Opinions

Tjonge. Zou dit bedoeld zijn als een variatie op Doornroosje? Nou ja, het is in ieder geval een film waarmee ik mij kostelijk vermaakt heb, en waarin vorm en inhoud fraai op elkaar aansluiten. Het gegeven van de comateuze vrouw(en) spoort aardig met het merkwaardige feit dat mannen, waar het vrouwen betreft, bijzonder weinig nodig hebben om bijzonder veel te veronderstellen. Almodovar weet zijn soms tamelijk irritante fascinatie voor het vrouwelijke in deze film binnen de perken te houden door bij tijd en wijle zeer geestig uit de hoek te komen. Mooi hoor, zoals hier de obsessie van de man voor het vrouwelijke wordt gepresenteerd als een bloedserieuze zaak, waarbij tegelijkertijd ook de waanzin en het komische daarvan getoond worden. Zo is het misschien ook wel: het wezen van de vrouw maakt de man tot een halvegare, maar als hij daar niet aan toegeeft, zal hij haar nooit echt bereiken: Marco moet wat meer 'Benigno' in zichzelf toelaten (maar liever niet teveel natuurlijk).

Ja, dit is een goeie.

Ik zie mezelf weer stuntelig schuifelen met één of andere bloeiende bakvis in het tot disco omgetoverde parochiehuis, in een dorpje net buiten Amsterdam... maar dat was in de jaren zeventig; ik kan me eigenlijk niet voorstellen dat tegenwoordige vijftienjarigen zich zoiets in hun hoofd zouden halen.

Maar het is juist dat iets uit proportie opgeblazen realisme, die deze verbeelding van tienerangsten op, en op weg naar, een eindfeest, op de drempel van een volwassen leven, zo sterk maakt. Zo hilarisch, zo ontroerend, zo schrijnend. En onbetaalbaar, die totale paniek en ontreddering in de blikken van die kinderen, later overgaand in volle euforie.

Het is alsof we met de blik van een buitenaards wezen kijken naar deze merkwaardige gedragingen en rituelen, een blik die des te doeltreffender lijkt te zijn in de verbeelding ervan.

De sfeeromslag, na het feest, van sprookjesachtig naar beklemmend realisme, is bijzonder omdat die sfeer daarna niet meer verandert, behalve dan dat de eerst nog aanwezige spanning gaandeweg verdwijnt en de film in feite uitgaat als een nachtkaars.

Maar dat is wat hoort bij het gekozen perspectief van de 'achterblijvers', en in die zin volkomen functioneel. Waarbij ik overigens betwijfel of het perspectief van de 'geslaagden' veel interessanter zou zijn...

En ten derde male slijpt Tsai de eenzaamheid, de onmacht tot communicatie, de vervreemding en het hopeloze verlangen er in, als gestaag vallende druppels die langzaam maar zeker de steen uithollen, als een koord dat tot wurgens toe strak wordt getrokken, om dan uiteindelijk, als de geest er rijp voor is, los te laten in een of meerdere scènes van ongelooflijk intense emotionaliteit. In een sjofel, langzaam onderlopend appartement (Rebels of the Neon God), op een matras, in een stadspark (Vive l’Amour), of, zoals hier, in een gay sauna.

De thematische overeenkomsten en de overlap qua personages en hun onderlinge verhoudingen in de eerste drie kunststukjes van Tsai zijn natuurlijk niet te missen. Vader, moeder en zoon uit Rebels of the Neon God keren hier terug, en ik heb sterk de indruk dat het appartement waarin ze huizen, hetzelfde is. De onderlinge relaties zijn er ook niet beter op geworden.

Maar The River wijkt wel af van zijn twee voorgangers in die zin, dat er hier na alle doffe ellende een keer ten goede wordt gesuggereerd. Moeder weet met een kloeke actie het lek boven water te krijgen in het kamertje van manlief, en vader en zoon komen nader tot elkaar in de sauna. Zoon knapt er uiteindelijk aardig van op, zo lijkt het.

‘De God is verschenen vannacht’. Eigenlijk niet te geloven hoe Tsai dat weet laten te werken; deed wat dat betreft denken aan de verbijsterende eindscène van The Wayward Cloud, waarover je, als je het op papier uitgeschreven zag, ook geneigd zou zijn te zeggen: nou, doe maar niet.

