Opinions

Waar ik Aliens van Cameron een vervelende, commerciële imitatie van Alien vond, vind ik dit vervolg (of prequel) – van Scott zelf – bijzonder geslaagd: het basisidee is weliswaar een herhaling van de vorige – inclusief de domme fouten die de crew maakt – maar Scott heeft een originele en boeiende variant erop bedacht met daarin nog het thema van de opstand der replica’s gevlecht. De film is daarbij rijk aan spectaculaire gruwelactie en plotwendingen en is aldoor spannend. Topvermaak.

De film is een soort remake van Alien (1979) - MovieMeter.nl; het verhaal is weliswaar formeel een vervolg op Alien maar in wezen een herhaling want men heeft niets geleerd van de eerste expeditie en herhaalt simpelweg alle fouten en andere handelingen. Het is tekenend voor de film: het is in alle opzichten inferieur aan het origineel dat slechts dunnetjes wordt overgedaan om commercieel nog even vet te scoren. Het verhaal is nu compleet ongeloofwaardig en belachelijk geworden,van de mariniers met wie in vergelijking zelfs 12-jarige jongetjes zeer volwassen en verantwoordelijk zijn tot de aliens die zijn getransformeerd van mysterieuze en intrigerende wezens tot cliché-monsters. De film is in alle opzichten zo belachelijk dat je zou kunnen denken dat de film een parodie is op Alien maar helaas is de film niet grappig. De film is volstrekt overbodig anders dan om Alien te exploiteren tot een kassucces.

Ik ben niet zo van de queer-films en al helemaal niet van de jaren ’80-synthipop die de moderne popuitvoering lijkt van de 17de eeuwse castratenbarok, maar het verhaal van deze film is zo sterk en de uitvoering is zo uitmuntend dat de film met terugwerkende kracht een van de allerbeste films van 2023 is. Meteen vanaf het begin is de film boeiend – de dialogen zijn intelligent, er wordt zeer goed geacteerd, de sfeer is onheilspellend en de ontwikkeling briljant gefilmd – en de film wordt steeds vreemder (ik denk dat deze film een goed voorbeeld is van ‘surrealisme’, welke term vaak te pas en te onpas wordt gebruikt), waarbij de gebruikte drugs aanvankelijk de kijker niet helpen grip op het verhaal te krijgen maar de hoofdpersoon op een katharsis-achtige manier juist wel.

De film is in zekere zin een op z’n kop gezette kerstfilm of meer specifiek een op z’n kop gezette A Christmas Carol: in plaats van dat de spoken laten zien wat men niet heeft gehad (of niet zal hebben als men niet verandert), laten de spoken in deze film juist zien wat men wel had kunnen hebben als men elkaar maar zou hebben leren kennen waartoe men letterlijk alleen maar bij elkaar hoeft binnen te stappen in plaats van elkaar te vermijden en in onze eigen eenzame, bange bubbel te blijven zitten. Ik denk dat die boodschap ook met name urgent is voor de jeugd die – paradoxaal mede vanwege de ‘social’ media – meer dan ooit lijdt onder isolatie waarbij men zelfs bij contact nog eenzaam blijft omdat men zichzelf niet durft te laten zien zodat de ander je niet echt leert kennen. Maar zelfs als je geen boodschap hebt aan deze (emotioneel-sociale) boodschap boeit de film intellectueel omdat de plot simpel maar sterk is waarbij pas tegen het einde duidelijk wordt dat we zijn meegenomen in een psychose zodat alleen de premisse – een eenzame scriptschrijver duikt in zijn verleden toen hij een bang, eenzaam jongetje was en wijst een vreemde buurman die contact wil af zodat hij nog steeds eenzaam is – ‘echt’ is waarna de film een cirkel maakt met de dood van die buurman (gestorven door een overdosis drank en drugs uit eenzaamheid na de afwijzing) in combinatie met de dood van zijn ouders toen hij 12 was als trigger die hem psychisch doet instorten maar in welke psychose hij ook in het reine komt met zijn overleden ouders.

Meteen is duidelijk dat de documentaire over een paar mannen gaat die het redden van wouwen, die in steeds grotere getale uit de lucht zouden vallen, als hobby hebben en die dat steeds professioneler (willen) aanpakken, al moeten ze zich nu nog behelpen met onder meer apparatuur die steeds kapot gaat zolang ze geen buitenlandse financiers vinden. Erg informatief is het niet en de opzet is meer die van een dramafim omdat we vooral worden getracteerd op de alledaagse gesprekjes en het gekissebis tussen de mannen zodat de documentaire vooral over hen en hun toewijding aan de vogels c.q. natuurbeheer gaat.

Daarmee krijgen we zijdelings een inkijkje in het leven in Delhi waarvan duidelijk is dat er een probleem met klimaatveranding en milieuverontreiniging is welk laatste de reden zou zijn dat de roofvogels uit de lucht vallen. We leren echter ook dat de verschillende dieren zich aanpassen aan de stedelijke, menselijke omgeving, waarbij de wouwen afval eten en daarmee onze afvalberg verminderen en onze sigarettenpeuken gebruiken als antiparasitair middel. We kennen India als een mediageniek want kleurrijk en levendig land en de beelden in deze documentaire zijn prachtig, al zijn ze eerder grauw dan kleurrijk waarbij wordt ingezoomd op het ongedierte en de afval: de boodschap is immers dat we niet goed omgaan met de natuur waarbij we ook mensen met een ander geloof als ongedierte behandelen (de documentaire belicht ook de politiek-religieuze polarisatie en geweld in de straten van Delhi) terwijl we allemaal – mensen en dieren – met elkaar gemeen hebben dat we ademen dus leven zodat we de ander en alles wat leeft zouden moeten respecteren waarvoor deze broers het goede voorbeeld geven (al illustreren zij zelf ook de gebrekkige communicatie met de ander door hun onderlinge gekissebis).

De inhoud van de documentaire, zowel het moralisme als de alledaagse bezigheden en gesprekjes van de mannen, deden me niet zo veel maar de fraaie beelden die het (niet goed) samenleven van mens en (on)gedierte op kunstzinnige wijze laten zien maakten veel goed.

