Opinions

Ik spreek nauwelijks Frans en heb geen bijzondere affiniteit met Frankrijk. Om die reden gaan de vele taalgrapjes uit 'Bienvenue chez les Ch'tis' (2008) aan me voorbij en interesseert het me ook niet bijster welke 'cultuurkloof' er wordt gesuggereerd tussen verschillende Franse provincies. Hoe vaak kan een mens het grapje aan dat het zo koud is in het noorden van Frankrijk? Ik moest welgeteld eenmaal gniffelen als postbeambten Philippe Abrams (Kad Merad) en Antoine Bailleul (Dany Boon) noest fietsend van deur tot deur gaan en bij binnenkomst een neutje krijgen. Het grapje laat zich raden: ze gaan steeds schever fietsen en beginnen met dubbele tong te spreken. Hi-láááá-risch!

De archetypische filmstijl van Tim Burton zit deze biopic over Margaret Keane wat in de weg. Begrijp me niet verkeerd: het ziet er spic en span uit, en hij tovert de jaren vijftig, jaren zestig op het scherm als een prettige, nostalgische droomwereld. Maar juist voor dit verhaal - over een vrouw die cru geconfronteerd wordt met haar eigen ondergeschikte positie - voelt het allemaal te luchtig en te vrijblijvend. Christoph Waltz is fijn om naar te kijken als de louche zakenman, waar je zowel een biertje mee wil drinken als dat je hem op zijn smoelwerk wil rammen. Amy Adams speelt een fijne, ingetogen rol als de kunstenares. Aardig thema ook: heeft de kunst waarde omdat de timide Margaret het met hart en ziel maakt, of omdat Walter het met zijn charisma aan de man brengt?

Archetypische cowboy geeft zijn goedkeuring aan de nieuwe Amerikaanse outlaw: de intens luie bankhanger. De nieuwe frontier is de bullshit en de leugens van hogere klassen ontrafelen, terwijl het natuurlijk nooit ten koste mag gaan van de belangrijke dingen als een bowlingtoernooi. Schreeuwerig puberaler met zijn constante fuck-tirades dan in mijn positief gekleurde herinnering, maar dat wordt gecompenseerd met onverwacht ontroerende momenten tussen de bende losers in de hoofdrol.

Nare stereotypes en slecht getimede humor, en dan is dit nog ''de beste'' uit de serie.

Ik weet niet wat ik ervan verwacht had, maar dat het uit zou pakken als een soort high school-comedy had ik in mijn ergste nachtmerries niet kunnen bevroeden. Plaats van handeling is een universiteit voor artistiek aangelegde dames, en dat maakt dus dat er een achterlijk voor de hand liggende sfeer heerst van arrogante cheerleaders en aanstellerige nerds. Martin Lawrence en zijn zoon doen niet veel anders dan erdoorheen lopen, af en toe op hun billen vallen of schunnige opmerkingen maken. De film is vrij consequent in het niet leuk zijn, met maar een enkele grap die mij schamper aan het gniffelen kreeg.

'The Big Short' (2015) vindt een prima balans tussen uitgesproken personages, postmoderne ironie en een waarachtige uitleg over systeemfouten. Vanuit een zekere zelfreflexiviteit verontschuldigt de film zich er bijna voor dat ze het hebben over 'saaie' onderwerpen als bankiers en economische concepten. Maar het werkt dat je je als kijker ook deelgenoot voelt bij deze relativerende grap. Zoals wanneer het personage Jared Vennet (Ryan Gosling) de kijker aanspreekt op de lulligheid en banaliteit van dit alles. Of tijdens de intermezzo's waarin Margot Robbie, Selena Gomez en Anthony Bourdain economische concepten komen duiden. Het is niet alleen balorigheid, want de manier waarop de kijker wordt aangesproken, versterkt ook de boodschap dat iederéén onderdeel is van dit gebroken systeem. Tussen de regels moet Mark Baum (Steve Carell) als enige gewetensvolle idealist erkennen dat ook hij de verleiding van het grote geld niet kan weerstaan. Voor mij gaat 'The Big Short' (2015) ook over het defaitistische gevoel en het cynisme naar de almacht van economische systemen. Beter bijtijds graaien dan verzwolgen worden door een Moloch.

Pete Davidson is het leukst als hij gewoon Pete Davidson speelt. Hier dan als kansloze loser Zeke die zich als 'grote broer' ontfermt over een tienerjongen. Misschien is het niet het beste idee dat hij het jongetje leert blowen, dealen en zijn eerste seksuele ervaringen in gang zet. Maar aan de andere kant komt de nerderige Monroe (Griffin Gluck) wél uit zijn schulp wanneer hij zijn eigen grenzen overgaat. Het brengt hem zelfs zijn eerste vriendinnetje. De beste lessen krijgt Monroe van Zeke's vriendin Holly (Sydney Sweeney) als zij hem leert om verder te kijken dan alleen zijn eigen behoeftes. Achter de lekker foute schunnigheden in 'Big Time Adolescence' (2019) steekt een brave film over verantwoordelijkheid nemen en je dierbaren geen pijn berokkenen.