Ik heb The Hole nog te goed, maar ik denk dat ik wel veilig kan concluderen dat Tsai in al zijn reguliere films, van begin tot eind, constant een zeer hoog niveau haalt. Er zijn maar een paar andere filmmakers bij wie ik dezelfde ervaring heb.

Niets verandert, en tegelijkertijd ook alles.

Heimat is als een dorp waarin je als vreemde arriveert, en langzamerhand, met het verstrijken van de tijd, inwoner met de inwoners wordt. Het geheel is zoveel meer dan de delen, omdat elk deel het verleden in zich draagt. Er wordt hier geen schilderij getoond, maar het proces van het schilderen, als het ware. Het doek vult zich met details, maar is nooit af; wel worden steeds weer dezelfde details in hun contouren nader aangezet, herhaald. Ingekleurd... De tijd is lineair, maar lijkt ook in hetzelfde kringetje rond te draaien.

Het is de blik van binnenuit, en vanuit dat perspectief heeft de grote, bewogen Geschiedenis van Duitsland in de twintigste eeuw een heel ander aanzien.

De verschillende karakters in Heimat groeien (bijna) nooit boven hun geschiedenis uit; ze worden geschetst aan de hand van persoonlijke anekdotes, hun persoonlijke beleving, hun lotgevallen, die natuurlijk wel beïnvloed worden door de grote geschiedenis – die is alomtegenwoordig, maar alleen zoals ook de atmosfeer, de lucht, alomtegenwoordig is.

Deze structuur wordt eigenlijk slechts éénmaal onderbroken: het relaas van de opgroeiende Hermännchen (deel 9) heeft een duidelijk hoofdpersonage, en een stevig in de verf gezette plot. Dat desondanks toch goed werkt, niet in de laatste plaats door het sterke acteren, en qua toon passend bij het hemelbestormende en melodramatische karakter van de rebellerende puber. Rebellie ook tegen het bestaande, en tegen het verleden. Een aanval op de continuïteit van de geschiedenis, als het ware.

Het zegt veel over Heimat dat deze botsing tussen nieuw en oud (belichaamd in de confrontatie tussen Hermännchen en zijn (stief-)oom Anton), in plaats van het begin te zijn van een levenslange vete, of uitlopend in een familietragedie van Griekse proporties, in de volgende afleveringen al bedekt is door het stof van vele jaren, en eigenlijk volkomen vergeten is.

Heimat is geen plot-driven familie-epos, zoals ook mag blijken uit het feit dat dat wat je een ‘gebeurtenis’ zou kunnen noemen, die veel invloed heeft op het daaropvolgende – het plotselinge vertrek van Paul uit Schabbach – nergens gepresenteerd wordt als de as waar alles om draait. Het is gewoon één van de vele voorvallen die een geschiedenis maken.

Heimat is een panorama van tijd en ruimte, waarin niet in de eerste plaats de persoonlijke levens van de personages van belang zijn, maar waarin - vanuit die levens - veeleer de voortgang van de geschiedenis, het verstrijken van de tijd, in het twintigste-eeuwse Duitsland, geschetst wordt.

Zoals Bresson in met name zijn laatste twee, en Tarkovski in zijn laatste drie films gaandeweg steeds meer actuele urgentie uitstraalden, explicieter werden in de uitdrukking van hun ideeën, zo lijkt Malick ook steeds meer 'to the point' te komen; althans, 'zijn' punt. Of punten. Vanaf The Tree of Life al, in feite. 

En met A Hidden Life gaat hij nog een stapje verder. Van de verbeelding van een innerlijke ontwikkeling, naar die van een politieke daad, in al zijn consequenties, waarbij de vraag naar de zin of zinloosheid daarvan, en de zuiverheid van de motieven, messcherp overeind blijft staan.

Want het zijn niet alleen totalitaire regimes, die, vanuit hen moverende belangen, de moeite nemen om 'daders' ervan te overtuigen dat hun verzet niet alleen zinloos is, maar ook onverantwoordelijk, misdadig, en onverdraaglijk arrogant. Denk jij dat je beter bent dan wij? Dostojevskiaanse Groot-Inquisiteurs zijn er in alle soorten en maten, en of die meer dan alleen de schijn van het gelijk aan hun zijde hebben, is een vraag die niemand voor iemand anders kan beantwoorden. Het is in feite een vraag naar de zin, of waarde, van het leven, een scherp gestelde ja/nee, een of/of.

