Opinions

Een wereld waarin niet Pink Floyd, maar Patti Page van een andere planeet lijkt te komen. Of: de oude wereld, die vermorzeld wordt tussen de nietsontziende projectontwikkelaars en grondspeculanten, en het naïeve extremisme van de nieuwe generatie, die in haar vermeende onschuld de geschiedenis denkt uit te kunnen wissen. Zabriskie Point is hun gedroomde nieuwe begin, hun Stunde Null, maar:

‘It’s peaceful, isn’t it?

- No, it’s dead’.

Antonioni’s perspectief verandert gaandeweg van een documentair realisme, een reeks van impressies, in een haast paradijselijk romantische blik, om uiteindelijk te transformeren tot een overweldigend surrealisme. En overal zo ... concreet, dat het weer abstract wordt.

Van begin tot einde - van het jeugdige elan afstralend van de bloedserieuze, gefrustreerde studentenhoofden, de tot op het bot geïrriteerde agenten, het bord voor de kop van de zakenman, de zwerfjochies van een jaar of zes die een ‘piece of ass’ willen, en de droevige old timer achter zijn biertje, via de plagerige hofmakerij met het vliegtuigje en het paringsballet in de woestijn, tot de explosieve kersen op de taart in de finale – biedt Antonioni in biologerende, vaak lang aangehouden sequenties een caleidoscopisch beeld van een gefragmenteerde samenleving in verandering en verwarring, losgeslagen van haar ankers, waarin de generaties stuurloos over het dek glijden, en (onvermijdelijk) met elkaar in botsing komen.

Zeer sterke, breed uitwaaierende soundtrack ook: én Roscoe Holcomb, én Pink Floyd, én Roy Orbison. Je kunt het jammer vinden dat l’America de score uiteindelijk niet gehaald heeft, maar misschien is het geluid van The Doors ook te geharnast en te donker voor de heldere, neutrale blik die deze film biedt.

Zeldzame klasse toont Antonioni hier. Zabriskie Point kan zich moeiteloos meten met zijn fameuze trilogie, en behoort mijns inziens sowieso tot het beste van de vorige eeuw. Qua tijdsbeeldschets afstandelijker en poëtischer dan Nashville, en vele malen beter dan Easy Rider.

Ik heb het aardse leven voor de helft geleefd,

en plotseling ben ik verdwaald.

Een stroom van beelden met een diep-persoonlijke inslag - herinneringen, dromen, associaties, reconstructies, of zelfs verzinsels naar aanleiding van horen zeggen, of wat dan ook - voorbijtrekkend aan het geestesoog van iemand van een jaar of veertig, die daarmee terugblikt op zijn leven tot dan toe.

Iemand van wie de vader al in zijn vroege jeugd verdween, met een moeizame verhouding tot zijn moeder en zijn geliefde, en met een zoontje waar hij niet bepaald een hoge pet van op heeft.

Zo'n particuliere biografie, met bepaalde kennelijk emotioneel geladen bijzonderheden en associaties, die, uit de aard der zaak, voor de buitenstaander (die iedereen is) volstrekt willekeurig zijn, onttrekt zich natuurlijk voor een groot deel aan zoiets als een objectieve duiding.

Tenminste, dat is in ieder geval zo als je oog blijft haken aan al die bijzonderheden an sich. Maar het lijkt er in Zerkalo om te gaan welke rol die bijzonderheden spelen in een herinnering, een geheugen (een geweten...). Misschien moet je je afvragen hoe je eigen hoogstpersoonlijke ervaringen en herinneringen er uitzien; hoe die vorm krijgen voor je eigen geestesoog, en in je eigen dromen. En welke details voor jou op één of andere manier, om één of andere reden, met emotie geladen zijn.

