Opinions

De film is gebaseerd op de 18 minuten die is teruggevonden van de Hollywoodfilm Auction of Souls uit 1919 en reconstrueert het verhaal van de hoofdpersoon die zichzelf speelde: Arshaluys (“Aurora”) Mardiganian. Dat verhaal is afschuwelijk – Armeense vrouwen en kinderen, waaronder Aurora als jong meisje, worden door de Turken tot een eindeloze mars door de woestijn gedwongen waarbij ze alleen (voorlopig) niet sterven of vermoord worden als ze geschikt zijn als seksslaaf (het verhaal doet denken aan hoe IS met de Jezidi’s omging) – maar is ook een spannende avonturenroman omdat Aurora van alles beleeft, waarbij ze verscheidene malen wordt verkocht als seksslavin maar telkens weet te ontsnappen. Als ze eindelijk veilig gebied vindt krijgt ze de gelegenheid om naar de VS te gaan met als opdracht om daar over het gruwelijke lot van de Armeniërs in het Ottomaanse Rijk te vertellen (en persoonlijk om haar broer te vinden). Dat wordt een succes: na haar verhaal in de krant wil Hollywood er zelfs een film van maken. De opbrengst is voor de opvang van Armeense weeskinderen die zijn gevlucht zoals Aurora zelf.

Het tragische echter is dat de VS na WO I afzien van hun plan om onder Amerikaans mandaat de Armeniërs een onafhankelijk Armenië te geven: omwille van de goede betrekkingen tussen de VS en Turkije erkennen de VS zelfs niet meer dat er een Armeense genocide heeft plaatsgevonden en worden alle kopieën van de film – die overigens een Hollywoodversie van het gruwelverhaal laat zien dus zonder de meest schokkende details van Aurora’s verhaal – vernietigd. Maar inmiddels erkennen de VS de Turkse genocide op de Armeniërs en andere christelijke minderheden weer en ook deze film wil uitdrukkelijk de Armeense genocide weer op de kaart zetten zoals de film uit 1919 ook al deed. Dat lijkt me meer dan terecht: wij herdenken binnenkort de Holocaust maar zoals Aurora zelf zegt in de film was die slechts mogelijk doordat Turkije na WO I niet werd gestraft voor zijn genocide die niet minder gruwelijk was. De film is daarmee een even aangrijpende als noodzakelijke erkenning en herdenking van de Armeense Genocide voordat we de Holocaust gaan herdenken.

Net als de films van Ken Loach geeft deze film scherpe maatschappijkritiek op een realistisch ogende en dus overtuigende manier, ditmaal met als doelwit de multinational die cijfers (winst) boven de mensen (personeel) plaatst. Het onthutsende drama toont een ijzingwekkende hiërarchie waarin aan de top zelfs geen mens meer staat maar nog louter de ‘markt’ met de waarde uitgedrukt in de beurskoers die als een onmenselijk monster ‘moedige’ leiders eist die ‘moedige’ beslissingen durven nemen die inhouden dat de mensen op de werkvloer en andere ondergeschikten worden ontslagen, uitgebuit en bedrogen.

Ik verwachtte een escalatie van spanning en drama, totdat de hoofdpersoon, de directeur van een vestiging in Frankrijk die 10% van zijn personeel moet ontslaan, die in scheiding ligt wegens z’n werkdruk en wiens zoon opgenomen is in een inrichting, woest wordt en met dingen gaat smijten, maar eigenlijk is er eerder sprake van langzame, bijna onmerkbare de-escalatie waarbij de directeur zich steeds meer verzet omdat zijn grens is bereikt en weigert mee te werken om uiteindelijk het bijltje erbij neer te gooien hetgeen echter precies de waarlijk moedige beslissing is die z’n waardigheid, huwelijk en levensgeluk redt: alleen buiten de markt en het neoliberale bedrijfsleven kun je mens zijn en menselijke waarden hanteren.

De film imponeert met z’n sterke dialogen, waarin het koude kapitalisme z’n ware monsterlijke gelaat toont, en goed acteerwerk, maar het gebrek aan escalatie heeft iets onbevredigends, al onderstreept het wel op realistische wijze de almacht van het neoliberalisme waartegen niet te vechten valt.