Het deed mij een beetje denken aan Aki Kaurismäki, dus tragikomisch absurdisme vol lulligheid en melancholisch mijmeren. Toch heeft Eran Kolirin wel zijn eigen unieke stem in hoe hij de spanningen tussen Egypte en Israel zo weet te vermenselijken. Op een hele subtiele manier wordt die politieke context ingebed in iets over menselijke tekortkomingen. In negatieve zin zou je het politiek-correct kunnen noemen, maar ik denk dat de kracht er juist in zit dat het politieke hiermee apolitiek gemaakt wordt.

Ach ja. Ik heb smakelijk gelachen om de naïeve, oenige jaren '90-humor uit 'Bill & Ted Face the Music' (2020). Iets meer 2020 erdoorheen in de manier waarop Bill (Alex Winter) en Ted (Keanu Reeves) worstelen met hun eigen midlifecrisis. Ze dreigen zelfs ingehaald te worden door hun eigen dochters, die meer hipsterkennis hebben over de muziekgeschiedenis dan deze wannabe's zelf ooit durfden dromen. Deze nieuwe opzet geeft 'Bill & Ted Face the Music' (2020) genoeg materiaal voor losse sketches rond verschillende tijdlijnen en bizarre ontmoetingen met andere versies van zichzelf. Vernieuwend? Niet echt. Maar het is zo'n komedie die constant grappen op je afvuurt en daardoor vaker wel dan niet raak schiet.

Erg veel inspiratie voor een derde Billie Turf-recensie heb ik niet, want deze film heeft precies dezelfde ingrediënten als de vorige twee titels: veel kunst- en vliegwerk met taarten, ladders en mensen die uit ramen vliegen, terwijl er op de achtergrond ploinkie ploinkie patsboem muziek klinkt en slecht nagesynchroniseerde stemmetjes foute oneliners spuien. Ook hier een derde akte die compleet niet gerelateerd is aan de rest - de boeven uit de vorige film komen wraak nemen - voor een paar actievolle slotmomenten. Al vind ik de 'actiescène' die ervoor komt, waarin het hele docententeam het moet ontgelden, eigenlijk een stuk leuker omdat het binnen de logica van die kostschool-setting blijft.

Iets minder dan 'Billie Turf het Dikste Studentje ter Wereld' (1978) omdat het script totaal willekeurig toewerkt naar een actievolle climax. Al is het hier leuk hoe de 'nieuwe' Billie Turf (Raymond van Haaf) steeds in situaties komt waarin meester Kwel (Jan Kruyk) wordt afgestraft voor zijn te strenge gedrag. De hoogtepunten zijn wanneer Turf/Kwel tot elkaar veroordeeld zijn tot een visuitstapje en een onfortuinlijke confrontatie in de keuken van het internaat. De clue van de grappen is van begin tot eind te voorspellen, maar het blijft toch elke keer weer een pretje als er iemand op zijn falie krijgt. Laat ik die derde film ook maar kijken, want meer van hetzelfde is in deze trilogie eigenlijk een positief punt.

Gloeiende oliebollen, wat een alleraardigst filmpje met die rekels van een Billie Turf en Dolfie. In de categorie jeugdsentiment van voor mijn tijd, maar ik ken de stripjes van Billie en Bessie zelf nog uit de oude Eppo's van mijn vader. Ook had ik van regisseur Henk van der Linden ooit een kapot gespeelde VHS-band van 'Sjors en Sjimmie en het Zwaard van Krijn' (1977). De slapstickmopjes en de spring- en klauteracrobatiek werken warempel nog immer op mijn lachspieren. Al kan het ook zomaar omdat het allemaal zo ongegeneerd fout is door de bril van 2018: de personages vloeken als ketters, kinderen worden pedagogisch onverantwoord afgerost met een mattenklopper, de corpulente Billie Turf krijgt het steeds te verstouwen omdat iedereen hem wijst op zijn postuur (al is hij meestal de lachende, taartjes etende derde) én een geschminkte witte man speelt de oliesjeik Ali Kabali. En eerlijk: wat zijn Nederlandse kinderfilms toch veel creatiever, subtieler en origineler geworden dan deze patsboem kolder!

Na de tenenkrommende opening blijkt 'Billy' (2018) toch een fijne foute komedie. Best lollig hoe Bruno Vanden Broecke een cabaretier neerzet die overschaduwd wordt door dezelfde pop waarmee hij ooit zijn faam bereikte. Het ongemak druipt van hem af als hij zonder (of met) zijn giftige mannelijke ego in overdrive, moet zien om te gaan met het andere geslacht. De vrouwen (Merel en Belinda) zijn een tikje te archetypisch als de klassieke madonna en de hoer; Maassen had uit die vrouwenrollen misschien nog wat meer kunnen halen als hij ze niet zo karikaturaal en ongeloofwaardig had geschreven. Ik vind het ook wat onduidelijk waar hij als regisseur nu eigenlijk heen wil. Is het kritiek op de hedendaagse celebrity-cultuur of op de verrechtsing van omgangsvormen en taalgebruik? Wil hij mannen- en vrouwenrollen in de maatschappij ter discussie stellen? Openheid van de artiest tegenover willen conformeren aan dat wat de mensen willen? Is het fout om het fout zijn? Het is het allemaal een beetje, maar geen enkel thema slaat aan.