Franz Jägerstätter is niet bepaald een gretige held - zie hem zowat trillen op zijn benen als hij de voor de troepen collecterende partijmannen mompelend antwoordt dat 'we echt niets kunnen missen' - maar vanuit zijn overtuiging kan hij kennelijk niet anders dan verder de weg op te gaan die hij eenmaal ingeslagen is. Ongetwijfeld ondanks het bewustzijn van de afgrond van de zinloosheid ervan, en de consequenties voor zijn familie.

Goed, Malick maakt een film over dit alles, maar net zoals Kierkegaard zich ervan bewust was dat hij alleen een dichter van het geloof was, en niet een gelovige die de uiterste consequentie daaruit trekt, laat hij met de episode van de schilder van religieuze voorstellingen (waar Verhoeven ergens hierboven reeds de aandacht op vestigde) zien dat ook de betekenis van kunst in het licht van deze vragen op zichzelf zeer relatief is.

Malick zet in zijn gekende stijl de schoonheid van de natuur, de idylle van het Oostenrijkse landschap en het leven aldaar, en het liefdevolle, gelukkige gezinnetje, tegenover de dreiging van de terreur, en de beklemming van de gevangenschap. Ook het onvermijdelijke einde wordt in al zijn gruwelijkheid niet verheeld. Malick was al eerder zeldzaam transparant en scherp in de verbeelding van zijn ideeën, misschien soms balancerend op het randje van de goede smaak, maar ook nu houdt hij het evenwicht in de tegengestelde ideeën en krachten die hij over het voetlicht brengt. 

Want wellicht zal de sympathie bij Jägerstätter liggen, het gaat er maar om dat de film óók uitstraalt dat het begrijpelijk, en misschien wel het verstandigst is als je je in zo'n situatie lekker gedeisd houdt in je bergdorpje.

Toegegeven, ik had ook de indruk dat Malick hier wel zeer ruim de tijd neemt om de boel op te bouwen, maar uiteindelijk resulteert dit toch in een zeer krachtige, beklemmende en vooral glasheldere film.

Je moest er even op wachten, maar uiteindelijk was daar de beloning . En de Tindersticks (je zou ze haast het huisorkest van Denis noemen), maken het af. Samen met de held van het verhaal himself, die de vocalen voor zijn rekening neemt. Mooi hoor.

Raised by dogs is Monte, in een cynische wereld. Dat ruimtevehikel heeft van de buitenkant ook wel wat weg van een gammel hondenhok.

Rauw en hard, met een teder randje, maar volstrekt onsentimenteel en anti-melodrama. Kenmerkend is de herhaaldelijke nadruk op het lichamelijke van de personages, hun kwetsbaarheid, hun verwondingen, hun littekens; intimiteit op het onfatsoenlijke af, zou je haast zeggen.

Qua narratief is Denis nooit van de vette punten, laat staan de uitroeptekens geweest. Wat dat betreft laat ze de toeschouwer ook hier, samen met de ruimtereizigers, een beetje zweven in het luchtledige. Nou ja, de grote lijn laat aan duidelijkheid niet zo veel te wensen over: High Life toont een ten dode opgeschreven wereld, of beter, een wereld die zichzelf ter dood heeft veroordeeld. Men gelooft er niet meer in, men wil niet meer. Met dan één ‘maar toch’, in de persoon van een vader tegen wil en dank.

Hoe dat ook zij, de afzonderlijke scènes zijn sterk en intens genoeg om de hele film door de aandacht vast te houden. Met als één van de hoogtepunten de surrealistisch aandoende ontmoeting van hondenhok nr. 7 met hondenhok nr. 6.

Verder geen geforceerde originaliteit hier, en onvermijdelijk doen veel beelden, en ook het verhaal, denken aan legio andere sf-films. De associatie met Solyaris, één van Tarkovsky’s meesterstukken, die door sommige beelden wordt opgeroepen, vind ik het aardigste.

Maar in de kern hebben we hier gewoon weer te maken met een volstrekt eigenzinnige, intrigerende film van Denis, die zich nergens op laat vastpinnen. Onmiskenbare klasse, die niettemin iets ondefineerbaars houdt.