Want wie heeft er niet heel bepaalde herinneringen aan zijn eerste liefde? Of aan het huis, de omgeving, waar hij geboren werd en opgroeide? Maar die herinnerde eerste liefde zal niet heel vaak een mollig roodharig meisje met een koortslip zijn. Tekenend misschien voor het soms geconstrueerde, het samengesteld zijn uit verschillende elementen, van herinneringen, is in dit geval dat de hoofdpersoon in eén van zijn beklijvende jeugdherinneringen - waarin hij (voor het eerst?) een soort visioen van dat meisje heeft - zèlf met een koortslip rondloopt.

Het gaat hier om een leven dat geleefd werd in niet bepaald de gezelligste periode in de Russische geschiedenis: ten tijde van de Grote Terreur, de Grote Vaderlandse Oorlog, en het begin van de Koude Oorlog. Die historische achtergrond wordt ook verweven in de persoonlijke emoties en herinneringen. Zoals bijvoorbeeld de beelden van de vluchtelingen - kinderen - ten tijde van de Spaanse Burgeroorlog (waarin de Sovjet-Unie de republikeinen steunde), en het afscheid van de jongen en zijn zusje van de weer even teruggekeerde vader, in uniform.

Die laatste associatie (net als die daarvoor, trouwens) is natuurlijk geheel voor mijn eigen rekening. De betreffende scènes volgen elkaar niet op in de film. Maar ik denk dat dat zo'n beetje de crux is van de structuur van Zerkalo: de aard van de film brengt met zich mee dat een 'makkelijke' chronologische of logische opeenvolging van scènes uit den boze is, omdat ook de stroom van innerlijke beelden zich doorgaans niet laat dwingen in een keurige volgorde. Als de protagonist niet alles op een rijtje heeft, waarom zou de kijker dat dan wel moeten krijgen? Een perspectief dat een slotsom rechtvaardigt, is hier helemaal niet. Sterker nog, dat perspectief überhaupt willen hebben, is het punt totaal missen.

Je zou van te voren misschien denken dat voordrachten van een dichter, vooral voor degenen die - in dit geval - het Russisch niet machtig zijn, op film niet optimaal kunnen werken. Maar het werkt hier wèl. Als ik de declamatie vol bravoure hoor (lees) over de onsterfelijkheid, onder de beelden van de door de modder sjouwende soldaten, dan word ik daar wel degelijk door geraakt.

Tarkovskij blikt echter nog verder, nog dieper. In de zoektocht van de protagonist naar het verloren geluk, dat hij toch eens had, zo meent hij, laat hij zijn mijmerende en dromende blik inzoomen op niet alleen zijn vader en zijn moeder, maar ook op het huis van zijn jeugd, op het interieur daarbinnen en op de natuur eromheen, en bezielt die als het ware. En inderdaad is het daar, waar woorden echt tekort gaan schieten.

De twee dubbelrollen (met een in alle opzichten werkelijk schitterende Margarita Terekhova als jonge moeder / geliefde) zijn natuurlijk zeer functioneel in wat er gaandeweg gebeurt in deze film: het ineenschuiven en door elkaar heen lopen van heden en verleden, het samenvallen van de moeder en de geliefde, de zoon en zijn zoon, en de moeder, jong en oud, culminerend in de fraaie epiloog. Het verloop van de tijd, en het opheffen daarvan. De opeenvolgende beelden van Zerkalo bewegen niet langs een (tijds)lijn, maar draaien rond, met elementen die steeds weer terugkeren.

Ik geef toe dat veel in Zerkalo voor mij raadselachtig is, maar ik troost mij met de gedachte dat dat ook voor de hoofdpersoon geldt. En ik constateer tevens dat ik een film, waarbij ik het idee heb dat mij veel ontgaat, desondanks, of misschien juist daarom, erg goed vind.

Een reeks fraaie, uitstekend geacteerde scènes die elkaar in staccato aflossen, tezamen een schrijnend en ontroerend beeld schetsend van een gedoemde relatie. Het Poolse levenslied laat zich niet vertalen in het Frans. Een kleine Nostalghia.

