Opinions

Fritz Lang en z'n vrouw Thea von Harbou baseerden zich losjes op een hindoeïstische mythe over een vrouw die de strijd aangaat met de god van de dood. Het lijkt wat op de Orpheusmythe, met omwisseling van geslachten. Ze maakten er een raamvertelling van waarin dezelfde acteurs in verschillende rollen en omgevingen terugkomen. Vooral de in Nederlands-Indië geboren Lil Dagover speelt een indrukwekkende vierdubbelrol.

Van de Dood hebben ze een allegorische figuur gemaakt die gewoon z'n job doet, met de lichte tegenzin van de gemiddelde pendelaar. Hij loopt in het zwart gekleed, soms tegen het licht zodat je alleen z'n silhouet ziet. De kaarsen staan symbool voor mensenlevens. Als je vlam uitdooft, heb je je tijd gehad. Dat is de fatalistische boodschap.

De drie verhaaltjes-in-het-verhaal spelen zich telkens op een andere locatie af. In de Midden-Oosterse stad, wellicht Bagdad ten tijde van het kalifaat, zien we minaretten, ogiefen en oriëntaalse ornamenten. Venetië heeft een brug en palazzo's. In China zijn er pagodes en oosterse gewaden. Grootschalige buitenscènes hebben veel figuranten en olifanten. Kleurfilters worden toepasselijk gebruikt: blauw voor duisternis, geel voor zonsopgang en rood voor vuur. De speciale effecten zijn leuk: schimmen die door een muur stappen, een leger van minisoldaatjes, een vliegend tapijt...

Als je af en toe de pauzeknop indrukt, kun je rustig de tijd nemen om die sierlijke gotische tussentitels te lezen. Zes keer verschijnt er een strofe van een gedicht in een strak rijmschema. De woorden Frank en giaur worden gebruikt als scheldwoord voor een niet-moslim. Zo zit het actuele thema van religieuze tolerantie er ook in. Dit wervelende avontuur met sprookjesachtige en symbolistische elementen toont weer aan hoe hoog het artistieke niveau was in de Weimarrepubliek.

Als je hier voor het eerst naar kijkt, raak je gegarandeerd de kluts kwijt. Dat komt doordat er gebruik gemaakt wordt van een onbetrouwbare verteller, een niet-chronologische weergave en inlassing van gedroomde en gehallucineerde fragmenten. Uiteindelijk is het wel mogelijk om tot een logische interpretatie te komen, al kun je eindeloos over details blijven discussiëren. Het komt er vooral op aan te onderscheiden wat er “echt” gebeurd is en wat zich slechts in het hoofd van een personage afspeelt.

De werkelijke gebeurtenissen draaien om Diane (Naomi Watts). Zij wint een plaatselijke jitterbugwedstrijd in Canada. In de hoop door te breken als actrice verhuist ze naar Hollywood. Daar begint ze een lesbische relatie met Camilla (Laura Harring), eveneens een aspirant-actrice. Ze doen auditie voor dezelfde rol. Camilla krijgt de rol. Ze maakt het uit met Diane, aanvaardt een huwelijksaanzoek van regisseur Adam Kesher (Justin Theroux) en kust met een andere vrouw (Melissa George). Diane vergaat van jaloezie op romantisch vlak en van professionele afgunst. Ze betaalt een huurmoordenaar om Diane uit te schakelen. Deze bezorgt haar een blauwe sleutel als teken dat de moord gepleegd is. De buurvrouw met wie ze van woning geruild heeft, komt haar waarschuwen dat twee rechercheurs haar zoeken. Verteerd door haar schuldgevoel begint Diane te hallucineren, te fantaseren en te masturberen. Er wordt op haar deur geklopt, maar in plaats van open te doen pleegt ze zelfmoord.

Na de openingsbeelden van de jitterbugwedstrijd ligt Diane te slapen onder haar purperen laken. Dan volgt één lange droom van ruim honderd minuten waarin namen en gezichten verwisseld worden, waarin absurditeiten voorkomen en waarin ware gebeurtenissen vermengd raken met fictieve. De gruwelfiguur achter het restaurantje, een symbool voor de dood, past in een nachtmerrie. Het grootste deel is echter een wensdroom waarin de maffia bepaalt wie de rol krijgt. De dwerg en de cowboy zijn surrealistische personages. Een kraal is een Afrikaans woord voor een omheinde lap grond voor vee. In de wensdroom heeft Camilla de moordpoging dankzij een onwaarschijnlijk toeval overleefd. Ze lijdt aan geheugenverlies en leent de voornaam van Rita Hayworth. Betty is een gedroomde, verbeterde versie van Diane, die wel succes heeft in de liefde en als actrice. Betty klinkt als better, Diane als dyin’. Adam Kesher is een anagram van shake dream.