Nan Goldin is bovenal een fotograaf en ofschoon de documentaire een flink aantal van haar foto’s laat zien en die foto’s zeker mooi en interessant zijn, gaat de documentaire nauwelijks over haar werk als kunstenares: het gaat vooral over haar leven. We leren dat ze een typische bohemien-leefstijl heeft geleid vol drugs en losbandige seks (tot en met prostitutie en veel vrienden die aan AIDS stierven) temidden van junkies, hoeren, queers en kunstenaars. Maar belangrijker voor het verhaal is dat haar ouders niet geschikt waren als ouder en zij haar oudere zus en haarzelf eigenlijk het huis uit bonjourden zodat ze terechtkwamen in pleeggezinnen, weeshuizen en instellingen. Haar oudere zus rebelleerde maar pleegde zelfmoord, hetgeen in het benepen burgerlijke milieu van haar ouders verzwegen moest worden: dat Nan verslingerd raakte aan het fotograferen zou hierop een reactie zijn want alleen door foto’s te nemen kon ze zich uiten en de waarheid vertellen in plaats van te zwijgen (Nan zou de eerste kunstfotograaf zijn die haar eigen leven fotografeerde). Van haar zus nam ze ook de rebelse houding over die haar ook al jong een activist maakte tegen allerlei vormen van sociaal onrecht waarmee ze ook de onderdrukten een stem geeft.

Dat activisme blijkt niet alleen ook uit haar werk waarin ze bv. de onderdrukking van vrouwen onderzoekt, maar geeft ook het tweede thema van de documentaire. Ze was al verslaafd aan heroïne maar raakte na een ongeluk ook verslaafd aan de legale maar sterkere synthetische opiaten van de Sackler-familie die meer dan een half miljoen Amerikanen de dood in hebben gedreven terwijl Sackler een goede naam heeft als kunstverzamelaars en filantropen die kunstwerken geeft aan onder meer de musea waar ook Nan Goldin exposeert: zij is aldus ‘van binnenuit de kunstwereld’ samen met andere slachtoffers van Oxycontin een strijd begonnen tegen Sackler met acties in verschillende musea. Dat heeft uiteindelijk ertoe geleid dat de musea de naam Sackler – daarmee hun goede naam – hebben weggehaald (al heeft de familie hun willens en wetens aan verslaving en dood verdiende miljarden behouden en is er ook geen strafvervolging van de familie).

Al met al hebben we met de documentaire Nan Goldin leren kennen, hetgeen de documentaire zeker voor haar fans interessant zal maken maar ik kende haar niet en eerlijk gezegd heeft zij en dus ook de documentaire niet heel veel indruk op mij gemaakt.

Het eerste deel van de film speelt in Mumbai af en ofschoon de stad vuil en overbevolkt is, is de wijze van in beeld brengen altijd poëtisch en ofschoon de verhaallijnen eenvoudig zijn – de drie verpleegsters van wie het verhaal wordt verteld hebben alle drie zo hun moeilijkheden in het leven c.q. de liefde – en er veel over banale zaken wordt gesproken raakt het wel de kern van het leven en is het uitgesprokene vaak toch filosofisch zoals “Mumbai wordt de stad van dromen genoemd. Ik noem het de stad van illusies” en als de jongste zegt niet te kunnen trouwen met een man die ze niet kent zegt de ander “ook bekenden kunnen op een dag vreemden voor je zijn”. De jazzy muziek op de achtergrond maakt het helemaal af: dit is een poëtische film die zelfs het alledaagse een transcendente aura geeft.

De film trekt je als een ASMR-ervaring (in de stad regent het in dat verband de hele tijd) telkens weer naar binnen en het tweede deel waar ze zijn teruggekeerd naar het platteland trekt dat door naar een mystiek zoals ik die van sommige Thaise films ken, hetgeen ook de ruimte geeft voor een soort hallucinatie die Prabha tegelijk juist wakker maakt. Het maakt ook duidelijk dat de regisseur een vrouw is want de film gaat er in feite over dat de vrouwen zichzelf ontdekken waarmee ze zich innerlijk bevrijden zelfs als de samenleving nog patriarchaal is. Maar de feministische boodschap stoort niet: de film is subtiel en hypnotiserend en weet stilletjes zowel van het leven van de vrouwen als van de film als medium een kunstwerk te maken.

De documentaire heeft een originele insteek: in plaats van dat de alcoholist over zichzelf vertelt, is hier z’n omgeving aan het woord die probeert te achterhalen wie hij was en die z’n afglijden probeert te reconstueren bij wijze van het verhaal achter de vondst van een dode man in z’n appartement. Het onbevredigende is echter dat we uiteindelijk niet heel veel wijzer worden dan wel weinig bijzonders horen: de man bleek wel lief te zijn voor z’n kinderen en helemaal niet mislukt in z’n leven of liefdes, maar kon gewoon niet van de drank afblijven die hem steeds sterker in de greep kreeg waardoor hij in de schulden kwam en z’n familie verloor.

De korte film vertelt het beroemde verhaal van Plato’s grot uit Politeia waarbij in dit geval een kind uit de grot (het theater) stapt om op straat de werkelijkheid te ontdekken. Je verwacht misschien dat een kinderlijke en in die zin pure waarheid wordt ontdekt maar in feite laat de film open wat die werkelijkheid is: het thema en vorm betreft veel meer een spel met beelden waarmee onze wereld is gevuld en waar bij Plato het slechts een eenling kan zijn die de werkelijkheid ziet (die dan filosoof-koning zou moeten worden) stelt de film voor dat we allemaal uit de grot ontsnappen waardoor een revolutie mogelijk is. De nadruk van de film op het thema van bevrijding lijkt Plato’s allegorie te plaatsen in een typisch Frans poststructuralistisch kader van bv. Althusser en Barthes die de media en onderwijs maar ook populaire cultuur zoals reclame en Hollywood-films analyseerden als ideologische (onderdrukkings)instrumenten. Een goede vondst van de film is dat de jongen ontdekt dat de tekst ‘verboden affiches te plakken’ zelf een affiche is: er is geen neutraliteit en alles is ideologie. Ook deze film is ideologie. In ieder geval geeft ook film een illusie waarmee de film zo op postmoderne wijze voorbij Plato’s grot wijst naar bv. de cultuurkritiek van Adorno (Frankfurter Schule): we ontkomen niet aan de illusie maar sommige illusies (kapitalisme) maken ons tot slaven en andere illusies (kunst) kunnen ons bevrijden.