Ik blijf het een raar genre vinden dat tegenwoordig de bioscopen domineert, zeg maar: de space fantasy (ik weet niet of er een officiële benaming voor bestaat?). Eigenlijk heb je twee tegengestelde genres: fantasy en science fiction. Fantasy is een romantisch genre: het brengt ons terug naar een oertijd (lees: middeleeuwen) van sprookjesfiguren, magie, zwaardgevechten en christelijke thema’s zoals liefde vs. macht en de strijd tussen goed en kwaad. Science fiction is een product van de Verlichting en vraagt zich af waar de technologische ontwikkelingen ons zullen brengen. Ik denk dat Star Wars de combinatie van beide genres groot heeft gemaakt. Kenmerkend voor de mix van de genres is dat het in wezen toch fantasy is: men situeert het (zwaard)gevecht tussen de nobele ridder en Satan slechts in de toekomst en derhalve op bv. ruimteschepen die door het heelal suizen om de magische superkrachten geloofwaardiger te maken want wie weet maakt de technologie van de toekomst deze superkrachten ook echt mogelijk. In feite is zo ook de moderne, empirische wetenschap uit de middeleeuwse magische kunsten zoals alchemie ontstaan: magie heeft tot doel verborgen krachten (wij zeggen: de natuurwetten) in de natuur te vinden en voor eigen doeleinden te gebruiken. Maar het resultaat van de mix in de cinema, zoals dat men in de toekomst in weerwil van de meest geavanceerde technologie elkaar weer met speren, knotsen en zwaarden te lijf gaat, vind ik allerminst geloofwaardig. Dat maakt dan weer echter niet zoveel uit want het is primair fantasy en geen science fiction…

Het superheldengenre lijkt een beetje de missing link tussen fantasy en science fiction. Het speelt zich af in de nabije toekomst en is realistisch, anders dan dat er enkelen superkrachten hebben (maar bv. bij Superman deed de auteur nog moeite om ook dat wetenschappelijk geloofwaardig te verklaren) en die vervolgens als klassieke helden uit de Griekse mythologie het kwaad bestrijden of met elkaar het gevecht aan gaan. Hoe dan ook, Marvel gooit al deze genres door elkaar en maakt er een doldwaze boel van. Qua inhoud is het voor de zoveelste keer het klassieke verhaal van enkele nobele ridders die moeten voorkomen dat Satan het universum in zijn macht krijgt. Ook de voor het superheldengenre zo kenmerkende humor ontbreekt niet en maakt het eindeloze zwaardvechten en gebeuk aangenaam luchtig: als kind vond ik het al even wonderlijk als geestig dat de superhelden in de strips tijdens hun gevechten op leven en dood een niet aflatende stroom van gevatte grapjes produceren.

De film heeft naar mijn idee naast het klassieke thema van de (hier: letterlijk) kosmische strijd tussen goed en kwaad één duidelijk – typisch christelijk – thema: geen (goed) individu mag worden opgeofferd voor een hoger doel. Elk individu is groter dan de hele mensheid tezamen (het jodendom en de islam kennen dezelfde moraal bij wijze van ‘als je één mens redt, dan red je de hele mensheid’). Het kwaad is de koelbloedige berekening dat één mens moet worden gedood om meerdere mensen te redden (en Thanos in de film trekt dat door tot een Malthus-achtige berekening dat je de helft van de mensheid moet uitroeien om hen allen van honger en oorlog als gevolg van overbevolking te redden). In de filosofie heet die rationele (foute) moraal - die puur rationeel streeft naar maximalisering van genot en minimalisering van pijn in de kosmos - overigens het utilitarisme. In dat verband werpt de film ook een leuke paradox op: Thanos kan z’n macht uitbreiden door degene die hij liefheeft te doden, hetgeen m.i. onmogelijk is want als hij degene doodt die hij liefheeft dan heeft hij die niet echt liefgehad. De film ziet er overigens geen onmogelijkheid in: de film kenmerkt zich dan ook niet door diepgang...

Al met al volgt de film een bekende, reeds lang uitgemolken, formule en brengt daarmee wat het wil brengen hetgeen vooral geld in het laatje zal zijn. Het is een film voor de liefhebber maar die verder weinig te bieden heeft: de fans kunnen weer smullen, maar afgezien van bovenstaande interessante paradox is het een oppervlakkige film die vermaakt maar nergens boeit.