Ja, dat klopt.

Ik vind dit toch wel erg goed hoor. Zeer fraaie, poëtische film, waarin Wenders meestentijds het evenwicht weet te bewaren tussen hooggestemde overdenking en aardse nuchterheid, tussen zwartwit en kleur, tussen tekst en beeld. Tussen carpe diem en het melancholisch verlangen naar oneindigheid. Engelen die alles zien, alles weten, maar niets kunnen doen. Behalve aanwezig zijn.

Een engel wil onderdeel worden van de menselijke historie, een verhaal. Een trapeze-artieste wil de onvermijdelijke willekeurigheid van haar historie overstijgen. Ze wil voor haar verhaal een anker in de eeuwigheid. En de oude Homerus blijft de muze aanroepen om dat verhaal te kunnen vertellen, en dat verlangen te kunnen uitdrukken, voor de mensen.

Engelen en mensen? Sleutelscène is misschien dat moment wanneer de engel van achter de spiegel de trapeze-artieste aankijkt.

Ik weet niet precies waarom de film zijn evenwicht lijkt te verliezen juist bij de daadwerkelijke ontmoeting, de vereniging van mens en engel. Het beeld blijft hier achter bij de tekst, misschien omdat dat beeld een romantische liefdesrelatie lijkt uit te drukken. Of omdat ik geneigd ben om het zo te interpreteren.

Kortom, de Incarnatie valt een beetje tegen. Maar misschien is zoiets, wat Wenders kennelijk probeert, ook niet uit te drukken, zonder iets te verliezen. Een dimensie, bijvoorbeeld. Wenders doet daarmee denken aan de middeleeuwse alchemisten, die de gezochte vereniging der tegenstellingen alleen konden uitdrukken in een monsterachtig hermafroditisch wezen, een frankenstein-achtige mix van man en vrouw.

Misschien ligt het niet aan Wenders' film, maar komt het omdat de romantische liefdesrelatie, de vereniging van man en vrouw, hoe krachtig ook, uiteindelijk als metafoor tekortschiet voor het verlangen waar het hier om gaat.

Anders gezegd, het is de menselijke verbeelding die tekortschiet. C.S. Lewis schrijft ergens met zoveel woorden dat die menselijke verbeelding zich meer voelt aangesproken door de mythische ondertoon van het Oude Testament (en veel meer nog door de 'heidense' mythes), dan door het (zoals hij dat zag) historische van het Nieuwe Testament.

Hoe moet het dan wel? Ja, weet ik veel. Ik gooi hier in ieder geval nog een volle ster bovenop.

Poëtische compositie in woord en beeld, waarmee Resnais een menselijk drama schetst in de vorm van een worsteling tussen herinneren en vergeten; een strijd als het ware op leven en dood, zoals hij dat een jaar later zo mogelijk nog indrukwekkender zou vormgeven in l’Année Dernière à Marienbad. Maar daar is er de suggestie van bevrijding door die herinnering; hier is dat bepaald niet het geval.

In het opmerkelijke scenario van Marguerite Duras worden de vernietiging van een stad, en de vernietiging van een liefde met elkaar verbonden; gaan in het liefdespaar zelfs in elkaar over. Een stad en een liefde waaraan je niet kunt denken, zonder ook de herinnering aan de vernietiging daarvan op te roepen. Het vergeten wordt dan een overlevingsmechanisme, waarbij de herinnering aan de gruwel van het verleden verdwijnt, maar ook de herinnering aan dat wat werd vernietigd.

De ‘brief encounter’ tussen de Francaise en de Japanner brengt bij de vrouw haar weggedrukte verleden weer tot leven. In flashbacks wordt het verhaal van Nevers vervlochten met dat van Hiroshima, waarbij tevens de personages in het heden soms als in een roes de identiteit aannemen van de geliefden van Nevers.

Heel sterk optreden van Emmanuele Riva hier. Zij dwaalt door het heden van Hiroshima met een allure die doet denken aan het dolen van Monica Vitti en Jeanne Moreau in Antonioni’s trilogie, die in de jaren er na het licht zou zien.

De rol van Eiji Okada is een ietwat ondankbare; zijn personage is in zekere zin de katalysator, maar komt verder niet echt tot leven: de man is in deze film abstract zoals de niet te bevatten schaal van vernietiging van Hiroshima dat was; dit in tegenstelling tot het persoonlijke verhaal van de vrouw. Tegelijkertijd blijkt uit dat verhaal dat ook zij in wezen vernietigd is.