We worden ons hele leven doodgegooid met films, gesprekken, documentaires, boeken etc over de Tweede Wereldoorlog en de nazi’s en hoe belangrijk dat ook is, word ik altijd wat gefrustreerd doordat het altijd alleen maar over de buitenkant gaat, dat wil zeggen over de poppetjes, over de coups en de veldslagen maar nooit over de ideologie: wat wilden de nazi’s eigenlijk bereiken en waarom? De opzet van deze documentaire lijkt een zoveelste geschiedkundige uiteenzetting te zijn ‘waarbij de kranten de secondewijzers van de geschiedenis zijn’, maar dan gericht op een stukje Nederlandse geschiedenis waar we opvallend genoeg vrijwel nooit iets over horen of lezen: de geschiedenis van het Nederlandse fascisme.

Tegelijkertijd neemt deze documentaire de vraag wat de nazi’s bewoog wel serieus maar wordt de vraag bewust niet erg coherent beantwoord: niet alleen blijft het zo een geschiedkundig document en geen politicologische analyse, maar de boodschap van die geschiedenis is volgens de makers precies dat het fascisme geen coherente ideologie is. De documentaire verhaalt in dat verband dat ook de fascisten zelf eens internationaal samenkwamen om het fascisme te definiëren maar daarin niet slaagden (al merk ik op dat Mussolini coherente werken als ‘De doctrine van het fascisme’ schreef). Maar waar spreken we dan over als we het over fascisme hebben? Wat hebben die tientallen fascistische organisaties, alleen al in Nederland, in het interbellum met elkaar gemeen (en waarom kozen de nazi’s de NSB als de juiste om mee samen te werken)? De documentaire biedt een aantal interessante aanzetten om het fenomeen van het fascisme te begrijpen en daarmee (samen) te vatten, welke aanzetten meer filosofisch dan politicologisch zijn: de fascisten zagen net als Plato democratie als een politieke verrotting die alleen tot volksmennerij leidt want de meerderheid is dom, hetgeen socioloog Theweleit baseert op een angst voor de vrouw en het irrationele (het verlies van controle in de seksuele roes), de fascisten zouden volgens Adorno een persoonlijkheid hebben die bevattelijk is voor rigide denken, het zou een denken in tegenstellingen zijn die een muur of dam wil opwerpen tegen alles wat stroomt (ik merk op dat in dit verband er een duidelijke tegenstelling is met Nietzsche en de postmodernen), een pessimisme dat zowel naar de daders zoekt die ons in dit moeras hebben getrokken als de wil om het lot te overwinnen door middel van geweld, kortom een leer van rancune (Theweleit: het fascisme begint daar waar men niet kan praten zonder te zeggen dat iets of iemand weg moet).

De oplossing wordt echter door de fascisten zelf gegeven: de definitie doet er niet toe want is sowieso niets waard als er geen daad is. Fascisme is een ideologie van de daad, van strijd, van revolutie, van verandering en niet van theorie. En daarmee een ideologie van macht, want tegen de dialoog, waardoor het – in tegenstelling tot het fascistische c.q. NSB-principe ‘algemeen belang boven groepsbelang, groepsbelang boven individueel belang’ – onvermijdelijk was dat de fascistische beweging zich eindeloos versplinterde door interne ruzies. Het nationalistische ‘allen voor één, één voor allen’ ontaardde zo in de praktijk tot haar tegendeel van ‘allen tegen allen’ (Hobbes’ natuurtoestand).

De film gaat over een contactgestoorde man die daardoor zelf niet leeft maar louter het leven van anderen observeert (hetgeen nog eens wordt benadrukt doordat hij detective is en aldus ook beroepsmatig in de bosjes ligt anderen te begluren). Na de dood van zijn vader blijft hij helemaal eenzaam achter, maar een vrouw in z’n flat lijkt verliefd op hem (of in ieder geval sympathie voor hem te hebben) en lijkt erin te slagen om contact met hem te leggen nadat hij dronken in de bus ligt en zij z’n camera kan wegnemen, al is dat op een hele indirecte manier: ze bellen met elkaar en fantaseren dan (‘woorden roepen beelden op, beelden brengen je in beweging’). Hij verliest zich echter geheel in die fantasiewereld en deinst uiteindelijk toch terug om haar in het echt te ontmoeten.

De film is interessant – de film gaat niet alleen over een eenzame man en vrouw maar stelt impliciet ook de vraag of we niet allemaal slechts met een zelfgeschapen beeld van de ander omgaan in plaats van die ander echt te ontmoeten – en is ook erg mooi geschoten. Ik denk dat je deze film surrealistisch kunt noemen omdat fantasie en werkelijkheid door elkaar heen lopen, hetgeen de film nog een extra dimensie geeft. Toch heeft de film ook iets onbevredigends: de film focust zich sterk op de relatie tussen de man en de vrouw maar tegelijkertijd blijft die relatie wat duister, zowel qua echtheid (wat is echt en wat is gefantaseerd?) als qua intenties (waarom wil de vrouw dat de man gaat leven, al is het maar in zijn fantasie?). Maar misschien is dat juist het punt van de film: we weten niet wat echt is of wat de ander wil maar moeten het doen met ons beeld van de werkelijkheid.

Helaas was ik erg moe tijdens de film en heb ik me niet goed kunnen concentreren. Ik hoop de film nog eens te kunnen zien om een definitief oordeel te kunnen geven.

Meestal mijd ik Nederlandse films een beetje want Nederland is geen groot filmland (België misschien wel) zodat ik het een gek soort patriottisme vind om ze te bezoeken, maar de trailer sprak me aan zodat ik besloot de film te willen zien. En ik werd niet teleurgesteld: de film is aldoor intelligent en interessant. De film is enigszins een survival-avontuur in de bergen, maar minstens zo spannend en zeker belangrijker is de psychische spanning tussen vader en zoon, welke onderlinge irritaties zich lijken te ontladen tot een strijd op leven en dood waarbij de film zowel verrassend als geloofwaardig weet te blijven. Daarbij is de film meesterlijk gefilmd en gemonteerd waardoor zowel de majesteuze, onherbergzame nauur van het berglandschap als de emoties en psychische strijd bijna voelbaar zichtbaar zijn gemaakt waartoe het medium film bij uitstek geschikt is. Kortom, ik vind het een hele goede film die niet zou hebben misstaan als Nederlandse inzending voor de Oscars.

