Opinions

Het is nog niet zo evident om de overeenkomsten te zien tussen Godards werk uit de jaren ’60 en z’n films uit de laatste twee decennia. Notre Musique is gemodelleerd naar Dantes Goddelijke Komedie en portretteert in drie delen de staat van oorlog als de hel, het normale leven met z’n talloze conflicten maar ook kunst als het voorgeborchte, en een leven vol harmonie na de dood als hemel. De focus ligt op het middengedeelte en daarin zit ook de meeste verwantschap met het vroegere werk van Godard, vooral de even diepgaande als lukrake dialogen zijn kenmerkend en vormen ook een van de meest intrigerende aspecten van Notre Musique.

Twee pareltjes (ik parafraseer):

"Het doden van een man voor een idee is niet het verdedigen van een idee maar het doden van een man" (een variant op de uitspraak van Marx dat een doel dat voor z'n verwezenlijking onrechtvaardige middelen nodig heeft geen rechtvaardig doel is).

"Het individu streeft er altijd naar om twee te zijn, de Staat streeft er naar om één te zijn".

Godard maakte natuurlijk altijd al films die rebelleerden en in zekere zin compromisloos waren, maar in de jaren ’60 viel dit perfect samen met de tijdsgeest en ook met zijn persoonlijke stijl en interesses toen, wat enkele meesterstukken heeft opgeleverd. Geleidelijk aan is hij inhoudelijk steeds meer maatschappelijk geëngageerd geworden en werd tegelijk zijn stijl abstracter, waarmee hij zich volgens mij juist verwijderde van de tijdsgeest. Je krijgt het gevoel dat hij zoekend is naar een visuele taal om zijn visie over te brengen, een filmtaal voor het algemene in plaats van het concrete, het weergeven van het idee in plaats van de persoon (zie ook Film Socialisme). De tragiek van Godard is dat naarmate hij meer wil zeggen zijn boodschap steeds minder wordt gehoord.

Deze film is in elk geval zeer intrigerend. Een herziening kan er wellicht toe leiden dat er nog wat meer emotionele betrokkenheid ontstaat ten opzichte van Olga Brodsky, die uiteindelijk toch weer de vertrouwde Godard-protagonist is, namelijk een vrouw met het aureool van een heilige.

La notte is de eerste film van Antonioni die me raakt. Ik vind het z'n meest menselijke film, en dat kan vermoedelijk grotendeels op het conto worden geschreven van Jeanne Moreau.

Dat zwart-wit beelden, jazz muziek en een rondslenterende Moreau een ijzersterke combinatie vormen, bewees Louis Malle al eerder. Antonioni doet dit nog eens dunnetjes over, en het is dan ook vooral de eerste helft van de film die me wist in te pakken. Het begint al met de scene in het ziekenhuis; die neem je als kijker eigenlijk mee doorheen de gehele film (zoals ook Lidia doet, maar niet Giovanni) en geeft er een donkere, pijnlijke lading aan.

In het vervolg is het Lidia die altijd op afstand blijft, die observeert, waarneemt. In tegenstelling tot wat Ferdydurke schrijft lijkt ze me niet een schlafwandler maar juist klaarwakker. (Wellicht spiegelt ze zichzelf in de kat, die de hele dag naar het hoofd van een beeld zit te kijken, alsof hij iets ziet wat niemand anders ziet.) De wereld om Lidia heen bestaat, met uitzondering van Valentina, uit slaapwandelaars, met wie ze maar geen contact kan krijgen. Ook Giovanni is ziende blind, ongevoelig ook, en moet door zijn vrouw op de ongenaakbare waarheid worden gewezen.

De tristesse straalt van Lidia af; uit haar blik, haar trage gebaren, haar slenterhouding. Moreau is echt het gezicht van de film (ik begrijp niet dat iedereen het hier steeds maar over Vitti heeft). Eénmaal doet ze een poging om zich onder te dompelen in de illusie van het menselijk contact; aangemoedigd door de jazz-ritmes waagt ze zich op de dansvloer, en de plenzende regen laat haar laatste barrières verweken. Maar toch niet voldoende, ze kan zichzelf niet voor de gek houden en weigert haar ogen te sluiten voor een zoen.

Het slot met de brief is feitelijk intriest. Wat ik echter jammer vond is dat Antonioni iets te veel wil verklaren, eigenlijk al de hele tijd gedurende dat nachtelijke feest. Hij kan z'n artistieke pretenties niet inhouden en dat doet enigszins afbreuk aan de kalme sfeer van gelaten melancholie die uit het eerste uur spreekt. Gelukkig was ik al dusdanig gevangen door La notte om dat de ervaring niet teveel te laten beïnvloeden.

Wat ik nog niet genoemd heb is de prachtige cinematografie. De beelden variëren van laag-contrast tot hoog-contrast zwart-wit, met interessante cameraposities (veel van boven, als een alwetend oog), schitterende kadrering en een aantal uiterst sterke, originele vondsten, zoals de shots van de auto in de plenzende regen.