Het blauwe doosje met de sleutel lijkt symbool te staan voor de overgang tussen droom en realiteit. Net als in Blue Velvet wordt muziek van Roy Orbison gebruikt, maar ook Connie Stevens en Linda Scott. Deze retro-elementen zorgen voor een bevreemdende effect, net als de nachtelijke sfeer, de felle kleuren tegen een donkere achtergrond, de rare overgangen en de voorstellingen in het theater Silencio. Daarbij komt het uitstekend acteren van vooral Naomi Watts, die dezelfde tekst op verschillende manieren zegt en een scala aan emoties vertolkt, van open en verwonderd tot verscheurd en getormenteerd. Afgezien van het puzzelen en interpreteren zijn het verrassende beelden en de hypnotiserende sfeer die bijblijven.

Kenneth Branagh kan zich in de lange rij scharen van bewerkers die een meesterwerk van Agatha Christie om zeep geholpen hebben. Het begin is verplaatst van Turkije naar Israel, er zijn scènes ingelast die niets met het boek te maken hebben, de subtiliteit van de intrige en de ontknoping gaan helemaal verloren. De maniertjes van Poirot zijn belangrijker dan aanwijzingen, motieven en alibi's. Er moesten wat overbodige actiescènes bij, terwijl de ondervragingen zwaar ingekort werden wegens te saai. Het is spijtig dat veel mensen de grote misdaadschrijfster leren kennen via dit soort verhaspelingen. Het boek blijft ongeëvenaard. De tv-versie met David Suchet is de enige geslaagde adaptatie; dit is de slechtste.

Dit familiedrama begint in 1945 tijdens de bombardementen, maar speelt zich grotendeels af in de jaren na de oorlog. Het gaat over de tegenstelling tussen het oude en het nieuwe Japan. Het hoofdpersonage Michiko stamt af van een adellijke familie en erft een landgoed in Musashino, tegenwoordig deel van Tokyo. Ze draagt traditionele kleren, houdt vast aan een strakke moraal en is nostalgisch naar het feodale tijdperk. De mensen die haar omringen, hebben een veel lossere moraal en zijn verwesterd. Zij schatten de vrijheid hoger in dan de traditionele waarden. Haar echtgenoot heeft romantische ideeën over overspel na het lezen van Stendhal. Haar buurman is een wapenfabrikant die rijk werd van de oorlog; zijn vrouw is een verleidster en een roddeltante. Westerse invloed zie je in de lessen Engels en de jazzmuziek.

De ontknoping was voorafgespiegeld. Aan het einde van de oorlog werd cyanide uitgedeeld aan Michiko; het was onvermijdelijk dat ze die zou gebruiken. Aan het meer wordt een volksverhaal verteld over een romantische zelfmoord. De buurman was zo dwaas om haar ongewild op het idee te brengen.

Binnen staat de camera meestal stil, maar vaak met een open venster op een tuin om ruimte te creëren. Buiten klinken er krekels op de achtergrond en toont een bewegende camera het natuurschoon van het oude Musashino. Daarna volgen echter beelden van de verstedelijking en het uitbreidende Tokyo, de nieuwe realiteit van Japan.

In een Griekse mythe moet Sisyphus een steen een berg op rollen, die er vervolgens elke keer terug af rolt. Wanneer Laurel en Hardy met een gelijkaardige opdracht geconfronteerd worden, houden ze de goede moed erin. De trap, met ruim honderddertig treden en meerdere bordessen, is nog steeds te bezichtigen in Los Angeles.

De postbode had hun een hoop ellende kunnen besparen met een beetje extra toelichting. De vrouw met de kinderwagen doet denken aan Pantserkruiser Potemkin (1925). Billy Gilbert speelt de zelfgenoegzame driftkikker met het voornamelijk Oostenrijkse accent. In aanwezigheid van z'n vrouw verandert hij helemaal van karakter. Heel wat problemen zouden ze kunnen voorkomen door eerst te denken en dan pas te doen, maar dan zou het minder leuk zijn. Een voorbeeld van Stans hardnekkige dwaasheid is wanneer hij tot twee keer toe de foute hoed naar beneden gooit.