Tsja, Adam Sandler, Tsja. En toch heb ik een zwak voor de man en zijn ietwat ridicule films. Ja, zelfs de irritante ongrappige situaties neem ik op de koop toe.

Verbazingwekkend hoe een film waar zo weinig in gebeurt toch zoveel extra lading kan hebben door de schitterende beelden. Het is alsof het genre van het misdaadverhaal uitgekleed is van al zijn franje en teruggebracht is tot iets waarbij het de absolute banaliteit van een moordonderzoek blootlegt. Ben er niet helemaal over uit of het een deprimerend of juist een hoopgevend verhaal is (of misschien allebei!) maar het gaat wat mij betreft vooral over de kracht van verhalen die de chaotische realiteit van een te begrijpen kader voorzien. Wars van emotie, protocollen, bureaucratie, etc in Met zijn keuze om wel of niet bepaalde aspecten van de lijkschouwing te openbaren, kiest de dokter er ook voor om de zoektocht naar werkelijkheid achter zich te laten en een verhaal in leven te houden dat voor alle partijen het meest gunstig is. Het had hier en daar allemaal iets meer in de versnelling gemogen, maar uiteindelijk geeft juist die traagheid een contemplatieve dimensie aan het geheel.

In 'Bird Box' (2018) heeft een paranormale entiteit de mensheid in haar greep, want vrijwel elke persoon die het wezen aanschouwt wordt overmand door de impuls om op brute wijze zelfmoord te plegen. Ik heb een zwak voor filmmakers die zichzelf een 'handicap' opleggen en een concept consequent doorvoeren. Zo blijft ook voor ons in het ongewisse hoe deze verborgen dreiging eruitziet. Anders dan in de meeste monsterfilms (waar vooral het spektakel centraal staat) ligt hier de focus op paranoia en de creatieve manieren waarop Malorie (Sandra Bullock) oplossingen moet zoeken voor haar zichtprobleem. 'Bird Box' (2018) is een imperfecte film omdat de drie verschillende tijdlijnen in een te vroeg stadium weggeven wat de loop van het verhaal gaat worden. Om dezelfde reden voelen de personages in het middenstuk vooral als opvulling, omdat je immers makkelijk kunt raden wat hun lot zo ongeveer gaat zijn. Toch heb ik wel genoten van de rivier- en bosscènes waarin Malorie alleen is met de twee kinderen. Bullock zet een prima rol neer als rouwdouwster die moet oppassen dat haar hardheid zich niet op een dag tegen haar keert.

De superheld voelt dat zijn vleugels smelten door de allesverschroeiende zon. Vroegere blockbusteracteur Riggan (Michael Keaton) krijgt een existentiële inzinking wanneer zijn bekendste personage - een archetypische superheld - groter is geworden dan zijn eigen persoon. Wie is Riggan zelf nog als zijn publiek een niet-bestaande ander op hem heeft geprojecteerd? Wat is het nut van acteren als hij geen ruimte heeft om acteertalent of durf te mogen tonen? En misschien wel die essentiële vraag: houden ze van hem of van zijn personage? Riggan probeert hen te overtuigen van zijn kunnen met een eigentijdse herbewerking van Raymond Carver's illustere 'What We Talk About When We Talk About Love' (1981). De soort hogere kunst waardoor hij zichzelf op de kaart zet als een sociaal geëngageerde acteur. Maar tijdens het turbulente productieproces van het theaterstuk zet hij alles op het spel: zijn relaties, zijn financiën en zijn geloofwaardigheid.

Cinematografisch is 'Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)' (2014) een perfecte synergie tussen de intimiteit van Broadway en de bombast van Hollywood. Twee werelden die mijlenver van elkaar lijken te staan, maar met elkaar gemeen hebben dat ze vervlochten zijn met Amerikaanse sterrencultus. Iñárritu verbeeldt kunstig de overlappingen tussen film/theater door er een soort droste-effect van te maken waarin beide kunststijlen in elkaar overlopen. Zoals de illusie van één gecontinueerd shot waarmee de kleine ruimtes in beeld worden gebracht rond één theater aan Broadway. Alsof je naar een theaterstuk kijkt waar alles zich in realtime voltrekt en niet de uitkomst is van montage. Tegelijkertijd verwijst de dynamische cameravoering ook naar de zwier van een groots Hollywoodepos vol speciale effecten en bewegingen. Waar alles groter en meeslepender is dan het banale leven zelf.

Het schuren tussen Hollywood en Broadway is heerlijk gekoppeld aan Michael Keaton's Riggan als een klassieke duivelskunstenaar. Zo eentje die in zijn begeestering voor de ware kunsten bereidwillig is om eigen grenzen over te gaan. Alles of niks. De dood of de gladiolen. Indringend gespeeld door een Keaton die als geen ander personages neerzet vol opgekropte frustraties als ze balanceren op het randje van de waanzin. Toch moet ik eerlijk zeggen dat zowel de satire als kunstkritiek in 'Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)' (2014) karikaturaal blijven. Zoals de film het ironische 'noodlot' onderstreept van Riggan als blockbusteracteur die door serieuze critici al is afgeschreven omdat zijn superheldentypetje hem is voorbijgestreefd. Zo duidelijk uitgespeld dat hij zelfs een gemene journaliste ontmoet die hem er nog eventjes inwrijft dat ze sowieso een slechte recensie zal schrijven. Erger nog vind ik de ietwat rare terzijdes waarin de film al speelt met thema's als grensoverschrijdend gedrag in de acteerwereld en de dubbele moraal richting vrouwen. Lichtelijk bevreemdend hoe dat bijna vergoelijkt wordt als een komisch iets wat er nu eenmaal bijhoort.