Als Godard een science fiction-film maakt dan weet je al dat het geen conventionele science fiction-film zal zijn. In feite ziet de film er niet eens uit als een science fiction-film omdat het gewoon in Parijs in 1965 is gefilmd en bv. een interstellaire reis door middel van een autoritje wordt gemaakt. Dat houdt de film niet alleen low budget, maar heeft ook een functie nu de boodschap van de film lijkt te zijn dat alleen het heden bestaat alsmede dat de tijd cirkelvormig is met verleden en toekomst elkaars spiegelbeeld; de werkelijkheid is geen rechte lijn maar zelfs een doolhof. Evengoed houdt de film ons een dystopie voor die nog altijd actueel is: in weerwil van voorgaand inzicht wil de mens alles plannen waardoor hij een technocatie bouwt waar alles wordt bepaald door logica en een supercomputer. Het is een totalitaire staat waarin op onlogisch handelen – zoals het tonen van emotie – de doodstraf staat en zelfs woorden die naar gevoelens e.d. verwijzen worden er – in de geest van Orwell’s 1984 – verboden. Alphaville is de hoofdstad van de melkweg waar mutanten leven die zich als volstrekt rationeel superieur achten aan de mensen (‘buitenlanders’) die het daarom wil vernietigen. De film volgt een geheimagent die vastbesloten is de mensheid c.q. de poëzie tegen de mutanten c.q. de logica te redden en hij heeft een romance met een mooie mutante: binnen de dystopie en maatschappijkritiek is er aldus weer de typische film noir met elkaar overhoop schietende gangsters en beeldschone maar gevaarlijke vrouwen.

De film is niet een van Godards sterkste maar is toch bijzonder in de combinatie van thema’s, de scherpe maatschappijkritiek en de hoeveelheid science fiction-films die de film anticipeert.

Fountain geldt als het invloedrijkste kunstwerk van de 20ste eeuw, hetgeen ermee te maken heeft dat het het bekendste werk is van de Dada-beweging die begin 20ste eeuw bewust brak met alle kunstconventies – vanwege de destructie van de Eerste Wereldoorlog wilde het alle zingeving en schoonheid en daarmee ook de kunst zelf, inclusief zichzelf, ontkennen (‘Dada is anti-Dada’) – en daarmee de voorloper werd van de (post)moderne kunst in het algemeen en de conceptuele kunst, waarin de kunstrevoluties zouden uitmonden, in het bijzonder: als Dada antikunst is dan is een urinoir het toppunt van Dada. Maar haar verschijning was niet direct gekoppeld aan Dada of zelfs een kunstenaar: op een tentoonstelling in 1917 van avantgarde-kunstenaars waar alles zou worden vertoond, werd toch één werk niet vertoond en dat was een ingezonden en door (een niet bestaande) R. Mutt gesigneerd urinoir. Later zou Marcel Duchamp het werk claimen en kunsthistorici hebben dat overgenomen, maar deze documentaire suggereert dat het waarschijnlijker van een vriendin van Duchamp, barones Elsa von Freytag-Loringhoven, was die als een model voor kunstenaars werkte – zichzelf ook als Dada-kunstwerk presenteerde – en eveneens ‘readymades’, dat zijn ordinaire objecten die men in een winkel koopt, presenteerde als kunstwerken voor in een museum.

Het concept van ‘readymade’ was van Duchamp en ligt in lijn met Dada die immers geen onderscheid maakte tussen het ordinaire of zelfs vulgaire en het schone of verhevene zodat alles kunst kan zijn en daarmee tegelijkertijd niets kunst is. Duchamp was zijn carrière begonnen met ‘retinale’ kunst maar zou beroemd worden met de ‘readymades’ als het tegendeel: geen prikkeling van het netvlies maar een ordinair object die daardoor juist discussie en ophef veroorzaakt als je het als kunst presenteert (ik merk op dat in de muziek een parallelle ontwikkeling liep van het futurisme dat luidruchtige machinegeluiden gebruikte om de opwinding van de moderne tijd te verklanken naar de musique concrète die composities maakt uit alledaagse geluiden). Uiteindelijk is het slechts de handtekening van de kunstenaar – de auteurschap – die de artstieke en commerciële waarde van een werk bepaalt, hetgeen met terugwerkende kracht ook op de oude meesters van toepassing is: kun je bewijzen dat een schilderij van Rembrandt is dan is het werk miljoenen waard en anders is het niets waard. Waarschijnlijk is het idee van de barones maar heeft Duchamp het idee gestolen en er een valse naam als auteur op gezet waarmee het hele idee nog verder is ontwikkeld: Duchamp heeft de urinoir niet gemaakt (die komt uit een fabriek) en zelfs niet bedacht of ingezonden (dat deed de barones) maar zet er als het ware alsnog zijn handtekening op door een verhaal te verzinnen om zich het auteurschap toe te eigenen en zet dat concept tegelijkertijd weer op de kop door met een andere naam te signeren. Er ontstaat een eindeloze stapeling van vervalsingen en toeëigeningen die kenmerkend is voor het postmodernisme, zoals in Willefords The Burnt Orange Heresy (1971).

Nu past een coherent, conventoneel verhaal als documentaire over zo’n Dada-kunstwerk niet en deze documentaire doet haar onderwerp eer aan door bovenal zichzelf te presenteren als een ietwat chaotisch kunstwerk met veel collages en af en toe een meta-uitstapje.

