Opinions

Puur filmisch gezien is dit grote klasse, natuurlijk.

Pasolini's keuzes met betrekking tot locaties, acteurs en figuranten, en enscenering zijn - wat dat betreft - eigenlijk allemaal goed, en dat levert een aantal uitstekende scènes op: de kindermoord, de verzoeking in de woestijn, de doop in de Jordaan, de twistgesprekken met de Farizeeën in de tempel, de berechting (of het verhoor) vanuit het perspectief van de op een afstandje toekijkende Petrus, de kruisgang en de kruisiging.

De meest aangrijpende (misschien zelfs de enige echt emotionerende) momenten in de film zien we naar mijn mening op Golgotha, waarin, terwijl Jezus gekruisigd wordt, ingezoomd wordt op de peilloze wanhoop van Maria, omgeven door enkele andere vrouwen, alsmede Johannes en nog twee andere discipelen.

En in die sequentie van de kruisiging zien we ook nog, onder het kruis van een andere terechtgestelde, een andere vrouw op haar knieën. Zij is alleen.

Merkwaardig hierbij is overigens dat de aanwezigheid van de moeder van Jezus bij de kruisiging alleen in het evangelie van Johannes wordt vermeld, en dus niet door Mattheus.

Toch wringen er enkele zaken bij deze hele onderneming.

Beide hebben te maken met Pasolini's keuze om de letterlijke (gesproken) tekst van het evangelie over te nemen, en daarbij bovendien (relatief, niet alles zit er in) volledig te willen zijn.

Allereerst blijkt dat, alles bij elkaar, nogal veel te zijn voor een film van twee uur, en dientengevolge moet Jezus dat wat hij op zijn lever heeft, er in een behoorlijk tempo door heen jassen. Je kan stellen dat die teksten tamelijk bekend zijn, en dat wie wil, ze in het boek kan nalezen, maar het komt in de film de dramatische impact van die woorden niet echt ten goede.

Die haast bemerk je ook in sommige dialogen, waarin men elkaar razendsnel van repliek dient, alsof, inderdaad, iedereen de tekst al uit het hoofd kent.

Mijn tweede kanttekening is iets serieuzer, en die heeft te maken met de opmerking van ThomasVV, waar ik het mee eens ben:

Literair en filmisch tegelijk, dit verhaal in beelden, naar een korte roman van Emmanuèle Bernheim, die ook co-scenariste was. Er valt eigenlijk weinig te zeggen over dit... ja wat is het eigenlijk, een soort subjectief hyperrealisme? Maar dat is natuurlijk het hele punt: als je het uitputtend in woorden kan omschrijven, hoef je het niet meer in beelden te tonen.

Het is zeer bijzonder hoe Denis en consorten er in slagen om met summiere gegevens zo overtuigend, zo zorgvuldig in de details, en zo... beeldend een momentopname te schetsen van een leven dat op het punt staat misschien definitief op de rails gezet te worden, van een spoor uiteindelijk richting remise... dreigt vast te lopen? Een avond en een nacht getekend door toevallige omstandigheden, een reeks van momenten en intuïtieve beslissingen die net zo goed anders hadden kunnen uitpakken...

Hoe verbeeld je een opkomend gevoel, een invallende gedachte, of een fantasiebeeld dat vlak nadat het voor het geestesoog verschenen is, weer vervluchtigt? Een beslissing tot handelen, of niet handelen, bepaald door het moment, of door iets dat vlak daarvoor is gebeurd?

Een vriendelijke, robuust ogende man een lift geven, nadat eerder een of andere engerd op je portierraampje heeft staan bonzen.
Overwegen hem mee te nemen naar je eetafspraak, en je dat even voor de geest halen.
Misschien toch nog maar niet verhuizen? En de reeds weggegooide lamp weer tussen de verhuisdozen zien staan.
De lifter weer uit je auto bonjouren, nadat hij al te nadrukkelijk het heft (stuur) in handen had genomen.
Hem toch weer opsporen in een bar, en snel het initiatief nemen als de buit verloren dreigt te gaan aan een jonge meid, die nadrukkelijk staat te lonken aan de flipperkast.
Een condoomautomaat. Druk de knop in zijn geheel in. Het gaat gebeuren.
Vrijheid, onzekerheid. In het restaurant. Wat blijft ie lang op het toilet. Is ie die vrouw achterna gegaan, en...? Je ook dat even voor de geest halen.
Ochtend. Die laatste keer was een stuk minder. Tijd om te gaan. ‘Jean... Jean!’ Geen reactie. Laat hem maar slapen. Als ie slaapt.