Maar alles bij elkaar opgeteld is 'Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)' (2014) een intense vertelling over hoogmoedswaanzin en heldendom in de kunsten. Als het masker wegvalt is de acteur een feilbaar mens, maar er steekt een eigen schoonheid in diens zoektocht naar rollen om zichzelf te overstijgen.

Sluimerend conservatisme of gevaarlijke seksuele promiscuïteit

Lastig om hier een eenduidige score aan te geven. Aan de ene kant heeft de nadruk op gedateerde speciale effecten en tijdsgebonden trucages als negatief bijeffect dat het lachwekkend koddig oogt. Aan de andere kant toont Hitchcock zich hier een speelse visionair die juist de grenzen van technische mogelijkheden opzoekt. Vooropgesteld: deze film had eigenlijk nog niet bevredigend gemaakt kunnen worden in 1963, en toch heeft Hitchcock geprobeerd om iets neer te zetten wat de technische beperkingen van het pre-CGI tijdperk tart. Zelfs de grootste criticus zal moeten beamen dat bijvoorbeeld de explosie bij de diner en het bird's eye perspective technisch imposant zijn voor een werk uit die periode.

Waar 'The Birds' absoluut punten mee scoort is dat het een gelaagde dialoog aangaat tussen Freudiaanse symboliek en de genreconventies van toentertijd gangbare SF-thema's. Zie hier veel voorspelbare vergelijkingen met andere invasiefilms, maar deze vogelinvasie is toch wezenlijk anders in dat het niet in gang wordt gezet door buitenlandse mogendheden of buitenaardse entiteiten. Integendeel: het is een sluimerende kracht die altijd al in onze omgeving verkeerd heeft, die wij niet meer als anders zien dan een onschuldige bijrol in onze menselijke levens. In mijn ogen is 'The Birds' op zijn best in de vele fragmenten waar de vogels in kwestie niks anders doen dan aanwezig zijn in de nabijheid van de personages. Het vertrouwde is het gevaar.

Tegelijkertijd wordt de niet nader gedefinieerde invasie duidelijk gekoppeld aan dorpse kleinburgerlijkheid en seksuele moraal, want het eerste uur zet slechts in op het luchtige spel van flirten, aantrekken en afstoten tussen sterrenkoppel Tippi Hedren en Rod Taylor. Voor mij zijn de vogels symbolisch een unheimische oerkracht van seksueel verlangens onderdrukkende mechanismes die altijd in onze nabijheid verkeren. Buiten onszelf bestaan cultuur, religie, wetenschap, politiek en zoveel andere machtssystemen die de spelregels ordenen van wat wel en niet mag bestaan tussen mannen en vrouwen. Net als de indringende blikken van de gevederde creaturen, zijn diezelfde machtssystemen eng en vertrouwd tegelijk. Ze gaan tegen onze menselijke natuur in, maar zij zijn ons zo vertrouwd dat er in onze beleving geen wereld kan bestaan zonder hun aanwezigheid.

Hitchcock houdt in het midden of luchtige spielerei tussen het liefdeskoppel de aanzet vormt tot de latere gewelddadigheden; of dat hun luchtige liefdesspel juist gebroken wordt omdat de vogels zich tegen de mensen keren. Anders geformuleerd: is seksuele moraal iets wat ons in het gareel houdt tegen plichtsverzuim óf is het een verstikkende conservatieve kracht!? Tekenend is dat de meeste slachtoffers onschuldige kinderen betreft, immers: zij zijn enerzijds altijd de zwakkere partij als seksuele moraal te losbandig wordt (pedofilie bijvoorbeeld), maar anderzijds wordt kinderen óók met de paplepel ingegoten wat wel en niet conform maatschappelijke normen zijn.

Voor mij is 'The Birds' toch een visionair werk. Enerzijds in de ambities waarmee Hitchcock met montage, soundtrack en sfeersetting dystopische beeltenissen weet te koppelen aan een 'simpel' genrewerkje. Anderzijds is het een gelaagd symbolisch onderzoek naar (mogelijk) ontwrichtende seksuele moraal tegenover de opkomst van vrouwenemancipatie/lossere seksuele moraal .De moderne kijker wordt wellicht geconfronteerd met technische onmogelijkheden en tijdsgeestspecifieke thematiek, maar het heeft een invloedrijke film opgeleverd die de kloof tussen blockbusters en toegankelijke filosofie kleiner heeft gemaakt.