Al met al dus de eerste keer dat ik echt zie waar Antonioni zijn status aan ontleent. Prachtige film. Met dank aan Moreau.

Knappe, bevreemdende film van Visconti. Hij blijft vooral door de nadruk op dialoog en personages erg dicht bij het boek van Dostojewski maar kan diens dieptepsychologie niet helemaal doortrekken. Daar staat tegenover dat de sprookjesachtige decors en de schitterende belichting (de film lijkt eerder bruin-wit dan zwart-wit) erg veel sfeer geven. De verhaalontknoping blijft grandioos. 3,5 ster en ik ga het boek ook meteen opwaarderen.

Ik heb een zwak voor de thematiek van heilige of hoer. Ook in deze fijne Fellini wordt dit thema zeer geslaagd gebruikt. Hoofdpersoon Cabiria is prachtig: soms lachwekkend in bewegingen en gezichtsuitdrukkingen (is het over-acting of juist het acteren van over-acting?) maar daarin o zo ontroerend en geloofwaardig. Le notti di Cabiria kent veel bijzondere momenten op z'n Fellinisch maar de film blijft de hoofdlijn goed vasthouden. Het laatste beeld is geweldig mooi en maakt er vier sterren van.

Wat Bertolucci bezield heeft bij het draaien van het laatste uur van Novecento weet ik niet, maar het moet tot het slechtste behoren wat hij gemaakt heeft. Geschreeuw, gedans, gejoel, gesjouw met vlaggen en gesmijt met poep. De personages praten niet maar declameren. Het is allemaal theatraal en onecht.

Maar eigenlijk ben ik tijdens de speelduur nergens echt onder de indruk geweest van deze film. Voor een speelduur van vijf uur brengt het veel te weinig. Vooral in de personages, die erg zwart-wit zijn. Ook Alfredo is niet werkelijk complex: hij heeft gewoon een zwak karakter, wil de kool en de geit sparen omdat hij te laf is en te veel bezig met z'n eigen pleziertjes om echte keuzes te maken. Dit type hebben we al vaker gezien. Verder ben ik niet vies van een portie socialisme op z'n tijd, maar je kan ook overdrijven.

Het acteren is matig, de nasynchronisatie (ik weet eigenlijk niet of dit de juiste term is in dit geval) rampzalig. Het muzikale thema van Morricone is wel aardig maar het geluid klinkt verder erg blikkerig. Wat overblijft is de fraaie cinematografie met vooral een mooi kleurpalet dat erg vergelijkbaar is met La Luna. Voor Bertolucci's begrippen is de cameravoering echter niet eens zo opvallend. Behalve dit en een paar losse scenes, met name het slot van deel I, vind ik Novecento nauwelijks de moeite waard. Gelukkig zouden de beste films van deze Italiaanse grootmeester hierna nog komen.

Eens met mijn twee bovenburen; La Novia is gekunsteld kunstzinnig en dat zit het drama in de weg. Teveel mooie plaatjes, slowmotion's, onalledaagse decors en daarnaast leken ook de dialogen me nogal hoogdravend (hoewel ik m'n twijfels had bij de kwaliteit van de ondertiteling). Het dilemma van de Bruid komt wel redelijk sterk naar voren en de dansscène om het vuur was, vooral dankzij het lied, fraai. Gek genoeg doet de film me een klein beetje denken aan Melancholia, terwijl het er meer niet dan wel op lijkt.

Op zich leuke film, die in alle verschillende elementen me wel wist te vermaken en ik heb er ook geen noemenswaardige, concrete kritiek op. Dat gezegd hebbend, blijft er bij mij toch een gevoel van betekenisloosheid hangen.

De lange openingsscene van Nuestro tiempo is bijzonder mooi geschoten: je bevindt je middenin een groep spelende kinderen bij een modderige plas, waarbij de camera als het ware een van de actoren is in de spelvreugde. Gedurende de gehele film blijven de buitenscenes indrukwekkend. Weids vooral, zeer dynamisch ook. Misschien wel de beste scene is die van Esther tijdens een regenachtige autorit, terwijl de camera zich over meerdere posities in de auto verplaatst. Ook het door Basto genoemde shot door de wolken boven Mexico stad is heel mooi, maar wordt mijns inziens verpest door de voice-over.

De binnenscenes zijn van een heel ander kaliber. Hier staat de camera vaak stil. De personages staan ook stil: het huwelijksprobleem dat door Reygadas geïntroduceerd wordt blijft maar doormodderen. In plaats van een goed gesprek te voeren beginnen man en vrouw middels voice-overs en brieven met elkaar te praten, waarbij de geschreven tekst soms letterlijk in beeld verschijnt. Als je een serieus drama wilt vertellen dan is dat echt niet de manier. Close-ups waagt Reygadas zich ook niet aan. Dat het deels autobiografisch is wil ik wel geloven; het zou bijvoorbeeld het gebrek aan reflectie of algemene zeggingskracht kunnen verklaren. Nee, de regisseur zit duidelijk nog middenin zijn eigen problemen en propt deze lukraak in een matige vertelvorm.