Resnais richt daarnaast de blik op de pleinen, de straten en gebouwen van de beide steden, en de rivieren die hen omgeven; en daarbij heb ik de indruk dat het oude Nevers de herinnering zijns ondanks blijft oproepen, terwijl het ‘nieuwe’ Hiroshima die lijkt uit te wissen, niettegenstaande de musea en de herdenkingen. Het zal zo zijn dat een oud landschap, een oude omgeving helpt het verleden vast te houden. Maar wat als die omgeving er niet meer is?

De documentaire beelden en de optocht met spandoeken maken een ietwat onmachtige indruk; maar misschien drukt dat juist wel het probleem uit van de onmogelijkheid van mentale verwerking van een enormiteit als de vernietiging van Hiroshima: je kan vier keer, of vierhonderd keer het museum van Hiroshima bezoeken, maar Hiroshima heb je niet gezien.

Drie verhalen, waaruit, als waren het clusterbommen, weer andere verhalen voortvloeien.  Bijna voortdurend worden deze verhalen verteld middels voice overs; we zien vaak genoeg pratende personages in beeld, maar meestal krijgen we ze niet te horen. Alsof de kijker enkele korte verhalen, of scenario's, worden voorgelezen, met wat ondersteunende beelden daarbij. Of gewoon een fotoreportage, als echt filmen teveel in de papieren zou lopen.

Alle drie de protagonisten bevinden zich in een nogal raadselachtige situatie, waarin ze helderheid proberen te krijgen. Verdwaald in een labyrint, op zoek naar de uitgang.

De hele opzet en het verloop doet vermoeden dat het hier meer gaat om de lol van het vertellen, dan om de inhoud van de verhalen zelf. In hun zoektocht belanden de protagonisten weer in nieuwe verhalen, of anders fantaseren ze die zelf wel bij elkaar. Eentje lijkt zelfs vanuit zijn hotelraam Rear Window dunnetjes te willen overdoen.

Met de de hele film overheersende voice-overs bevindt Historias Extraordinarias zich qua vorm wel veel meer in hetzelfde register dan het latere La Flor, maar ik moet zeggen dat ik toch wel weer aardig betoverd ben.

En na zo'n episode als die over de Jolly Goodfellows, een Britse militaire eenheid die speciale operaties uitvoert, waarvan de leden namen hebben als Big Ben, David Smile en Charlie London, kun je me wel opvegen. Elke keer als ze weer een gevaarlijke klus geklaard hebben, brengen de Goodfellows een vrolijk lied ten gehore. Het verhaal wordt in het Engels verteld door een Argentijn met Duitse roots... Jiskefet op z'n Zuidamerikaans.

In afwachting van tijdelijk minder comfortabele fysieke omstandigheden (ik zal niet in detail treden) zonder schuldgevoel toegegeven aan mijn neiging om na het eten als een zombie op de bank te blijven hangen. Een neiging die ontstaat vanwege zeer veeleisende bezigheden overdag natuurlijk

Ik zou haast zeggen: dat moet ik vaker doen! Achtereenvolgens een aflevering van de Britse tv-serie Victoria, deze film, en het overgrote deel van Millennium 2 over me heen laten komen. Heb me eigenlijk prima vermaakt, al vertoont mijn respectievelijke waardering van één en ander een aflopende schaal.

Hitch is weer zo'n typisch produkt, één in een eindeloze reeks, waarvan de totstandkoming verloopt volgens een ijzeren patroon: aan de basis staan een paar leuke ideetjes, die in het gunstigste geval resulteren in de gedachte halverwege: dat kan best aardig worden, maar altijd weet men met vereende krachten te voorkómen dat dat ook gebeurt, door de hele boel steeds weer dezelfde windtunnel in te rijden, waarna een smakeloos standaardvehikel overblijft, met steeds weer dezelfde – kennelijk onmisbaar geachte - moralistische en romantische clichés.

Will Smith heeft in ieder geval wel de juiste uitstraling voor wat ie doet, en Kevin James kan er eveneens mee door. Eva Mendes heeft ongetwijfeld ook allerlei kwaliteiten, maar inhuren voor een komedie zou ik haar toch niet.