Pianola's waren populair in het eerste kwart van de twintigste eeuw; daarna werden ze verdrongen door radio en grammofoon. Het geluid klopt vaak niet. Zo hoor je clusters van toetsen die met de hand ingedrukt worden, en een paar keer hoor je buisklokken in plaats van pianosnaren. De ragtime waarop ze dat heerlijke dansje uitvoeren, wordt gespeeld door Marvin Hatley - bekend van het koekoekswijsje. Dankzij het hoge ritme, de absurditeit en de vlotte afwisseling tussen visuele en verbale humor blijft deze short voor altijd grappig.

Een achttiende-eeuwse expeditie naar de Stille Zuidzee was het equivalent van een twintiste-eeuwse reis naar de maan. MGM heeft kosten noch middelen gespaard om dit zeeavontuur er zo spectaculair mogelijk uit te laten zien. Er zitten echte beelden in van Tahiti en Pitcairn Island, maar het grootste deel is opgenomen in Californië en enkele eilandjes in de buurt. Grote sets werden gebouwd, vaak met een scherm van woeste zeegolven op de achtergrond.

Captain Bligh wordt voorgesteld als een megalomane sadist, een rol die Charles Laughton met verve neerzet. Fletcher Christian is de charmante opstandeling, gespeeld door een gladgeschoren Clark Gable. Byam zit tussen hen in met een loyaliteitsdilemma. Enkele nevenpersonages zorgen vor komische intermezzo's. De echte reden voor de expeditie was het verzamelen van broodvruchten en het optekenen van de inheemse taal. Tahiti wordt voorgesteld als een paradijselijk oord met gewillige vrouwen. Hoofdman Hitihiti wordt gespeeld door Bill Bambridge, een acteur die echt op Tahiti geboren is. De historische feiten werden niet overal gevolgd, maar het klopt wel dat Fletcher Christian een nieuwe kolonie stichtte op Pitcairn Island en dat hij kinderen achterliet.

In muziek hebben de Afro-Amerikanen een heel eigen geschiedenis, maar in film bleef dat wegens gebrek aan middelen en desinteresse van de grote filmstudio's zeer beperkt. In de jaren '70 had je de blaxploitationfilms, die vooral de criminele kant lieten zien; in de jaren '80 had je The Cosby Show, met een zwart gezin uit de hogere middenklasse. Charles Burnett (bekend van Killer of Sheep) wilde daartegen ingaan door een completer en realistischer beeld te geven van de sociale situatie van Afro-Amerikanen .

Pierce woont in South Central Los Angeles, een arme wijk met veel Afro-Amerikanen en veel criminaliteit. Zijn broer heeft zich opgewerkt tot de hogere middenklasse door advocaat te worden. Pierce' beste vriend Soldier daarentegen is een crimineel. Op het einde staat Pierce voor een dilemma: getuige zijn op het huwelijk van zijn broer of naar de begrafenis van de verongelukte Soldier gaan? Charles Burnett heeft een gelijkaardige situatie zelf meegemaakt. Hij koos toen voor het huwelijk, maar bleef spijt hebben over het missen van de begrafenis.

Het budget voor deze onafhankelijke film bedroeg naar schatting 50.000 dollar. Hij werd vertoond op het filmfestival van New York zonder dat Burnett de kans had gekregen om de montage af te werken. De film werd afgewezen door de grote verdelers. Bijna vijfentwintig jaar later kocht Milestone Films de rechten en werd hij in de afgewerkte versie uitgebracht.

Net als Rebecca (1940) is dit gebaseerd op een boek van Daphne du Maurier. Het is opnieuw een gotisch mysterie met een dosis romantiek. Olivia de Havilland speelt de zwarte weduwe; Richard Burton de erfgenaam die zich het hoofd op hol laat brengen. Zij werpt al haar charmes in de weegschaal; hij loopt er koortsig bij.

Op de achtergrond is de natuur van Cornwall te zien. Binnen hangt een sinistere sfeer, met kaarslicht en antieke gordijnen. Kostuums en juwelen zijn mooi. De muziek van Franz Waxman voegt wat melodrama toe.

Dit zou een uitstekend hoorspel geweest zijn. Anderhalf uur zit je te kijken naar twee pratende hoofden aan een tafel, iets wat beginnende scenaristen ten stelligste afgeraden wordt. Visueel is er niks aan, of het zouden de spiegels en de oprechte interesse in de gelaatsuitdrukking van Wallace Shawn moeten zijn. Het lage budget zal er wel voor wat tussen zitten.