De rechtvaardiging of aanleiding van deze documentaire over de vrouwen en kinderen in de Japanse kampen op Java is dat het verhaal altijd weinig aandacht heeft gekregen: het leed van de Joden was immers erger omdat die systematisch werden vernietigd en zelfs binnen de Indische gemeenschap werd er niet over gesproken omdat de mannen meteen “Ja, maar…” zeiden, waarmee ze erop wezen dat ook hun leed – mannen werden immers gemarteld en vermoord – onvergelijkelijk groter was. Evengoed is het nu ‘eindelijk’ vertelde verhaal van de inmiddels zeer oude vrouwen die in de kampen zaten interessant en indrukwekkend en wordt dat verhaal, geïllustreerd met tekeningen, door de documentaire prima verteld. In het begin leken de kampen onschuldig maar de Japanners legden een militaire discipline op die natuurlijk vooral voor de kinderen moeilijk was vol te houden en die daarom zowel de vrouwen als de kinderen veel angst inboezemde. De Japanners waren zelf ook gedisciplineerd en een Japanse soldaat die tegen de regels in een vrouw benaderde kreeg de kogel, maar een commandant maakte gebruik van het hiaat dat jonge meisjes niet onder het verbod vielen… Troostmeisjes komen slechts impliciet aan bod omdat de geïnterviewde vrouwen zelf geen troostmeisjes waren: ze meldden slechts dat Japanners de aantrekkelijkste vrouwen eruit pikten en elders brachten; het grootste trauma was het wegvoeren van de oudere jongens. Er werden steeds meer vrouwen en kinderen in de kampen gebracht over wie de schaarse ruimte en voedsel moest worden verdeeld zodat uiteindelijk sommigen de hongersdood stierven. Kortom, interessant en indrukwekkend en toch had ik bij het einde ook iets van “ja, maar” want, zoals de vrouwen zelf vertellen, werden ze langzaam naar de vernietiging gedreven, die op Borneo zou moeten plaatsvinden, maar kwam met de atoombommen op Japan opeens de redding omdat die de oorlog onverwacht snel beëindigden. Zo bleef hen de absolute horror die de Joden of de mannen ondergingen toch bespaard.

Titus is een zwarte man die graag foto’s maakt van gemarginaliseerde personen en dan met name (zwarte) transgenders vanuit een sociale bewogenheid waarmee hij de wereld wil verbeteren (om welke reden de NPO voor deze documentaire kiest, natuurlijk). Het deed me denken aan een uitzending van het Filosofisch Kwintet (ook van de NPO) over ‘monsters’: monsters jagen ons angst aan maar het zijn ook vaak slechts mensen of wezens die ‘anders’ zijn (welke twee aspecten bv. worden verenigd in het Monster van Frankenstein). Transgenders en andere queer-mensen zijn de hedendaagse ‘monsters’: hun hybride, ongewone uiterlijk schrikt af maar om die reden strijden veel mensen voor hun acceptatie. Voor Titus lijkt de transgender de nieuwe zwarte te zijn: waar vroeger de zwarte het ‘monster’ was, is dat nu met name de transgender. Hij wil de kijker ermee confronteren en dat levert boeiende foto’s op.

Waar de documentaire wel wat belachelijk wordt is wanneer de ‘woke’-ideologie met z’n ‘cultural appropiation’-kritiek, die ook Titus aanhangt, opduikt: mag een zwarte maar cisgender man wel foto’s maken van transgenders (die vraag is hierboven al beantwoord) en mag een blanke vrouw wel een documentaire maken over een zwarte man? Titus geeft aan dat hij liever had gehad dat een zwarte de documentaire had gemaakt maar omdat niemand anders het wil doen (hij was vroeger een Black Panther en hij meent nog steeds dat hij wordt gediscrimineerd en in z’n weg naar roem wordt gedwarsboomd omdat hij zwart is) en hij de publiciteit wel kan gebruiken gaat hij er toch mee akkoord dat een blanke vrouw hem filmt… Gelukkig hebben we de foto’s nog.

Gospel is niet het soort muziek dat ik zelf opzet, ook niet als Aretha Franklin zingt (ikzelf ben overigens altijd een veel grotere fan van Etta James dan van Aretha Franklin geweest), maar om dit optreden te zien (in plaats van alleen te horen) is een heuse sensatie. Niet dat je mensen in extase ziet – de mensen zijn behoorlijk rustig en Aretha is vooral professioneel en toont zelfs geen spoor van enige emotie – maar evengoed zit er zo veel aanstekelijk enthousiasme, energie en plezier bij alle deelnemende mensen dat de hele show ronduit opzwepend is en ik 85 minuten lang met een grote glimlach en tranen in de ogen van ontroering en geluk naar het hele spektakel heb gekeken. Dat de hele show wordt geleid en gepresenteerd door een bijzonder innemende dominee – die zelf ook nog erg goed blijkt te kunnen zingen en pianospelen – helpt ook en is het noemen waard. Ik heb intens van het optreden - van zowel Aretha als de dominee - genoten.

De animatiefilm c.q. het verhaal waar de film op is gebaseerd combineert filosofie en psychologie alsmede de Japanse wijsheid dat elk kind tot zijn derde jaar een god is maar op z’n derde verjaardag de mensheid deelachig moet worden met een soort Hegeliaans-christelijke metafysica. Zo is Amélie eerst dus een god, die slechts vegeteert en die zichzelf als middelpunt van de wereld ziet, maar gaandeweg leert ze dat ze een lichaam heeft (een beetje als God die naar de wereld afdaalt als Christus) waardoor ze van de wereld kan genieten maar ook pijn kan ervaren. Ze leert dat ze alles kwijt zal raken maar dat de liefde het verlies als het ware overwint in de vorm van de herinnering. Als ze op haar derde verjaardag gered wordt door de ‘vijand’ leert ze dat de gedeelde menselijkheid elke tegenstelling (zoals in de oorlog maar ook als Oosterse vs. Westerse cultuur) kan overwinnen zodat de liefde zelfs haat overwint. Ze beseft nu dat ze geen god maar een mens is die niet onafhankelijk en onverstoorbaar als een god lan leven maar die met andere mensen in deze wereld moet leven hetgeen nog beter is.

Ik denk dat de film zelfs voor volwassenen moeilijk is: het is vooral een kinderfilm in de zin dat het de wereld laat zien vanuit een klein kind. Maar haar gedachten zijn evengoed niet van een klein kind zoals dat ze haar broer ziet “als een wiskundige vergelijking” of het leven “als een grote, gulzige mond die alles verslindt”: de ontwikkelingspsychologie wordt meteen vanaf het begin gekoppeld aan metafysische overwegingen.