En Laure rennend in het ochtendgloren door de straten, een glimlach op haar gezicht...

Tja. Als gecertificeerd kletsmajoor (althans in geschrifte) kon ik het toch niet laten...euh... Goeie film

Een walvis, ten hemel schreiend.

Wat allereerst opvalt, is de ingetogenheid waarmee Khatami deze geschiedenis van moord op en verdwijning van geliefden tegemoet treedt. Zonder de loodzware realiteit ook maar een moment uit het oog te verliezen, weet hij zijn film een zekere lichtvoetigheid mee te geven, een haast meditatieve sfeer te creëren, een gelatenheid, met zelfs af en toe een droogkomische toets.

Het overtuigende optreden van Juan Margallo, als de oude man die niet rusten kan voordat de herinnering aan de doden is veiliggesteld, helpt daarbij; maar het is ook de wijze waarop Khatami het reële en het magische door elkaar heen laat lopen, die dit tot een zeer opmerkelijk debuut maakt.

‘Niet rusten kan’? De twijfel die Khatami herhaaldelijk zaait over de staat van ‘zijn’ van de oude man geeft aan het geheel nog een extra dimensie. Al in de eerste scène is er sprake van ‘een mooi einde voor een film’, na het relaas van de grafdelver over een 76-jarige dode... en er is een executie, een levend inmetselen in het archief van de doden, het kruipen uit het graf, en aan het einde een terugkeer naar de plaats van executie...

Metaforisch en poëtisch soms sterk aangezet, misschien, maar er zitten een aantal mooie vondsten in de film; voor mij werkt het in het algemeen, al is het verklarend radiocommentaar over de aard van de walvissen er net even te veel aan.

Hoe dan ook, Los Versos del Olvido is een film die wel wat meer aandacht verdient dan het tot nu toe hier gekregen heeft. Hoe het in het algemeen met de verkrijgbaarheid zit weet ik niet, maar hij is in ieder geval nog te zien via Picl, tot en met 3 mei.

Teleurstellend toch, na een aardig begin.

Een wolk van een titelheldin, camera er constant bovenop, een mooi naturel beeld schetsend van een wat onzekere adolescent, die er langzaam achter komt wat haar ware geaardheid is. En eigenlijk niet sterk genoeg is om, of beter gezegd te bang is, om daar ten volle voor uit te komen. Je voelt met Adèle de sociale druk, die haar misschien banger maakt dan nodig is, en het lijkt juist die angst te zijn die werkt als een self fulfillng prophecy, en er voor zorgt dat ze wordt uitgekotst door haar vriendinnen-groepje.

Goed gedaan, maar.. daar blijft het eigenlijk een beetje bij. En dan hebben we nog een uurtje of twee te gaan.

Adèle's liefde lijkt gepassioneerd, een volkomen overgave, maar transformeert niet. Het blijft steken in die wat kinderlijke onzekerheid, zoals ook zijzelf mentaal niet lijkt te groeien. De ongelijkheid van haar liefde, het contrast met de door de wol geverfde Emma, is pijnlijk.

Ik weet eigenlijk niet wat ik hiermee aan moet. Het verloop van de relatie is niet al te interessant, en dat Adèle ook op het fysieke vlak een gepassioneerde minnares is, geloof ik best. Maar ook in die zin blijft de film een beetje in dezelfde groef hangen, en wordt het vertoon daarvan op den duur ietwat vervelend. Zo wordt je als kijker alsnog een voyeur. Dat zou niet erg zijn als de film dáár een punt mee wilde maken, maar dat lijkt me niet het geval.

Dit is eigenlijk niet meer dan een reportage, een 'realistisch' verslag van een eerste liefde. Een verslag dat zich alleen concentreert op die liefde an sich, een klein beetje op het klasse- en milieuverschil van de geliefden, en verbazingwekkend misschien, nauwelijks op de sociale problematiek van de lesbische liefde. De film overstijgt het anekdotische nergens. En het is geen interessante anekdote.

In het begin pakt het zoals gezegd nog wel goed uit dat het perspectief op een intieme manier steeds bij Adèle ligt, maar Adèle is als persoon gewoon niet boeiend genoeg om daar drie uur lang bij te blijven. Dat maakt de film gaandeweg tamelijk benauwend, en zelfs een beetje deprimerend.

Adembenemende afdaling in een hel waarin geen machtsverhoudingen meer zijn, alleen totale dominantie en totale slavernij. Ach, je moet toch wat, op een zaterdagavond als er niks op televisie is.