Verontrustende film waarin de clash tussen de zogenaamde beschaving en de nog overgebleven indianen in beeld wordt gebracht. De hoogtepunten zijn die momenten waarop de kijker ook een gevoel van overweldiging en verweesdheid ervaart. Dit gebeurt door een slim spel van beeld en geluid waarbij de kijker gedwongen wordt om vanuit de positie van de indiaan naar de oprukkende urbanisatie te kijken. Een langsrijdende auto belichaamt zoveel meer: het is ook de inbreuk op hun leefgebied. Het enige jammere is dat het op het niveau van de karakters wat leeg blijft. Er worden iets te vaak dramatische situaties aangesneden die dan vervolgens niet echt meer uitgewerkt worden. Het is een kleine smet op wat anders een meesterwerk zou zijn geweest.

Een warme nachtzuster en een kille pathologe creëeren samen nieuw leven. Op hun eigen manieren rouwend om de afwezigheid van een kind. In 'Birth/Rebirth' (2023) wordt het aloude Frankenstein-motief ingezet voor een ongemakkelijke film over moederschap en zorgen voor. Wat geeft een vrouw het recht om nieuw leven op de wereld te zetten? Hoe ver mag zij gaan om haar kinderwens te verwezenlijken? En is rouw überhaupt een goede voedingsbodem om liefde te kunnen geven? Best wel zware thema's voor een horrorfilm van Shudder. En daar wringt het voor mij ook een beetje: de film is te pulpy om écht onder de huid te gaan zitten, maar te zwaarmoedig voor een genrefilm. Het leidt allemaal tot een wat voorspelbare climax.

Adam Curtis is voor mij één van de meest interessante documentairemakers om de ingewikkelde onderwerpen die hij relatief toegankelijk weet te verpakken in sterke documentaires. Hij plaatst de moderne media in een historisch perspectief en dwingt daarmee tot een kritische kijkhouding naar hoe nieuwsvoorziening gekleurd is door factoren als heersende beeldvorming en verborgen ideologiëen. Zijn vorige werkenThe Century of the Self en The Power of Nightmares: The Rise of the Politics of Fear zijn absoluut de moeite waard voor iedereen die enigszins grip wil krijgen op het moeras waarin de westerse wereld zich bevindt tussen de schadelijke gevolgen van het alledaagse kapitalisme en de negatieve invloed daarvan op internationale betrekkingen.

Bitter Lake is in bepaalde opzichten vintage Adam Curtis. Het schetst een historisch perspectief van de Westerse inmenging in Afghanistan en hoe elke poging tot Westers vooruitgangsdenken (communisme én kapitalisme) volstrekt nadelig is gebleken voor het land. Eigenlijk leiden die grote ideologiëen alleen tot een situatie waarin het land steeds verder in de vernieling werd gestort en daarmee toont het een failliet van systemen die opgelegd worden aan een land als Afghanistan. Daarnaast speelt de Westerse handelspartner Saoedi-Arabië een kwalijke rol in zowel zijn verspreiding van Islamitisch fundamentalisme (het Wahabisme) én de eigen economische belangen die het in de regio heeft. Wat ik zelf vooral uit deze documentaire lees is dat de zogenaamde strijd der beschavingen een politiek machtsmiddel is om bepaalde economische belangen te verbergen achter een narratief van goed en kwaad dat over en weer in stand wordt gehouden. Een narratief dat met de opkomst van IS weer een nieuwe episode erbij krijgt. Belangrijk en urgent materiaal, maar toch wil het niet zo scherp worden als de twee eerder genoemde meesterwerken.

Het grootste probleem is dat Adam Curtis gekozen heeft voor een suggestieve intellectuele montage waarbij de kijker zelf associaties moet leggen en grotere verbanden moet zien. Het werk zit vol met absurde sprongetjes in de tijd waarin dingen getoond worden die niet helemaal lijken te matchen met het verhaal dat verteld wordt. Zo komen er steeds beelden voorbij die je zelf in een bepaalde context moet zetten in plaats van dat het een chronologisch verloop of een argumentatieve logica suggereert. Zo zitten er continu ironische terzijdes doorheen gemonteerd als Afghanen die Amerikaanse feesten vieren of Amerikaanse soldaten die hun weg proberen te vinden in Afghanistan. Ergens zit er zelfs een ludiek fragment tussen van een GI die met een klein vogeltje speelt. Qua vorm een begrijpelijke keuze, want zo zet het de kijker aan om actief bezig te blijven met het materiaal en niet alles als zoete koek te slikken. Maar het heeft als negatief bijeffect dat de grote lijn van de complexe materie verloren lijkt te gaan in onnodig erbij gehaalde randzaken.Ontzettend leuk dat het onverwachte wendingen neemt, maar het leidt allemaal enorm af van een ingewikkeld en complex verhaal dat al vol haken en ogen zit. Liever meer aandacht voor de grote lijnen dan deze postmoderne potpourri van kleine verhaaltjes die een groter verhaal zouden moeten vertellen.

Iñárritu is met zijn stijl pathetisch, bombastisch én melodramatisch, en toch weten zijn films, vrijwel zonder uitzondering, een gevoelige snaar bij mij te raken. Als geen ander weet de Mexicaan met zijn auteurscinema het volstrekt persoonlijke drama te verglijden met maatschappelijk relevante issues in onze postmoderne, geglobaliseerde tijdgeest. In die zin vind ik 'Biutiful' verfijnder en meer gelaagd dan Amores Perros (2000) en Babel (2006). Meer dan de vorige werken wordt het politieke persoonlijk en het persoonlijke politiek.