Documentaire over – in de vorm van een gesprek met – Steve Bannon. Wat opvalt is dat dit ‘monster’ opvallend sympathiek, intelligent en belezen is dus in alles het tegendeel van Trump. Voor een groot deel is het gesprek een nabeschouwing over Bannons rol in de opkomst van Breitbart (‘alt right’) en Trump waarvan we de meeste feiten al kennen: wat de film toevoegt is dat Bannon duidelijk maakt dat zijn inspiratie uit oude zwart/wit-(oorlogs)films komt die aldus het fundament vormen van Trumps overwinning. Bannon was immers een filmmaker en leerde aldus twee cruciale dingen: het inzicht hoe belangrijk media en beeldvorming zijn en dat de verkiezingsstrijd een oorlog is zodat het aankomt op de juiste strategische beslissingen. Het zijn twee zaken die de Democraten missen omdat zij simpelweg denken dat zij gaan winnen omdat zij de ‘good guys’ zijn. De Democraten, de media en de instituties beseffen niet dat zij niet de ‘good guys’ zijn maar de vijand van het volk dat op Trump stemt omdat men verandering wil en de gevestigde orde weg wil hebben. Obama beloofde verandering maar kwam die belofte niet na en de gevestigde orde zoals Hillary Clinton gaat die verandering zeker niet brengen.

Bannon promoot derhalve de populistische revolutie. Het is frappant hoe identiek de analyse en visie van Bannon (‘radicaal-rechts’) en de analyse en visie van Piketty (‘radicaal-links: Capital in the Twenty-First Century (2019)’) zijn, nu zij beiden geloven dat we opnieuw in een feodaal systeem zijn beland waarin een paar mensen alle macht en alle kapitaal hebben en de rest nog slechts horigen (slaven) zijn, zodat de revolutie onontkoombaar is. Bannon wil van de Republikeinse Partij een arbeiderspartij maken; de Democratische Partij is de partij van de elite geworden (hetgeen ook Piketty’s kritiek is: de sociaal-democraten vormen de elite die zich heeft vervreemd van de gewone man). Bannon zegt dat hij wil dat de gewone mensen en niet de elite de beslissingen nemen, maar tegelijkertijd lijkt een leider nodig om de verandering te verwerkelijken of eigenlijk een generaal die de oorlog kan winnen. Zo’n generaal – zoals Bannon – moet dharma hebben, dat is ‘duty, fate and destiny’, waardoor zijn rol iets noodlottigs en een Spengleriaans tintje krijgt.

Het waargebeurde verhaal is interessant – over een Black Godfather, corrupte politie en het nieuwe kapitalisme zonder tussenpersonen – maar wat clichématig uitgevoerd. De film heeft wel weer een lekker sfeertje zodat al met al het toch een fijne film is.

De trailer vond ik maar zo-zo en bovenstaande vergelijking met Spring Breakers, welke film ik helemaal niks vond, verlaagde mijn verwachtingen fors, maar zelfs met lage verwachtingen viel de film me tegen. De film is zo tergend saai dat ik voor het eerst in mijn leven heb getwijfeld of ik halverwege de film al naar huis zou gaan. De tweede helft van de film is iets beter dan de eerste helft maar nog niet om over naar huis te schrijven.

De film laat een groep tieners zien die een soort The American Dream naleven in de vorm van een volwassen vorm van kinderpostzegels verkopen: men verkoopt tijdschrijftabonnementen in de hoop rijk te worden, niet omdat iemand nog tijdschriften leest maar omdat men de sympathie wint van de koper. In die zin is het ook een soort populariteitswedstrijd om geld. De hoofdpersoon, Star, wijkt af van de rest van de groep doordat ze niet wil liegen of stelen om tijdschriften te verkopen, hetgeen er zelfs toe leidt dat ze richting de prostitutie gaat (hetgeen immers wel een eerlijke handel is). Om een of andere reden zijn zij en de man die haar heeft gerekruteerd verliefd op haar, maar dat ligt gevoelig omdat hij ook al het bed deelt met de werkgever van de groep voor wie iedereen werkt.

Dat is zo’n beetje waar de film over gaat en ofschoon er wel iets uit te halen is van een op de hedendaagse hiphopcultuur gebaseerde hippiecommune – een groep ‘wilde’, non-conformistische jongeren die door de VS reizen en alles doen voor elkaar en voor geld – is deze nogal brave versie van een jeugdbende vooral weinig interessant. Echt crimineel zijn ze niet en echt wilde dingen zoals een seksorgie doen ze ook niet: ze doen vooral graag gek en asociaal zoals dansen op auto’s. Veel meer gebeurt er niet en de film is net zo vervelend als aanwezig zijn op een puberfeestje. Je wacht op een climax of onverwachte wending – als gevolg van hun oneerlijke handel of de driehoeksverhouding – maar die komt er niet. De film grossiert juist in anticlimaxen: zo is de leukste scene die met de cowboys maar zelfs het daarin beloofde spektakel van Star onder invloed van mescaline of de cowboys die hen achterna komen vindt niet plaats.

De boodschap lijkt te zijn dat jongeren graag gek doen, vooral op de harde beat van luide hiphop en een beetje drank en marijuana. Een tijdsbeeld zie ik er niet in: jongeren uit alle perioden van de geschiedenis deden graag gek en non-conformistisch. Het tijdgebondene is hooguit dat deze, eigentijdse – overigens blanke – jongeren juist erg conformistisch (of cynisch) zijn in de zin dat ook zij erg materialistisch zijn en slechts leven voor geld met zwarte hiphopgangsters als hun helden maar (The Wolf of) Wallstreet – de kunst van het verkopen – als echte voorbeeld. Als idee misschien interessant, maar ik vond de uitwerking niet boeiend en ik heb geen idee waarom deze saaie film, waarin nog minder gebeurt dan een gemiddelde MTV-clip, zo enorm lang (162 minuten) moet duren.

