatkoppen als alternatieve geneeswijze tegen koorts.

Licht en donker hebben een grote betekenis. In het begin zitten ze in een donkere wagon met een streepje licht. In de donkere kelder verlangt Rosa naar een beetje daglicht. Elisabeth Trissenaar en Armin Mueller-Stahl zetten een intens portret neer van twee mensen met een onevenwichtige machtsverhouding.

Het is een verfilming van z'n eigen toneelstuk, wat te merken is aan de zeer beperkte ruimte. Fassbinder gaf toch een indruk van diepte aan de kamer met het schilderij van Poussin. De gespierde, dynamische lichamen op de achtergrond staan in contrapunt met de levende lichamen op de voorgrond. Wanneer deze een meer statische houding aannemen, komt er tegelijk een modepop met een gelijkaardige houding in beeld. Net als deze poppen heeft Petra een pruik nodig om toonbaar te zijn.

De goed geschreven dialogen gaan over macht in een relatie. Petra domineert Marlene, maar wordt gedomineerd door Karin. Deze laatste weet in haar achteloosheid als enige te bekomen wat ze nastreeft. De actrices weten de onvervulbare drang naar emotionele bevrediging in dit decadente milieu goed weer te geven. Ondanks de volledig vrouwelijke bezetting is Fassbinder even te zien op een foto in een krant.

De leefwereld van Nina (Natalie Portman) beperkt zich grotendeels tot twee locaties: thuis en het balletgebouw. Ze is opgegroeid in een overbeschermde omgeving. Hoewel ze al volwassen is, slaapt ze in een roze slaapkamer met troeteldiertjes. Haar moeder (Barbara Hershey) gaf haar eigen carrière voor haar op. Alles staat in het teken van Nina's grote droom: de hoofdrol dansen in Het Zwanenmeer.

In fel contrast met haar veilige thuis staat het balletmilieu, dat achter een illusie van schoonheid en perfectie de harde realiteit verbergt: blessures, stress, rivaliteit, eetstoornissen. Choreograaf Thomas Leroy (Vincent Cassel) vraagt het uiterste van zijn danseressen.

Om zich te verplaatsen van thuis naar het balletgebouw en terug moet ze door een tunnel. Associaties met tunnelvisies en bijna-doodervaringen wellen op. In het wit gekleed ziet ze een in het zwart geklede lookalike haar pad kruisen, een voorafspiegeling van haar obsessie met de witte en de zwarte zwaan uit Tsjaikovsky's ballet.

Tweemaal breekt ze toch uit naar de buitenwereld, wat haar geen gunstig beeld oplevert. In het ziekenhuis gaat ze Beth (Winona Ryder) bezoeken, een afgedankte en bijgevolg suïcidale prima ballerina van wie ze de plaats in probeert te nemen ("I just wanted to be perfect, like you."). Lily (Mila Kunis), een danseres met minder beroepsernst, leert haar het uitgaansmilieu kennen en brengt haar in contact met haar sluimerende donkere kant.

Nina lijdt aan boulemie en doet aan automutilatie. In haar paranoïde verbeelding is Lily de zwarte zwaan die de prins verleidt.

We zien dingen die zich enkel in Nina's hoofd afspelen: een wensdroom (begin), een natte droom (met Mila Kunis), en haar hallucinaties. Hierbij hebben de jongens van de visuele effecten zich uit kunnen leven. Haar spiegelbeeld leidt een eigen leven, haar knieën buigen naar achteren zoals bij een loopvogel en ze krijgt de vleugels van een zwarte zwaan.

Schokkende camerabewegingen suggereren de turbulentie in Nina's geest. Het motief van de dubbele identiteit (witte zwaan - zwarte zwaan) wordt weergegeven door reflecties in spiegels, ruiten en de glimmende vloer.

In de making of tonen ze dat ze zich niet op een matras laat vallen, maar dat de matras in verticale positie naar haar toegereden wordt. Als Mozes niet naar de berg komt, komt de berg naar Mozes.

De hoogromantische muziek van Tsjaikovsky past bij de dramatiek en de emotionele ontwikkeling die Nina doormaakt. Ik vind het altijd interessant als één kunstvorm door een andere geïnspireerd wordt, in dit geval een film door een ballet.