'Biutiful' is in de eerste plaats een volstrekt persoonlijk relaas van een man die met zijn nakende sterven de macht kwijt aan het raken is over zijn eigen nalatenschap. Intiem in hoe een acteerkanon als Javier Bardem hem neerzet als een bloed plassende depressieveling die geconfronteerd wordt met de onoverbrugbare ruïnes van foute keuzes, ongelukkige samenloop van omstandigheden en een moreel verwerpelijke levenshouding die zich uiteindelijk is gaan wreken. Op zichzelf meer dan genoeg materiaal voor een indringend sociaal realistische portret van iemand aan de onderkant van de inkomensgrens, maar Iñárritu zou zichzelf niet zijn als hij dit gegeven niet door zou trekken naar een maatschappijkritische reflectie op de grote onderwerpen die de headlines beheersen.

Het persoonlijke verhaal van de stervende Uxbal wordt namelijk gesitueerd in het midden van het grootste morele dilemma dat het Europese continent nu meer dan ooit teistert: wat te doen met de wereldwijd groeiende financiële ongelijkheid tussen verschillende individuen en groepen? Resulterend in een continue stroom van 'testosteronbommen' die hun geluk zoeken op een continent dat niet goed weet hoe het de migratiestromen - politiek en maatschappelijk - vorm moet geven. Aan de ene kant heeft iedereen er weet van dat de nieuwe groepen onderdeel van de maatschappij zijn geworden, maar aan de andere kant is er niet meer mogelijk dan damage control om diezelfde groepen zoveel mogelijk te weren uit het maatschappelijk verkeer.

'Biutiful' is in de eerste plaats een volstrekt persoonlijk relaas van een man die met zijn nakende sterven de macht kwijt aan het raken is over zijn eigen nalatenschap. Intiem in hoe een acteerkanon als Javier Bardem hem neerzet als een bloed plassende depressieveling die geconfronteerd wordt met de onoverbrugbare ruïnes van foute keuzes, ongelukkige samenloop van omstandigheden en een moreel verwerpelijke levenshouding die zich uiteindelijk is gaan wreken. Op zichzelf meer dan genoeg materiaal voor een indringend sociaal realistische portret van iemand aan de onderkant van de inkomensgrens, maar Iñárritu zou zichzelf niet zijn als hij dit gegeven niet door zou trekken naar een maatschappijkritische reflectie op de grote onderwerpen die de headlines beheersen.

Het persoonlijke verhaal van de stervende Uxbal wordt namelijk gesitueerd in het midden van het grootste morele dilemma dat het Europese continent nu meer dan ooit teistert: wat te doen met de wereldwijd groeiende financiële ongelijkheid tussen verschillende individuen en groepen? Resulterend in een continue stroom van 'testosteronbommen' die hun geluk zoeken op een continent dat niet goed weet hoe het de migratiestromen - politiek en maatschappelijk - vorm moet geven. Aan de ene kant heeft iedereen er weet van dat de nieuwe groepen onderdeel van de maatschappij zijn geworden, maar aan de andere kant is er niet meer mogelijk dan damage control om die groepen zoveel mogelijk te weren uit het maatschappelijk verkeer. Rechteloosheid in afwezigheid van een rechtssysteem dat eerlijk is ten aanzien van mensenrechten voor burgers mét nationaliteit en niet geaccepteerde illegalen in de periferie van de samenleving.

Tegelijkertijd zie ik in het verhaal rond de twee homoseksuele Chinezen óók een verwijzing naar hoe migratiestromen andere normen en waarden meenemen. Hoe liberale 'Westerse' seksuele vrijheid mogelijk in verdrukking komt in de periferie van een rechtsstaat die alleen 'eigen burgers' als volwaardig bestempelt. De tragische neergang van Uxbal staat mede voor de onhoudbaarheid van grenzen tussen mensen/staten/seksualiteite/gezinsconstructies in de traditionele zin. Een postmoderne samenleving als de huidige vraagt om een flexibiliteit in het opvangen en accepteren van zij die niet de macht of middelen hebben tot een eerlijke kans in de samenleving. Daarbij dreigen belangrijke waarden als vrijheid van seksualiteit en universele rechten van de mens in de verdrukking te komen door nieuwe invloeden uit die migratiestromen én het gewelddadige neerslaan ervan.

Voor mij gaat 'Biutiful' over het individuele onvermogen om werkelijk veranderingen te bewerkstelligen ten aanzien van collectieve problemen. Meer dan dat Uxbal zelf invloed en verantwoordelijkheid heeft over het goede doen, is hij een product van een post-Franco tijdgeest waarin maatschappelijke problematiek inadequaat wordt opgevangen door politiek, justitie en publieke opinie. Zijn tragische neergang is symptomatisch voor een maatschappij waarin menselijkheid rigide wordt gekoppeld aan normatieve aspecten als o.a. nationaliteit, geestelijke gezondheid, heteroseksualiteit en inkomen hebben. Een voormalige dictatuur mag dan gevallen zijn, maar principes van uitsluiting en demonisering zijn springlevend op een continent dat worstelt met zijn migratieproblematiek.