In veel kritieken lees ik dat het verhaal zwak en saai (of onbegrijpelijk) is en dat alleen de acteerprestaties (dure cast!) en kostuums het drama op de been houden, maar ik heb een andere ervaring: de acteerprestaties en kleding hebben niet mijn aandacht getrokken, maar ik zat de hele tijd wel op het puntje van de stoel vanwege het verhaal. Niet dat het verhaal erg origineel is, maar dat verhaal wordt echter goed verteld en het thema van de film is interessant: 'je gelooft wat je zelf wilt geloven', iedereen bedriegt zichzelf en de ander, de scheidslijn tussen echt en nep of tussen eerlijk en oneerlijk is dun c.q. onzinnig. Op alle niveau's (zakelijk en prive) en tussen alle personen in de film is het niet duidelijk wie wie aan het bedriegen is en wie uberhaupt bezig is met bedriegen en wie eerlijk is (met uiteraard de waarheidsgetrouwe suggestie dat wie het eerlijkst lijkt het meest waarschijnlijk de bedrieger is). Ook op een metaniveau geldt dat voor de film zelf: de film is op een waargebeurd verhaal gebaseerd en de film is daarmee half fictie half 'echt'.

Ook dit thema is niet erg origineel want we zien het in veel hedendaagse films: titels die bij me opkomen zijn 'Jackie Brown' (op welke film 'American Hustle' misschien nog wel het meest lijkt), 'The Prestige', 'The Truman Show', 'Shutter Island', etc. Maar dat zijn ook allemaal goede films: het is gewoon een goed thema. Het is bovenal een typisch postmodern thema: het modernisme leerde dat de buitenkant schijn is, maar dat we kunnen doordringen tot de echte werkelijkheid (waarbij de wetenschapper ont-dekt, de filosoof ont-maskert, etc), maar het postmodernisme leert dat we nooit de echte werkelijkheid kunnen bereiken omdat alles schijn of een interpretatie is. Dat maakt hedendaagse films vaak zo complex en verwarrend: er zijn oneindig veel lagen waarbij telkens als je denkt de werkelijkheid te pakken te hebben dat toch weer schijn blijkt en je nog dieper moet (bv. 'The Matrix', 'Inception') zonder uiteindelijk te 'ontdekken' wat nu werkelijk en wat schijn was en je aldus verward de bioscoop verlaat. In feite wordt het onderscheid tussen werkelijkheid en schijn, tussen werkelijkheid en fictie vervaagd: iedereen ziet wat hij wil zien. Iedereen gelooft wat hij wil geloven...

American Sniper vond ik tegenvallen. Zijn kracht – een realistische, in hoge mate apolitieke weergave van hoe het was in Irak en om weer terug te zijn in de VS – is tevens zijn zwakte: het voegt niets toe aan een biografie. De film is onderhoudend maar het verhaal is te zwak om indruk te maken: even leek het erop dat de film ging focussen op een door de oorlog ontwikkelde PTSS – waarmee de film een soort Brødre/Brothers leek te worden – maar die PTSS was weer snel verdwenen om plaats te maken voor een ander tragisch einde dat echter niets aan het ontwikkelde verhaal toevoegt (of het moet zijn om het contrast te versterken van Chris’ heldendom in de oorlog en zijn ‘nobody’ zijn als burger). Eastwood grossiert wel een beetje in het maken van wat realistisch-cynische films – zijn films hebben niet vaak een happy end, laten vaak zien dat het leven een strijd is die je waarschijnlijk evengoed verliest met daarbij een ontmythologisering van de held – en deze past daar beslist in, maar deze is geen favoriet van me, waarschijnlijk ook omdat ik sowieso niet snel onder de indruk raak van oorlogsfilms of biografieën…

Haneke vind ik vaak tegenvallen maar deze film vond ik wel erg goed. De film laat echte liefde c.q. zorgzaamheid zien zonder sentimentaliteit, hetgeen al een prestatie van formaat is, maar – anders dan sommige andere films van Haneke – kent de film ook een schokkende climax, ook al komt die mede al direct aan het begin als gevolg van een circulaire vertelling. Op een gegeven moment zegt Anne tegen Georges: ‘je bent een monster maar wel aardig’ en dat vat Georges en wellicht Haneke’s visie op de mensheid goed samen. Een indrukwekkende film; een ruime vier sterren.

Ik vond ‘Amy’ tegenvallen: het biedt weinig wat we al niet wisten. Nu ben ik een fan van Amy Winehouse en omdat ik haar albums heb grijsgedraaid is zij een deel van mijn leven geworden zodat ik ook haar leven interessant vind: dat lokte me naar deze film en maakte de film voor mij als fan prima kijkbaar. Maar als je geen fan bent, dan kun je deze film/docu beter overslaan. Wel is het frappant hoe bijna identiek de levens van Kurt Cobain en Amy Winehouse waren: beide getormenteerde zielen die hunkerden naar geborgenheid maar niet naar het commerciële succes die ze kregen en die ten ondergingen aan drank en drugs mede vanwege een foute vriend(in).

Een rechtszaak is als zodanig best postmodern: het is een stukje theater dat beoogt de waarheid boven tafel te krijgen maar die blijft in wezen verborgen achter de geconstrueerde werkelijkheden die de verschillende partijen naar voren brengen en uiteindelijk moet de jury beslissen welk verhaal ze het overtuigendste vindt. Dat postmodern element wordt in de film nog wat versterkt doordat de verdachte en het slachtoffer beiden voor hun schrijverswerk bewust werkelijkheid en fictie vermengen en zo verwarren maar bovenal voelt de film zelf als een waarheidsgetrouwe weergave – en daarmee een vorm van fictie die werkelijk aanvoelt – van een strafproces waarin je de partijen steeds beter meent te leren kennen zonder ze echt te leren kennen. De kracht van de film is ook de realistische weergave van de personages en hun onderlinge relaties met een dominante, succesvolle vrouw en haar ‘mislukte’ maar verantwoordelijke man die zich opofferde voor het gezin waardoor de vraag of het zelfmoord of moord was niet wordt opgelost (voor beide mogelijkheden wordt veel bewijs aangedragen): uiteindelijk is het de zoon die een beslissing maakt en met zijn slotgetuigenis de doorslag geeft (dat hij blind is maakt hem ook enigszins letterlijk de geblinddoekte vrouwe justitia) en die het gezin redt zoals zijn blindegeleidehond hem van gevaar weghoudt.

De film gaat met zijn 2 ½ uur speelduur grondig in op de omstandigheden van het huwelijk maar brengt telkens een nieuw element in zodra het dreigt te gaan slepen zodat de film nergens saai wordt. Tegelijk bouwt de film ook niet op naar een schokkende climax en is het strafporoces zelf niet heel geloofwaardig in de zin dat volgens mij de getuige niet in de rechtszaal behoort te zijn als partijen verklaren want dat kan zijn getuigenis beïnvloeden. Maar al met al is het een prima rechtbankfilm die juist door het niet te dramatiseren interessant blijft.