Maar wat een zeldzaam sterke scènes bevat dit toch weer, en dit bevalt me bovendien nog wat beter dan Malgré la Nuit, waar hetzelfde van gezegd kan worden. Ik weet niet precies waar dat aan ligt. Misschien moet ik heel kinderachtig een bepaalde mate van logica in de handelingen, of gewoon in het ‘zijn’, van de karakters kunnen aanvoelen, en had ik dat bij laatstgenoemde film niet genoeg.

In ieder geval, het is ongelooflijk wat Grandrieux met zijn camera, belichting en geluidsband soms voor elkaar weet te krijgen. Een zeer beklemmende opening, associaties oproepend met de donkerste perioden uit de recente Europese geschiedenis, of ‘gewoon’ met de hopeloze tegenwoordige staat van samenleving aan de oostelijke rafelranden van Europa. Het peilloze verdriet en de doffe berusting op die verweerde gezichten... Moeders?

Een huiveringwekkende (om er maar weer eens een alles en nietszeggend bijvoeglijk naamwoord tegenaan te gooien) haarknipscène, maar de twee absolute ‘hoogte’punten vormen toch wel de danssequentie, en de ‘nachtkijker’ scène: een ware apocalyps, waarin krioelende wezens als het ware binnenste buiten worden gekeerd, teruggebracht tot een instinctieve, dierlijke kern. En de schitterend in beeld gebrachte schreeuw van Seymour op het einde van de film maakt duidelijk dat hier geen uitweg is.

Je zou dit een meesterwerk kunnen noemen, maar daar wil ik er dan niet te veel van zien. Volgende week toch maar die film met Doris Day.

Ja, inderdaad een heel fraaie film.

Brizé weet dit leven vorm te geven als één geheel, in een ritmische, niet-chronologische carrousel van beelden en episoden, afwisselend in (uitbundig) zonnige en (zeer sombere) bewolkte sferen. Fantastische belichting, en de strakke 4:3 kadrering draagt bij aan het gevoel van beklemming, het gebrek aan overzicht en vooral het gebrek aan greep op het eigen leven dat Jeanne heeft. Sterk optreden van Judith Chemla, die genoeg uitstraling heeft om deze rol (waarbij ze voor het overgrote deel van de film in beeld is) met verve te dragen.

'You want more? I call this pathetic', aldus Johnny Rotten, ooit, in antwoord op de gescandeerde smeekbede van het publiek.

En zo lijkt ook Palmason haast demonstratief de camera uit zijn handen te laten kletteren, in die mijnschacht. Nog veel te abrupt voor een dovende nachtkaars. Of een mijnwerkershelmlamp, in dit geval.

Want alles was toch zeer kundig - audiovisueel, en met de opeenvolging van een aantal zeer sterke scènes - in gereedheid gebracht voor een spetterende finale. Maar de ontploffing zit ergens op driekwart.

Je zou het een nadrukkelijk vertoon van superioriteit kunnen noemen, om van zo veel scènes een apart kunststukje te maken, die allemaal bijdragen tot een spanning die steeds meer oploopt, en dan de boel de boel te laten.

Ja, hoe loopt dit nou áf, potverdrie. Maakt niet uit, als je de hele tijd op het puntje van je stoel hebt gezeten. Dan maar eens niet comfortabel terug geblazen tegen de rugleuning.

Opgewekt cynische klucht, karikaturaal geestig, bizar en tegelijkertijd soms wat flauw in zijn beeldtaal (de crucifix als zakmes, de kat en de rat, de 'foto' van het 'avondmaal'). Aanvankelijk wat slepend, maar zeker vanaf het moment dat de bedelaars het huis betreden heel goed, en in zijn narratieve verloop van een zekere ruigheid waarvan ik me kan voorstellen dat het toentertijd tot onthutste en verontwaardigde reacties leidde.

Bunuels gedonderjaag met (toenmalige) gevoelswaarden en symbolen doet in zekere zin wat gedateerd aan, maar zijn blik is ontegenzeggelijk origineel. Iedere tijd heeft zijn clichés en (onuitgesproken) heilige huisjes, en een hedendaagse filmer die met de huidige omgaat zoals Bunuel destijds met de toenmalige, zal ook nu voor opschudding zorgen.

Er zullen natuurlijk altijd lieden zijn die nergens van opkijken, maar voor mij zit er een zekere plompverlorenheid, een onbekommerde nietsontziendheid in de manier waarop Bunuel door de porseleinkast van de menselijke pretentie banjert, en dat valt nog steeds tamelijk rauw op het dak.

Maar er van achterover vallen doe ik nou ook weer niet.

Haast letterlijk ten hemel schreiende, naar de keel grijpende film over menselijke onmacht, lafheid, (verlangen naar) liefde en verlatenheid in het aangezicht van de dood.