Desondanks weet de filosofische diepgang van de dialoog de aandacht vast te houden. Uiteindelijk is dit beter dan een inhoudloze film vol special effects. Andre Gregory legt uit dat hij in het buitenland een soort theater heeft ontwikkeld dat zo weinig mogelijk van het leven verschilt, waarin de acteurs zichzelf spelen. Dan stellen de tafelgenoten vast dat mensen in het dagelijkse leven voortdurend acteren, een masker opzetten en een uitgehold, mechanisch bestaan kennen. Het theater wordt het leven en het leven wordt theater.

De twee acteurs spelen zichzelf. Wallace Shawn was in die tijd meer bezig met de beslommeringen van alledag en het financieel overleven als acteur. Andre Gregory had na een jarenlang verblijf in het buitenland diepzinnige ideeën opgedaan.

Professor Higgins is ervan overtuigd dat beschaving niet aangeboren is maar aangeleerd. In navolging van de mythische beeldhouwer Pygmalion construeert hij de ideale vrouw. Als foneticus vindt hij dat streekaccenten plaats moeten maken voor één standaardtaal. In het Nederlands werd toen ook gestreefd naar de verspreiding van het A.B.N. als middel om het gewone volk te verheffen. De vertalers hebben Nederlandse dictiezinnetjes gebruikt als equivalent van de Engelse: Het Spaanse graan heeft de orkaan doorstaan.

De in België geboren Audrey Hepburn had geen Cockneyaccent, maar in die tijd geloofden ze dat iemand uit de bovenklasse gemakkelijker een personage uit een lagere klasse neer kon zetten (acting down) dan omgekeerd. In haar liedjes zit soms een stuk parlando in haar eigen stem, maar zodra het melodieus wordt, neemt de zangstem van Marni Nixon het over, wat duidelijk te horen is. Rex Harrison heeft het ideale accent voor iemand van de Engelse upper class.

Het eerste uur is heel leuk, daarna wordt het wat langdradig en voorspelbaar. De droge wetenschapper en verstokte vrijgezel zal natuurlijk ontdooien. Gelukkig is er nog de komische nevenplot met de ouwe schooier Alfred Doolittle, die het grappigste liedje heeft met Get Me to the Church on Time. Colonel Pickering is een charmante gentleman.

Dankzij deze misdaadkomedie begrijp ik beter waarom Bob Hope destijds zo populair was. Het is een geslaagde parodie op de film noir en de hardboiled detective. Sommige momenten waren echt grappig: de achtervolging waarin de achtervolgde de achtervolger werd om vervolgens nietsvermoedend zijn voormalige achtervolger aan te spreken, en de scéne waarin Peter Lorre hem die ring wilde doen vinden maar hij er telkens weer naast keek. In de tweede helft zakte het het wel wat ineen. Ook met Dorothy Lamour was het een aangename kennismaking.

Deze zoektocht van een volksmeisje naar vriendschap en een reden om te leven, gebaseerd op de debuutroman van Helen Cross, draait rond drie tegenstellingen.

Rijkdom vs. armoede: Wanneer Tamsin (Emily Blunt) ondersteboven in het blikveld van Mona (Natalie Press) verschijnt, torent ze letterlijk en figuurlijk boven haar uit. Haar witte paard is superieur aan Mona's oude motorfietsje, ze heeft betere kleren en een beter kapsel en ze spreekt een hoger sociolect. Waarom zou zij een vriendschap aan willen gaan met iemand van een lagere klasse?

Leugen vs. waarheid: Tamsin is een mythomane. Wanneer ze beweert dat haar zus gestorven is, lijkt ze het zelf te geloven. Mona ziet haar meermaals liegen tegen andere mensen, maar het komt niet bij haar op dat ze zelf belogen wordt. Tamsin voelt zich superieur, zoals de übermensch van Nietzsche. Mensen rond haar vinger winden en vervolgens vertrappelen ziet ze als een spelletje.

God vs. Satan: Mona's satanisme is een reactie tegen de godsdienstwaanzin van haar broer (Paddy Considine). Het begint als een grap, maar wordt ernstig. Als in een doopritueel gaat er tweemaal iemand kopje onder: eerst Mona in bad, dan Tamsin in de rivier.

Midden in een dialoog kunnen ze opeens overschakelen van de ene stemming naar de andere. Na een schertsende opmerking komt er plots iets ernstigs.

Er zijn verschillende gelijkenissen met Wuthering Heights: de heide van Yorkshire, twee huishoudens, onmogelijke liefde tussen arm en rijk, de geest van een dode en een godsdienstfanaat.