De laatste ridder, dolend.

Ik moet bekennen dat ik het nog steeds niet aangedurfd heb om de Querido-uitgave van de Nederlandse vertaling – een baksteen van om en nabij de 800 pagina’s – die bij mij al sinds jaar en dag in de kast staat, eens echt te gaan lézen. Maar de Don Quichot is zo’n gigantisch cultuurgoed (door sommigen beschouwd als de geboorte van de Europese romankunst), dat je met de grote lijnen ervan in de loop der jaren op allerlei andere manieren toch wel geconfronteerd wordt.

Betekenis, zin: het is altijd zo veel waard als de gek er voor wil geven, en niet alleen als die gek toevallig Quichot heet. Zo’n geloof in een illusie, een droom, als hij heeft, maakt hem belachelijk, maar ook onsterfelijk; niet alleen onsterfelijk belachelijk.

Albert Serra lijkt met deze film de portee van deze figuur, deze roman, tot zijn uiterste essentie te hebben willen terugbrengen. Er worden heel wat grote namen gedropt op de dvd-hoes, waar Serra door beïnvloed zou zijn, maar alleen bij Bresson kan ik me daar wat deze film betreft wel wat bij voorstellen. Ik ken de overigen dan ook niet (Paradjanov, Dovzhenko, Olmi), of heb weinig van ze gezien (Ozu, Pasolini). Godard zie ik hier echt niet in terug.

Meestentijds is Quichot in deze film inderdaad de romantische dwaas, malende in een dorre, betekenisloze wereld. We zien de oude man en zijn indolente metgezel in het harde zonlicht door het woeste landschap sjokken, regelmatig zich tot het Opperwezen, waarmee hij blijkbaar op bijzonder goede voet staat, richtend; constant zijn ‘schildknaap’ onverdraaglijk belerend toespreken (over de onbenulligste dingetjes, maar ook over hun missie, het ‘pad’ dat zij samen moeten gaan); schuifelend door het gras kennelijk een duel acteren; en een niet bestaande vijand verrot schelden.

Een meer conventionele film zou de avonturen van Quichot ook werkelijk laten zien, maar Serra laat die voor wat, en waar ze zijn: in het geestrijke hoofd van de ridder zelf, en nergens anders.

Maar toch. Soms wordt het licht zachter, en zien we het schitterende uitspansel boven het Catalaanse land. En Quichot krijgt een zekere grootsheid, een bepaald aura, als hij vanuit een laag camerastandpunt in dat licht in beeld komt. De nachtelijke scène waarin de slapende Quichot uit het veld wordt geplukt door vier(?) aanstormende ruiters, is er werkelijk eentje om in te lijsten. Ik weet niet zeker wat daar gebeurde. Een verbeelding, of een aankondiging, van zijn sterven?

En ontroering. De uiteindelijk uitgesproken trouw van Sancho Panza, ondanks alles wat hij zich heeft moeten laten welgevallen. De woorden van Quichot bij zijn ‘afscheid’, over zijn vechten voor een wereld waarin ‘de waarheid spreken beloond wordt, en de leugen bestraft’.

Ik vind het indrukwekkend hoe Serra met zijn zeer minimalistische aanpak, eigenlijk zonder actie of plot, zo’n ‘sprekende’ film heeft weten te maken. Kan me wel indenken dat hierbij een aantal duimen omlaag gaan, maar ik kon het goed hebben. Zeer goed zelfs.

Bresson, Quichot, de toeschouwer: het belangrijkste is niet te zien. Je moet er alleen in willen geloven.

Herzien, onder aanmerkelijk betere omstandigheden dan destijds. Of het alleen daaraan ligt, weet ik niet, maar ik waardeer hem nu navenant hoger.

Natuurlijk, de film drijft op het acteren van Ingrid Bergman en vooral Liv Ullman, maar dat neemt niet weg dat het geheel er ondanks de bescheiden setting bij momenten zeer indrukwekkend uitziet, met fraaie belichting en intense close ups, bijdragend aan de geladen sfeer die vanaf het moment dat de moeder ten tonele verschijnt, niet meer verdwijnt.