Ik had wel herhaaldelijk de gedachte 'nou, had nog maar even blijven hangen, dat ging best lekker' als Pawlikowski ons al weer voortjoeg naar de volgende episode. Je staat in anderhalf uur weer buiten. Dit had best langer gekund, is mijn gevoel.

Maar misschien vergis ik me daarin. Hier gaat nog wel een herziening van komen.

Eenvoud in drieën.

‘The way we were’ is in elke ‘tijd’ weer anders. Hoe men ‘is’, hangt altijd samen met de omstandigheden van het tijdperk waarin men leeft. De klasse van Hou is dat hij heel weinig nodig heeft om die waarheid sfeervol en vaak ontroerend voor het voetlicht te brengen.

Nou ja, weinig: met Chen Chang en Qi Shu heeft hij natuurlijk een gouden koppel in handen. Vooral laatstgenoemde spat voortdurend van het scherm, of dat nou is als giechelende bakvis die haar amant voorziet van een kopje thee en een sigaret, als stijlvolle courtisane wier hoop op bevrijding en liefde de bodem in wordt geslagen, of als glamoureuze beauty, ongrijpbaar, alternatief-artistiekerig, swinging both ways, koketterend haast met haar fysieke beperkingen.

Chen Chang is een waardig tegenspeler; geeft zijn personage met name in het eerste en derde deel een hoekig zwijgzaam karakter als contrapunt. Er zijn niet veel acteurs die het zelfvertrouwen hebben om overeind te blijven tegenover iemand als Qi Shu, aldus Hou in een interview. Hij wel. Coole kerel.

Hoewel Hou nadrukkelijk bedoelde de drie ‘tijden’ een alternatieve afspiegeling te laten zijn van Taiwan’s politieke geschiedenis (chronologisch de overheersing door Japan, de Amerikaanse invloed, en de heftige verkiezingen van 2004), is dat – althans voor buitenstaanders – alleen evident in de episode van 1911. Daar gaan de hoop op liefde en de hoop op vrijheid gelijk op.

Interessanter is het fraaie gebruik van muziek in de gehele film. Mag dat in de eerste episode (1966) misschien wat voor de hand liggend zijn, effectief is het wel. Wie kent er niet een ‘love soundtrack’ bij zijn leven, of althans liedjes die op zichzelf helemaal niet zo goed hoeven te zijn, maar wel onverbrekelijk verbonden met de persoonlijke ervaring? Schrijver dezes is wat dat betreft trouwens ook ‘guilty’, met ‘Fool To Cry’ van de Stones, en Joan Armatrading’s ‘The Weakness In Me’ . Maar dat terzijde.

Het nummer dat Jing zingt in die club in Taipeh, drukt met zijn loodzware, zichzelf zeer serieus nemende adolescenten-poëzie perfect het levensgevoel uit van ‘A Time for Youth’. Deel 2 is misschien het meest bijzonder, maar deze laatste episode vind ik stilistisch en qua sfeer misschien nog wel meer geslaagd.

Het echte muzikale hoogtepunt is voor mij het moment dat de courtisane haar vraag – dé vraag – stelt aan Mr. Chang, en de piano-muziek overgaat in een lied – van wanhoop en vergeefsheid, zo stel ik mij voor. Het doet misschien pijn aan sommige (westerse) oren, maar ik vind het hier schitterend.

En alweer een aflevering in de serie sociaal-psychologische zelfportretten van Sunny Bergman, vermomd als documentaire over een actueel maatschappelijk-cultureel vraagstuk (op IMDb overigens gecategoriseerd als ‘drama’ ), wederom opgebouwd volgens het patroon ‘Er is een culturele werkelijkheid – ik ben daar tegen – maar, verhip, ik blijk zelf geconditioneerd te zijn door die culturele werkelijkheid’.

Dat levert soms vermakelijke televisie op, want Bergman is een innemende persoonlijkheid, heeft een neus voor actuele kwesties, en spaart zichzelf niet. Al zit daar misschien ook weer iets kokets in.