Iñárritu doet hier zoveel meer dan potsierlijk bakken stront aan ellende op één pretentieuze hoop gooien; het werk raakt aan vraagstukken die, vijf jaar na dato, profetisch actueel zijn gebleken. Gelaagde cinema in een stijl en vorm die nou eenmaal altijd verdeeldheid zal zaaien in zijn ambitieuze opzet.

Het is niet erg subtiel hoe Adil El Arbi en Bilall Fallah met 'Black' (2015) de schaduwkant tonen van hún Brussel. In het hart van de Europese Unie een geweldcyclus van misdaad, seks, de politie pesten, benderegels, verschillende vormen van seksuele intimidatie en zelfs verkrachting. Energiek in beeld gebracht met een videoclipachtige stijl als van 'Smack my Bitch Up' (The Prodigy) of 'Stress' (Justice), terwijl de film een potpourri heeft van muziekstromingen en verschillende tonen. Hoe El Arbi en Fallah een multicultureel, grootstedelijk Brussel neerzetten waar een eclectische kakofonie klinkt van Frans, Vlaams Marokkaans-Arabisch en andere talen. Identificeerbaar (op het ongemakkelijke af) naar groepen in de samenleving die veel gerepresenteerd worden, maar hier zelden zichzelf mogen representeren en een licht werpen op wat voor hen schuurt of wringt. Onder de castleden dan ook geen enkele Belgische cinemagrootheid, maar naast deze minderheidsregisseurs ook een diverse cast aan niet-witte amateuracteurs die anders niet vaak afstuderen aan de gevestigde toneelscholen.

'Black' (2015) neemt geen gas terug in hoe het deze jonge mensen toont tegenover de mistroostige, deprimerende decors van verveloze flatgebouwen, lelijke schotelantennes en overal straatvuil. En zonder een te moralistisch lesje om de bange burger moed te geven dat hier vooroordelen worden ontkracht of die dekselse rekels eens een bevoogdend vingertje moeten krijgen. Het is meer hyperbolische, no-nonsense genrecinema dan uitgesproken sociaal realisme. Het jonge regisseursduo zoekt de grenzen op van de goede smaak - ze gaan er misschien zelfs snoeihard overheen- maar hebben zo tegelijkertijd de vrijheid om zelf naar een vorm te zoeken waarin ze hún verhaal willen vertellen. In your face. Hier zijn we. Wegkijken is geen optie. Als een mokerslag die de aandacht afdwingt en andere perspectieven open. Op een manier dat er een (achteraf volslagen belachelijke) mediahetze rond hun film ontstond omdat het identificatie oproept met mensen aan de zelfkant van de samenleving. Niet alleen sympathie of empathie maar identificatie. Als het lekker kan zijn om in een GTA of een Breaking Bad je te identificeren met mensen die het criminele pad opgaan, dan moet dat ook mogelijk zijn in producties waar mensen uit minderheidsgroepen zelf verhalen bedenken rond hun eigen ervaringen uit Brusselse banlieues.

Bijzonder tof ook dat deze twee jonge gasten wellicht een internationaal podium krijgen met hun bijdrage aan die nieuwe Beverly Hills Cop. Dat iets van de energieke vibe uit 'Black' (2015) behouden blijft als ze zich genoodzaakt zien om concessies te doen met grote acteursnamen, meer budget en een geijkte franchise. Maar ik heb er een goed gevoel bij dat Adil El Arbi en Bilall Fallah belangrijke filmmakers kunnen gaan worden, omdat ze vorm geven aan de wensen, verlangens en verhalen vanuit weinig gehoorde groepen.

Jeffrey Combs zet een hele leuke Edgar Allan Poe neer: een zuipende rotzak die zijn poëzie hoger heeft staan dan zijn begeerlijke jonge vrouw. Onbegrijpelijk, want Elyse Levesque is beeldschoon. Het budget is aardig besteed aan een fijne gotische set en enkele lekker bloederige scenes. Echt eng of spannend wil het niet worden, maar omdat de nadruk meer op het drama ligt dan op het griezelen, geeft dat helemaal niet.

De bijtende horrorkomedie 'Scream' (1996) had al in de jaren zeventig al een voorloper met 'Black Christmas' (1974), waarin een waanzinnige huishoudt in een studentenhuis voor jonge vrouwen. Leuker dan de suspensevolle POV-shots of de creatieve kills, zijn de mogelijke slachtoffers als Jess (Olivia Hussey), Barb (Margot Kidder), Mrs. Mac (Marian Waldman) en Phyl (Andrea Martin). Kwieke, bitsige dames die ironische oneliners spuien en hun eigen excentriciteiten hebben. Vooral Barb is hilarisch als de nymfomane kenau die de fragiele egootjes van mannen vernietigt met haar grensoverschrijdende uitspraken. Deze horrorprent is dan ook eerder grappig dan eng, maar dat mag in dit geval de pret niet drukken omdat het eens de slachtoffers zijn die de show stelen en niet de moordenaar zelf.