Ofschoon de echt diepe denkers uit Duitsland komen zijn de Fransen een volkje dat van filosofie houdt: filosofie is er geloof ik zelfs een vak op school. Jean-Luc Godard wist het medium film zelfs te verheffen tot een filosofisch essay. Maar de meeste Franse films dwepen wel met filosofie maar hebben te weinig kennis van filosofie om er iets zinnigs mee te doen (wat dat betreft kunnen de Fransen veel van bv. Pixar leren): Franse films worden gekenmerkt door het pseudo-intellectueel en quasi-filosofisch geleuter van een gemiddelde Woody Allen-film maar dan helaas zonder de humor; de Fransen nemen zichzelf veel te serieus. En dat geldt ook voor L’Avenir dat eveneens vol zit met onzinnig pseudo-filosofisch geraaskal en ander oninteressant gewauwel. Nu is dat allemaal slechts context voor een dramatische vertelling over een ‘intellectuele’ vrouw die moeder en man kwijtraakt en met die ‘totale vrijheid’ die het verlies van verbintenissen meebrengt moet zien om te gaan, maar het eindeloos onzinnig geleuter irriteert en het drama is ook weinig meeslepend. De film is de zoveelste bevestiging dat ik niet van de Franse cinema houd (met uitzondering van Godard die mijn held is).

Aangrijpende (ja, ook sentimentele maar mooie) film over een fascinerende ziekte waarbij de innemende neuroloog Sachs wordt gespeeld door de even innemende Robin Williams. Zoals we bij Sachs gewend zijn graven zijn observaties naar het wezen van de mens en de film heeft dat er gelukkig ook in gestopt, zodat neurologie wordt verbonden met diepe menselijkheid. Een warme film die je vragen doet stellen over het leven.

De film is opgezet als een serie van negen tableaux met telkens een vaste camera die is gericht op een inwoner van Teheran die wordt onderworpen aan een vernederende ondervraging en/of behandeling door een anoniem blijvende bureaucraat of werkgever die duidelijk een machtigere positie heeft waartegen de burger bijna kansloos moet strijden om zijn recht te halen of überhaupt zijn waardigheid te behouden. Dit riekt naar machtsmisbruik, al gaat het meestal om politieke implementatie van religieuze wetten – de “verses” in de titel zal naar de Koran verwijzen waarbij het hier gaat om de politieke vertaling ervan in het wereldse leven van alledag – waarbij de ambtenaar slechts de regels uitvoert en het beleid uitvoert (dat we sinds Arendt kennen als ‘de banaliteit van het kwaad’).

Dit klinkt montoon maar de meeste scenes hebben zo’n realistische, sterke dialoog en is het gevecht van menselijkheid en respect tegen de starre autortieit zo kafkaësk absurd dat het aldoor verwondert en amuseert. Daarbij heeft de regisseur deze aanklacht tegen de politiek van de Iraanse autoriteiten ook een op de Koran zelf geïnspireerd verhaaltje gegeven (zoals ook de regisseur in de film wordt geadviseerd door de bureacraat die zijn film beoordeelt): het opent met een beeld van de stad Teheran en eindigt met een aardbeving waarmee de stad instort waarmee niet alleen wordt verwezen naar de aarbevinggevoelige breuklijn onder Teheran, die in een van de verhalen wordt genoemd, maar ook naar de Koran-soera, die in een andere wordt genoemd, over de Dag van het Oordeel waarmee de film suggereert dat Teheran vanwege zijn corruptie en machtsmisbruik door Allah zal worden vernietigd als uitdrukking van de (seculiere) hoop op een geslaagde opstand van de bevolking tegen het regime. Zowel als zwarte komedie als als satire/aanklacht tegen het Iraans regime is de film geslaagd.

Ayka is een zeer rauwe film over een stukje onderkant van de Russische samenleving en als zodanig een film in de stijl van Donbass (2018) - MovieMeter.nl, Capharnaüm (2018) - MovieMeter.nl en zefs Dogman (2018) - MovieMeter.nl of Ray & Liz (2018) - MovieMeter.nl. Het is alsof je in een roman van Dostojevski terecht bent gekomen. Het is een reis door de hel vol armoede en vooral asociale dog-eat-dog-mentaliteit die als zodanig wat surrealistisch voelt maar de stijl is puur realisme: geen gedramatiseer, niets wordt mooier of lelijker getoond dan dat het is; slechts de harde werkelijkheid wordt getoond. De film voelt als een harde stomp in de maag. Dat maakt het geen film voor iedereen maar op mij heeft hij een verpletterende indruk gemaakt. Moeiteloos een van de beklemmendste en indrukwekkendste films van 2019.

PS. De laatste zin van de beschrijving bij deze film klopt helemaal niet.