De documentaire vertelt het verhaal van de film – van Lumière en Méliès naar de TV naar youtube en de Voyager – en doet dat in de vorm van film zelf dus in de vorm van eindeloos veel filmpjes. De rode draad is dat het vooral voor entertainment wordt gebruikt – het is een bijzondere ervaring om jezelf of een ander te zien waar niets is welke reflectie ook uitnodigt om te kijken naar mensen die kijken naar mensen die kijken etc. – zodat het enige doel is om mensen zo veel en zo lang mogelijk te laten kijken. Ik zie dat de kritieken negatief zijn – één noemt het alsof je youtube op autoplay hebt en het algoritme je van filmpje naar filmpje brengt – maar ik vind het wel een vermakelijke en aardig complete compilatie van de geschiedenis van de film die tegelijk laat ervaren dat we dankzij de camera in een spiegelpaleis leven.

Ik werd volledig omvergeblazen door deze misdaadfilm en zat elke minuut aan de buis gekluisterd. Of eigenlijk is het geen misdaadfilm maar een film over een misdaadfamilie. Of eigenlijk geen film over een misdaadfamilie maar een film over het enige lid van de familie die geen misdadiger is maar die wel in de ellende wordt gestort door zijn misdadige familie. Een bloedstollende tragedie met een onverwachte verlossing.

In de film gebeuren mysterieuze dingen in de wereld, het leger wordt ingezet maar de regering wil niet zeggen wat er aan de hand is. Dat mysterie geldt ook voor de kijker: je grijpt vast aan alles wat gebeurt en gezegd wordt om een idee te krijgen wat er aan de hand is, maar dat blijft op z’n minst lang onduidelijk. De film kiest bewust voor het Hollywood-cliché van een Invasion of the Body Snatchers (of zombiefilm) als vorm met dieren en mensen die niet meer zichzelf zijn (‘bezeten zijn’) waarbij vreemde wezens verantwoordelijk zijn voor de mysterieuze natuurverschijnselen. Maar uiteindelijk blijkt het een omgekeerde Invasion of the Body Snatchers: we leven op egoïstische wijze, waarvoor we ook het geloof misbruiken (we roepen God aan om ons te helpen als we in nood zijn zoals bij een uitheemse invasie de massa’s samendrommen in de moskeeën), terwijl we met alles en iedereen verbonden zijn (het goddelijke is als het water die vissen ook niet opmerken). Juist de aardige, behulpzame mensen zijn ‘bezeten’ door deze goddelijke kracht en bestaan echt; egoïstische mensen die niet naar de ander omkijken leven oppervlakkig (voor het geld), voelen zich aldoor bedreigd en leiden een schijnleven.

Deze omkering laat ook een metaforische interpretatie toe waarbij reeds de gebeurtenis dat aliens ons bezoeken ons als mensheid kan verenigen: uiteindelijk is het een spirituele transformatie. Daarbij wordt het verhaal verteld als een boeiende roadtrip – de zwangere Itto komt er alleen voor te staan, is angstig maar ontmoet ook inspirerende mensen en beleeft mystieke ervaringen – met mooie beelden. Regisseuse Alaoui heeft met deze debuutfilm meteen een hoogstandje afgeleverd.

De film heeft eigenlijk iets meer inhoud dan The Conjuring – het gaat over het dilemma van de moeder om voor zichzelf of voor haar kind te kiezen – maar zit qua uitwerking eveneens vol horrorclichés waarbij het sterk leunt op Rosemary’s Baby. Bij gebrek aan een goed verhaal wint uiteindelijk The Conjuring omdat die non stop over de top gaat waardoor de leegte toch iets minder leeg aanvoelt.

Ik denk altijd dat ik van horror houd, mogelijk omdat ik als kind horrorfilms te eng vond om te kijken zodat het horrorgenre mij met ontzag vervulde. En waarschijnlijk verklaart dat waarom de bioscoop altijd vol pubers zit bij een horrorfilm: als een soort ontgroening kan een puber bij een horrorfilm bewijzen dat hij zijn kinderlijke angsten heeft overwonnen en zijn angsten als een volwassene kan trotseren.

Maar goed, ik denk dus altijd dat ik van horrorfilms houd. Dus als een horrorfilm relatieve goede kritieken krijgt, zoals deze film, dan wil ik die wel zien. Maar ik vond hem erg tegenvallen. Het verhaal is een en al aftands horrorcliché – meisjes die door de duivel zijn bezeten, enge bewegende poppen die overal opduiken, het openen van verboden deuren, spookhuis – maar het ergste is nog dat al deze clichés niet eens op een geloofwaardige manier tot een verhaal zijn gesmeed (laat staan dat er enige originaliteit te bespeuren is) en iedereen volslagen idioot handelt: mensen denken goed te doen door een heel weeshuis kinderen onderdak te geven terwijl ze weten dat de duivel in hun huis woont, de slachtoffers ruiken pas onraad als de ledematen bij wijze van spreken al door het hele huis vliegen zodat het te laat is om nog geruisloos te kunnen vertrekken, etc. Ik begon steeds meer te denken dat ik naar een parodie op de horrorfilm zat te kijken, een soort Scary Movie deel 43, maar dan helaas zonder de humor. Het enge van de film zit ‘m in een aantal jump scares die op de goedkoopste manier zijn gemaakt met een hoofdrol voor enorme harde klappen in Dolby Atmos – alsof er een bom naast je ontploft – waar iedereen wel van schrikt. Ik hou helemaal niet van splatter movies, maar omdat zelfs de jump scares saai werden begon ik te verlangen naar een bloedbad om mijn aandacht er nog bij te kunnen houden.

Misschien kunnen de hedendaagse horrorproducenten niets origineels of geloofwaardigs meer bedenken of misschien ben ik de horrorfilm nu echt ontgroeid, maar dit is de zoveelste tegenvallende horrorfilm van de laatste jaren. Het enige positieve wat ik van de film kan zeggen is dat de film met het oude huis en zo mooi aangekleed en sfeervol is.