Kennelijk zijn een sterrencast en tot de verbeelding sprekende onderwerpkeuze niet genoeg om Hollywood-scriptschrijvers aan te zetten tot een beklijvend epos. Probleem is dat het betreft stijl en sfeer zo rijkelijk put uit de roemruchte geschiedenis van maffiaklassiekers; dat het eerder voelt als een afgeleide daarvan dan als een originele toevoeging aan een reeds overbevolkt genre. De samenwerking tussen John Connolly (Joel Edgerton) met de Ierse gangster Whitey Bulger (Johnny Depp) had nog een origineel uitgangspunt kunnen zijn, maar juist dat aspect wordt slapjes uitgewerkt om toch vooral in te kunnen zoomen op het zinloze maffiageweld. Wat de film redt is dat Depp, met zijn eigenzinnige geschmier en geschminkte kop, een volstrekt over the top psychopaat neerzet. Gelaagd wil ik zijn rol niet noemen, eerder een groteske karikatuur, maar het is hoogst vermakelijk om zijn kalme façade te zien uitmonden in plotselinge geweldsuitbarstingen.

Het concept is leuker dan de uitwerking. Een gamedesigner in de jaren tachtig (Fionn Whitehead) probeert een illuster SF-boek over parallelle universa te vertalen naar een computergame, maar gaat twijfelen of hij zelf nog de controle heeft over zijn levensbeslissingen. De grap is dat wij als Netflix-consument steeds keuzes krijgen voorgeschoteld over het pad dat de jongeman kiest. Waar begint zijn vrije wil als onafhankelijk denkend mens en waar zet onze goddelijke aanwezigheid de impulsen in werking die hem vormen? Of (heel meta) worden wij aan het lijntje gehouden en is er geen ontkomen aan het vooraf afgelegde pad dat steeds weer terugkomt bij hetzelfde? Vormen wij technologie of vormt de technologie ons? Maar 'Bandersnatch' (2018) gaat nooit écht onder de huid zitten, omdat het met haar game-opzet steeds terugkeert naar een restart en onze gemaakte keuzes irrelevant maakt. In lijn met de dieperliggende boodschap, maar tegelijkertijd mist hierdoor de psychologische ontwikkeling van het hoofdpersonage elke gravitas of tragiek. En qua stijl en sfeer (los van de heerlijk obscure jaren '80 muziek) wordt weinig toegevoegd aan dit matig uitgewerkte meta-uitgangspunt.

Heerlijk zelfreflectief om te eindigen met een episode die niet alleen terugverwijst naar eerdere seizoenen, maar zelf ook is opgezet als een anthologie-aflevering binnen een anthologie-serie. De aflevering deed me qua humor en gore een beetje denken aan 'Body Bags' (1993) van John Carpenter en Tobe Hooper. Een jonge vrouw (Letitia Wright) bezoekt een horror-museum langs de snelweg en krijgt langs drie objecten een beeld van onethische tech-praktijken. Eerst wist museumeigenaar Rolo Haynes (Douglas Hodge) technologie te verkopen waarmee diagnostiek kon worden aangescherpt door de overdracht van pijn en sensaties. Daarna transponeerde hij het bewustzijn van een comateuze vrouw in het lichaam van haar man. Tot slot patenteerde hij het bewustzijn van een terdoodveroordeelde voor eigen gebruik. Zoals vaker dit seizoen is het allemaal wat vergezocht en eerder macabere galgenhumor dan subtiele maatschappijkritiek. Toch heeft 'Black Museum' (2017) ontegenzeggelijk z'n charme in hoe een absolute sleazebag als Rolo Haynes verschillende verhaallijnen bij elkaar brengt. Concluderend over het hele vierde seizoen: Black Mirror heeft veel aan urgentie ingeleverd en is soms repetitief en voorspelbaar, maar scoort punten omdat het zich in vermakelijke pulp-tradities blijft plaatsen.

Het is op zichzelf al een applausje waard dat iemand in Nederland het aan heeft gedurfd om iets te maken in de geest van Tarantino of Guy Ritchie. Raymond Thiry is fantastisch gecast als de klassieke vriendelijke schurk met de pokdalige kop, die zich een weg baant door een moeras van gestoorde criminelen, lompe kruimeldieven en ander gespuis. Hoe graag ik het ook zou willen, ik kan niet zeggen dat de film in zijn opzet geslaagd is. Het is teveel van het goede. De vele creatief bedachte karakters worden nergens dieper uitgewerkt en het is zodoende moeilijk om meegenomen te worden in de algehele verhaallijn. Voordat we tijd krijgen om iemand te leren kennen wordt er alweer een nieuw karakter geintroduceerd of doodgemaakt. Iets minder karakters en iets meer karakterontwikkeling had de film geen kwaad gedaan.

Meer een coming-of-age drama met een thriller-insteek dan een horrorfilm. Zo eng of onaangenaam als 'Sinister' (2012) wordt het eigenlijk nooit, ook omdat 'The Grabber' (Ethan Hawke) zich wel erg rigide vasthoudt aan bepaalde spelregels voordat hij kan beginnen aan zijn martelpraktijken. Het geeft de jonge Finney Blake (Mason Thames) meer dan genoeg ruimte om zijn eigen angsten onder ogen te komen en oplossingen te vinden voor zijn penibele situatie. Maar ach, misschien hoort dat tijdrekken ook een beetje bij dit type films. Hawke is absoluut de grootste troef van deze prent, met zijn bizarre maskers en de verschillende persoonlijkheden die allemaal eng zijn op hun eigen manier.