Het gehandicapte zusje, het verdronken zoontje en de min of meer afgedwongen abortus lijken mij, eerder nog dan reële entiteiten, metaforische elementen die het beeld van de door het gebrek aan liefde en erkenning beschadigde Charlotte nader toespitsen.

Het zusje, dat pas in de herinneringen van Charlotte opduikt als ze al bijna volwassen is, en waarvan Eva tegen het einde van de film verzucht waarom ze niet gewoon doodgaat, lijkt tegelijkertijd het beeld van Charlottes verkommerde, om liefde schreeuwende ziel, èn de voor Eva nachtmerrieachtige geest van de niet aflatende eis die aan haar gesteld wordt, het beeld van haar schuldige nalatigheid – nalatigheid die ongetwijfeld niet los gezien kan worden van Eva’s eigen liefdeloze opvoeding, maar niettemin.

Eva is zichtbaar geëmotioneerd als Charlotte piano speelt, maar haar commentaar is koel, technisch en belerend. Op het hoogtepunt van de nachtelijke botsing werkt Helena zich uit bed en probeert de trap af te kruipen. Helena’s wanhoop is niet meer tot bedaren te brengen, in een scène die direct volgt op die waarin Charlotte overweegt zelfmoord te plegen.

Met dit soort scènes toont Bergman ook in Höstsonaten zich weer een meester in de veruiterlijking van innerlijke gemoedsbewegingen, die – het kan haast niet anders – ook die van hemzelf zijn, voortkomend uit zijn eigen ervaringen. Het maakt hem tot één van de allergrootsten.

Toch vreemd dat ik daar bij deze film in eerste instantie aan twijfelde. Nou ja, bij deze dan gecorrigeerd.

Mooi gedaan.

Beeldende kunst heeft, als alle kunsten, natuurlijk altijd iets magisch, en dat geldt zeker ook voor animatie, waar men met enkele, in wezen simpele lijnen en kleurstellingen een wereld kan oproepen. Maar is dat dan meteen de essentie van die wereld, of slechts een afdruk van een afdruk?

Dit is pas de eerste Japanse animatiefilm die ik zie, en het zal ongetwijfeld niet meer state of the art zijn, maar het 'realisme' van het verhaal en de personages roept bij mij al vragen op over de meerwaarde van animatie boven films met menselijke acteurs. Of, misschien beter, het verschil tussen die twee.

Je zou zeggen dat dat wat absolute kitsch in 'gewone' films zou zijn, in goede animatie juist een short cut naar, of een directheid van de verbeelding is. De over de wang rollende traan van een kind kan in animatie een legitieme uitdrukking van een emotie zijn; in live action met menselijke acteurs wordt dat lastiger. Misschien heeft animatie wel een extra afspraak met de kijker, bovenop die van 'Dit is een verbeelding van een werkelijkheid': 'Dit is een verbeelding van een verbeelding van een werkelijkheid'. Wat knap, het is net echt! Is het ook méér dan 'net echt'?

Of die extra afspraak een voor- of een nadeel is, zal er vanaf hangen. Je kan ook zeggen dat de noodzakelijke indirectheid van een 'gewone' (goede) speelfilm een voordeel is, omdat het in zekere zin concreter, waarachtiger is. De verbeelding in animatie is tegelijkertijd directer, en abstracter. Het fixeert juist een bepaald beeld, terwijl de indirectheid van een gewone speelfilm de ruimte laat voor een eigen, meer persoonlijke 'verbeelding' van de kijker.

Maar Grave of the Fireflies lijkt er juist in te slagen om in de verbeelding van realistische details in vooral de eenvoudige routinehandelingen en presentatie van personages de meerwaarde van animatie aan te tonen. Is dat 'effectbejag' nou zo moeilijk, of juist (te) makkelijk? De lijn daartussen is dun.

Complicerende factor hierbij bij deze film is de aard van het verhaal: dat is inhoudelijk natuurlijk al ten hemelschreiend. En met de emoties die dat kan oproepen, daar weet de animator met zijn simpele lijnen wel weg mee. Ik bedoel: als je in het echte leven maar iets langer dan een ogenblik naar een drie- of vierjarig kind, spelend in de zandbak of zo, kijkt, kan je al ontroerd zijn. Dus het laten optreden van zo'n hummeltje in zo'n geschiedenis is natuurlijk een walkover richting traanklieren.