Bergman zit hier dichter dan ooit op de huid en het hart van de mens in zijn naakte existentie. Opvallend hoe vaak hier handen gezichten aanraken. Een intiem gebaar, maar er zijn ook andere intenties. Viskningar och Rop toont zijn personages enerzijds in al hun lichamelijkheid en verlangen naar intimiteit, en anderzijds koud en emotioneel afgesloten: Verlangend naar liefde, en angstig daarvoor. Doods- en levensangst.

Het spel van aarzelende aantrekking en resolute afstoting tussen de emotioneel afgestompte zusters is van een intensiteit en een beklemming die ik zelden heb gezien. De wanhopige toenadering van de één leidt tot de koude afwijzing en ontkenning van de ander, en andersom.

Het deed me denken aan wat Kierkegaard het 'demonische' noemde: dat is niet het slechte, maar: 'angst voor het goede'. Het is onvermogen. En die angst, en dat onvermogen, leidt ertoe dat zij hun stervende zuster alleen laten. Zij die zich al te pletter hebben gelopen op hun versteende echtgenoten, kunnen niet anders dan zich verschuilen, zichzelf opsluiten, achter een muur van onverschilligheid.

Die opgeslotenheid is ook de opgeslotenheid van de vrouw in dat tijdsgewricht: in een huwelijk, en in een leven waarin zij haast niets te doen heeft.

En een tijdsgewricht inderdaad waarin stervenden nog niet sufgespoten in een ziekenhuisbed lagen. De scène met de allereerste close-up van Agnes, wakker wordend, waana het een paar seconden duurt voordat zij zich weer bewust wordt van de pijn, is van intense klasse; zoals eigenlijk alle scènes met Anderson. Als je ooit volwassen mensen hebt horen huilen van verdriet, of schreeuwen van pijn, of happend naar adem op hun doodsbed, dan voel je de onmacht en paniek die ook Maria en Karin in deze film voelen.

De opgetekende herinnering van Agnes, aan het einde van de film, kan misschien troostend zijn, maar ik neig ertoe om het te zien als een extra mokerslag van Bergman: er was geen liefde en geluk; alleen de illusie ervan, of het verlangen ernaar.

Maar zo donker is het dan allemaal toch niet, gezien de figuur van huishoudster Anna, die wél in staat is echte liefde en troost te geven. Misschien ook omdat zij al weet hoe het is om iemand te verliezen, en hoe dat te aanvaarden. De scène waarin zij het al verkleurende, met doodsvlekken overdekte lichaam van Agnes (dat op dat moment voor haar misschien ook haar overleden dochtertje vertegenwoordigt) koestert, is huiveringwekkend en onvergetelijk.

In schril contrast daarmee staat de echtgenoot van Karin, die blij is dat de begrafenis kort en zakelijk was, zonder emotioneel gesnotter, en die de eenvoud en waardigheid van Anna kwalificeert als 'interessant-doenerij'.

Dit is een zeer geconcentreerde, tegelijkertijd ontroerend en ijzingwekkend realistische film over de menselijke conditie, waarbij de enkele scène die blijkbaar alleen mentaal of emotioneel 'werkelijk' is, dat realisme nog een extra huiveringwekkende dimensie geeft.

Met deze film toont Bergman zich weer op de toppen van zijn kunnen, net zoals, en misschien zelfs nog wel meer dan, met de Gods Zwijgen-trilogie en Persona.

Stijlvolle (reli-)psychologische thriller, die zonder overbodig effectbejag, maar met een rustige narratieve opbouw, met set design en aankleding, en met audio, belichting en cameravoering, een maximaal resultaat weet te behalen.

Ik hou er wel van, van die wisseling tussen realisme en fantasie, dan wel tussen ‘objectieve’ werkelijkheid en de kennelijke verbeelding van subjectieve angsten of verborgen verlangens. 'In en uit de vertrekken van de droom', noemt Bergman dat ergens.

Als dat goed gedaan is – en dat is het hier – dan ontstaat er een unheimische sfeer, een gevoel van zich aankondigend onheil, een vermoeden dat er elk moment wat verschrikkelijks kan gebeuren.

En dat gebeurt dan ook, maar dan dus zoals gezegd zonder veel poespas en spektakel, haast terloops (nou ja, die aanval van die bok zag ik echt niet aankomen) maar niet minder de haren te berge rijzend.

Een 'folktale' dus, maar ik stel me zo voor dat, als dit een bewerking van een toenmalig 'rechtbank'-verslag was, Thomasin zich er niet onderuit gekletst had, in die rechtszaak.