Het probleem met Zwart als Roet is echter dat de ‘actuele kwestie’ in eh... kwestie nogal specifiek is, en juist over de botsing, de verwarring, van verschillende culturele entiteiten, of zelfs dimensies gaat, nl. enerzijds een feest – per definitie een imaginaire constructie met mythologische en religieuze wortels – dat zijn oorsprong heeft in een niet meer bestaande culturele werkelijkheid, en anderzijds de hedendaagse blik – met alle daarbij horende actuele preoccupaties – daarop.

Dat is best een interessant onderwerp, en als in de synopsis hierboven de vraag wordt gesteld of ‘Zwarte Piet, hulpje van de gulle kindervriend Sinterklaas, een beledigend stereotype [is] met wortels in het koloniale verleden, of een onschuldige traditie waaraan niet getornd mag worden’, dan neem je aan dat het daar dan ook over zal gáán.

Maar hier wreekt zich de ‘vermomming’ als serieuze maatschappelijke analyse van dit ego-document. Want Bergman is natuurlijk helemaal niet geïnteresseerd in het Sinterklaasfeest als historisch en cultureel fenomeen, maar alleen als opstapje naar haar werkelijke onderwerp: het veronderstelde hedendaagse, alomtegenwoordige, al dan niet onderhuidse, structurele blanke racisme in Nederland, inclusief dat van haarzelf.

Voornoemde ‘vraag’ over de figuur van Zwarte Piet als al dan niet racistische stereotypering is al beantwoord; sterker nog, het racisme van ZP is het uitgangspunt van deze documentaire. Bergman is niet te beroerd om dat nog even te illustreren door verkleed en geschminkt als Zwarte Piet in Engeland ‘spontane’ reacties te ontlokken aan de inboorlingen aldaar.

Dit Londense theater is erg leuk: opvallend is natuurlijk de gretigheid van de Britten waarmee ze de bal in het hemelsbreed door Sunny opgestelde, volkomen lege, politiek correcte doel jassen. Niemand die zegt: ‘Interessant dat er bij jullie een issue is over een lokale traditie, maar ik weet helemaal niets van die traditie, dus ik ga me er geen oordeel over aanmatigen; ik heb bovendien geen zin om mijzelf door jou – die blijkbaar partij hebt gekozen in dat conflict - voor je karretje te laten spannen’. Daarvoor is de ‘scoringskans’ kennelijk toch te aantrekkelijk...

Was het beter geweest als Bergman buitenlandse toeristen in Nederland had geconfronteerd met het Sinterklaasfeest, zoals hierboven ergens wordt gesuggereerd? Vast wel, als je er van uitgaat dat met name de ‘buitenlandse toerist’ een kundig beoordelaar is van inheemse tradities... Twijfels over uw feesten en rituelen? Vraag het de buitenlandse toerist.

Hilarisch is ook de vader met de mijter waarop het kruis is vervangen door een hamer & sikkel; verder best wel een liefhebber van het Sinterklaasfeest, hoewel hij Sunny heeft opgevoed met de gedachte dat het niet meer dan een kapitalistische truc is om het volk tot meer consumptie te verleiden. Onbedoeld misschien tekenend voor het niet erkende verborgen perspectief van deze hele onderneming: zoals de multiculturele (daar gaan we al) blik Zwarte Piet perst in zijn favoriete frame, zo doet de ‘communistische’ blik dat met het Sinterklaasfeest als geheel.

Al met al dus best wel gelachen hiermee; als deeltje in de reeks ‘De belevenissen van Sunny Bergman, en wat zij daarbij dacht en voelde’ zeer genietbaar; als serieuze analyse, of zelfs maar ponering, van een interessante culturele botsing, vind ik dit drie keer niks. Maar goed, zoals gezegd: als dat laatste was het blijkbaar ook niet bedoeld.