Daarbij is het natuurlijk ook ongeoorloofd lang allemaal. Maar goed, als alles van het niveau was geweest als bijvoorbeeld de eindscène, dan was dat wel te vergeven geweest. Nu niet. Zo goed kunnen filmen en dan zo'n matig eindproduct afleveren, dat is gewoon zonde.

Welke versie ik gezien heb weet ik niet, maar hij duurde in ieder geval te lang. Het eerste uur vond ik Nuovo Cinema Paradiso een behoorlijk aangename film, maar op een gegeven moment stokt de ontwikkeling en blijft de plaat hangen. Het liefdesverhaaltje is veel te dun om 2,5 uur te kunnen dragen en met name het laatste uur voegt weinig toe, behalve een hoop sentimentele gesprekken. Ook de muziek herhaalt zichzelf te vaak. Met enig ongeduld uitgezeten.

Nymph()maniac I en II.

Wat een bizar project is dit toch. Met de megalomane opzet en de schokkende inhoud van Nymphomaniac balanceert Von Trier meer dan ooit op de dunne scheidslijn tussen waanzinnige cinema en de cinema van een waanzinnige.

Deel I overtrof mijn verwachtingen in elk geval. De opening hakt er direct lekker in (mooi camerawerk in dat steegje!) en hoewel het eerste hoofdstuk nogal gekunsteld voelt merk je wel direct dat de vertelwijze uitstekend uitpakt. Joe (Gainsbourg) doet hoofdstukgewijs haar door seksuele uitspattingen gedomineerde levensverhaal uit de doeken aan een man die haar bij toeval van straat pikte, Seligman, die meteen als een soort biechtvader fungeert. De scènes in het huis van de man zijn prachtig belicht, Gainsbourg is hier in topvorm en dankzij de interrupties van Seligman wordt geregeld wat body gegeven aan de thematiek (hoewel het soms onnodig uitleggerig is). Ook de humor komt voornamelijk voort vanuit deze setting. De verhalen zelf die in de hoofdstukken worden verteld zijn wisselend interessant, waarbij hoofdstuk 4 ('Delirium') en hoofdstuk 5 ('Cantus firmus') voor mij de hoogtepunten vormen, zowel vormtechnisch als inhoudelijk. Deze delen geven op zich al bestaansrecht aan de film in z'n geheel en zijn echt een must-see voor elke filmliefhebber.

Deel II is echter een tegenvaller. Allereerst heel simpel omdat de hoofdstukken langer zijn, de scènes tussen Joe en Seligman minder frequent worden en omdat het wat meer van hetzelfde wordt (ik zie totaal niet in waarom het beter zou zijn de twee delen achtereen te zien, integendeel zou ik zeggen). Maar ook omdat Von Trier zijn personage nog dieper in het inferno laat afdalen en hier toch wel echt uit lijkt op schokeffect. De scène met de twee 'negers' bijvoorbeeld is smakeloos omdat hij geen enkele functie vervult binnen de voortgang van het verhaal, maar louter gebruikt lijkt om toch vooral zoveel mogelijk verschillende seksuele neigingen te omvatten. Ook blijft Nymphomaniac onnodig lang hangen bij het sadomasochisme (als ik me niet vergis is dit hoofdstuk het langste van de gehele film), hoewel het een soort van knap te noemen is dat Von Trier hier nog wel een behoorlijk goeie grap mee weet te maken. Even veerde ik echt op tijdens deel II, dat was toen er een link werd gelegd naar de opening van Antichrist: ik hoopte op iets briljants maar helaas bleef het bij een knipoog. Overigens zijn ook de speelse verwijzingen naar Tarkovsky weer niet van de lucht (de spelling van het woord 'mirror', het noemen van de icoonschilder Rublev en zelfs dat boompje leek me een referentie naar Offret). Maar goed, dat terzijde.
Het einde vormt nog eens een stevige afknapper. Von Trier doet precies datgene waarvan je hoopt dat hij het niet zal doen, en we kunnen met recht spreken van een letterlijke karaktermoord als hij Seligman bij Joe in bed laat stappen. Zonde, onnodig, ongeloofwaardig en volgens mij puur bedoeld om maar een zwart einde te creëren.

Een beetje geniale gekte is het wel, deze Nymphomaniac. Deel I vind ik unieke cinema, niet over de gehele linie goed maar je kijkt je ogen uit in elk geval en sommige delen zijn sensationeel. Ik zat te twijfelen tussen een 3,5 en 4 sterren. Deel II blijft echter steken in een wat zouteloze poging om deel I te overtreffen. Dichter bij louter provoceren kwam Von Trier nog nooit. 2,5 ster voor dit deel.

Samen een ruime 3. Het geheel blijft net in balans, en ook nog aan de goede kant van de lijn.