Dat komt natuurlijk vaker voor, dat het gewicht van het verhaal de presentatie ervan wat uit het zicht drukt (holocaust-films...). Als Anne Frank en haar familie niet waren opgepakt, had haar dagboek niets meer of minder behelst dan de schrijfsels van een (niet van talent gespeende) doodgewone tiener. Het is het uiteindelijke lot van haar en haar familie dat dat dagboek pas zijn impact heeft gegeven.

Dus, hoewel ik er dus nog niet helemaal uit ben hoe dit te waarderen, ben ik toch behoorlijk onder de indruk. Er zit wat tranentrekkerij in, maar over het algemeen is het denk ik toch - gezien het medium - juist een bewonderenswaardig ingetogen, oprechte film. Waarin misschien iets te kwistig met vuurvliegjes wordt rondgestrooid. Dat dan weer wel.

'This ain't rock 'n' roll, this is genocide'

De seriemoordenaar als kunstenaar, de kunstenaar als psychopaat. Werkend aan een oeuvre: de uitbeelding van de hel. 

De bouw van Jack's onderkomen in vijf episodes wordt doorspekt met kunstzinnig en filosofisch geouwehoer, alsmede gruwelbeelden uit de recente geschiedenis, om uiteindelijk uit te monden in een afdaling in Dante's hel.

En Von Trier krijgt het bouwwerk voor geen meter overeind. Al die noties en verbindingen zijn zo slordig en gemakzuchtig in elkaar geflanst, dat het geheel resulteert in een tweeëneenhalf uur durende, vanaf het begin al tergend langzaam slepende martelgang.

Dus in zekere zin toch gelukt, zou je zeggen, maar in tegenstelling tot veel eerdere films weet Von Trier hier echt niet één maal de kop van de spijker te vinden. Probeert hij dan toch zijn gewraakte opmerking over Hitler te onderbouwen?

Opvallend hoeveel dit qua structuur lijkt op voorganger Nymphomaniac: de (raam-)vertelling in episodes, de overvloedige culturele referenties, het citeren uit eigen werk, en het semi-intellectuele geklets tussendoor. En de song tijdens de aftiteling als een klepel die de klok kwijt is: daar 'Hey Joe', en hier 'Hit The Road, Jack'.

In de vorm dus een herhaling van zetten; dat maakt niet een erg geïnspireerde indruk, en zo komt het ook wel over. Manderlay was wat mij betreft ook een mislukking, na Dogville. Het wordt dus tijd voor Von Trier om het roer maar weer eens om te gooien. Al ik vraag me af of hij daar nog toe in staat is. 

Want dit is inderdaad geen rock 'n' roll. Dit is flauwekul.

Hit the road, Lars.

Alweer een film van Kim waarover ik mijn mening in tweede instantie tamelijk fors moet herzien.

De opgelegde symboliek, de schijnbaar ééndimensionale personages, die zo overduidelijk hun emoties tonen (met een glimlach, een uitdrukking van verbazing of schrik, een boze frons) en het al te eenvoudige verhaal: het waren voor mij bij de eerste kijkbeurt evenzovele bronnen van irritatie.

Maar Hwal is een sprookje, bedrieglijk in zijn eenvoud, met zijn nadrukkelijke herhaling van zaken die meteen al duidelijk lijken, en haast schaamteloos in het onopgesmukt, inpeperend verbeelden van emoties en symbolische momenten.

Met die simpele, en haast schematische aanpak, zonder gelaagdheid of dubbelzinnigheid in de karakters, weet Kim een uiterst geconcentreerde, kernachtige en poëtische parabel te schetsen over enerzijds bloei naar volwassenheid en anderzijds loslaten van een leven dat ten einde is. Of over het moeten loslaten van dat wat je het liefst is, omdat je het anders so wie so kwijt bent. En juist in dat loslaten je liefde toont.

Heheh, ik kan het toch niet laten. Maar wie weet leer ik het ooit wel, dat ik niet op voorhand 'inhoud' boven stijl moet stellen. Al ben ik waarschijnlijk te oud om mijn instelling, wat dat betreft, echt te wijzigen.

Het verhaal en de setting geven mij overigens de indruk dat dit een iets zoetere en meer harmonische herneming is van Seom. Grappig in dat verband is dat ook hier de vishaakjes weer opduiken (en in de mond van het meisje verdwijnen).