Opinions

Er gebeurt weinig bijzonders maar toch weet de film te boeien, bijna bij wijze van een fijne ASMR-ervaring omdat je vanuit het perspectief van het kind, dat z’n eigen interesses volgt, de drukte van de voorbereiding van het familiefeest en daarna het feest zelf als een prikkeling op de achtergrond meemaakt. Uiteindelijk dringt de pijnlijke werkelijkheid van de wereld van de volwassenen – haar vader is stervende – wel door, zodat het in die zin een coming-of-age-verhaal is waarbij het kind een belangrijke stap naar die andere wereld zet of eigenlijk de wereld van het kind begint te verlaten; juist het door elkaar lopen van de kinderlijke en de volwassen wereld maakt de film wat surrealistisch en interessant.

De film is intelligent in verhaal en observaties; de eerlijkheid waarmee de tragiek van het leven wordt weergegeven, is ontboezemend en een kracht van de film. De humor neigt naar het flauwe en voorspelbare maar wordt gered door een frisse absurditeit.

De film lijkt een kinderfilm en is dat misschien primair ook. De film heeft anders dan veel andere Pixar/Disney-animatiefilms zoals Wreck-It Ralph (2012) - MovieMeter.nl, Inside Out (2015) - MovieMeter.nl en Incredibles 2 (2018) - MovieMeter.nl ook geen filosofische thema’s. Maar ook voor volwassenen is de film zeer genietbaar: veel van de humor is ook voor volwassenen grappig en veel is herkenbaar uit het eigen volwassen leven. De speelgoedpoppen verbeelden natuurlijk ook gewoon echte mensen: in die zin is de film een echte poppenkast. Voor kinderen zal veel boven hun hoofd gaan (sorry voor het lelijke anglicisme) en ik vroeg me af of de horrorpoppen in de antiekwinkel niet te eng zijn voor kinderen want zelfs als volwassene ervoer ik een geslaagd horroreffect. Maar bovenal weet de film te ontroeren als het zijn levensles van ‘niemand achterlaten’ c.q. ‘de zin van het leven is om de ander te verbinden zodat ie niet verloren is’ in de praktijk brengt: knappe volwassene die het dan nog droog houdt.

Een heel goede film die heel veel aspecten van de ‘war on drugs’ belicht en daarmee een compleet maar ook realistisch beeld geeft. Niet alle scenes zijn even sterk maar de meeste zijn dat wel hetgeen een spannende, beklemmende en indringende film oplevert.

Net als in een opera of een musical is het spreken in een toneelstuk van Shakespeare niet natuurlijk want mensen communiceren niet zingend of dichtend. Maar dat geeft niet want deze genres beogen niet natuurlijk te zijn maar willen een laag van schoonheid en diepgang toevoegen. Die laag geeft wel een uitdaging aan het publiek en staat in die zin het je laten meeslepen door het verhaal wel wat in de weg: het ontcijferen dan wel genieten van de muziek of poëzie vergt concentratie en tijd maar deze noodzakelijke inspanning om die diepere laag te waarderen tilt het op naar kunst in plaats van slechts een verhaal.

Ik denk dat deze filmversie van MacBeth Shakespeares drama en poëzie intact laat – dat je aan het denken zet – en er tegelijk maximaal een film van maakt dat je onderdompelt in een ervaring. De keuze voor zwarte acteurs valt op maar doet geen afbreuk aan het verhaal: het versterkt juist het universele karakter van de thematiek. De duistere en sobere esthethiek voegt sfeer toe zonder dat het afleidt van het verhaal of de poëzie en de actie overtuigt zonder afbreuk te doen aan de woorden. Het drama gaat in feite ook over het omzetten van woorden – de profetie – in daden en in die zin over de magie van het woord dat het drama en de poëzie tot een eenheid maakt. En over het niet meer ongedaan kunnen maken wat is gedaan, zodat in (mis)daad omgezette ambitie tot het uiterste moet worden doorgevoerd – de tiran leeft in angst en moet uiteindelijk iedereen vermoorden uit angst anders zelf vermoord te worden – waarbij omgekeerd het woord verraadt en de verbeelding in paranoia sterker dan realiteit is, zodat Macbeth in de eerste en laatste plaats zichzelf ongewild tot zijn slachtoffer maakt. De film zet de ambitie en waanzin minder sterk aan maar richt zich vooral op de kern van het drama dus hoe het woord en het lot Macbeth op een pad naar (zelf)destructie zet ofwel op de tragedie van Macbeth.

Perfecte film over een Schotse vriendenclub die niet het burgerlijke leven maar het leven aan de zelfkant kiest, meer in het bijzonder in de vorm van een heroïneverslaving. De kracht van de film vind ik de vele goede observaties over het leven als verslaafde c.q. aan de zelfkant en het realisme waarmee de druggebruikers worden geportretteerd: niet als karikaturen maar als echte mensen met ook aandacht voor de leuke in plaats van alleen de tragische kanten van druggebruik en zelfs voor de saaie kanten ervan in plaats van alleen de horror. Heroïneverslaving is namelijk ook heel saai: zoals de film zelf ook zegt leidt het tot niets anders dan tot de volgende shot, waardoor het een leven voortbrengt in een eeuwige tredmolen waarbij je telkens weer op het startpunt uitkomt, en stompt het af waarbij het alle betekenis, verlangen of ‘leven’ uit het bestaan onttrekt. Zoals men in de jaren ’90 waarschuwde tegen heroïne: heroïne is niet geestverruimend maar juist geestverengend. Het leidt slechts tot een vereenzaamd bestaan waarin men nog slechts bestaat om de volgende shot te scoren en men de ander – zelfs zijn vrienden en familie – slechts gebruikt voor eigen bevrediging. Het realisme van de verveling van een heroïneverslaving is daarmee tegelijk ook het vervelende van de film: net als het bestaan van de personages leidt ook de film – ondanks alle actie – in wezen nergens toe en stompt het af. Maar bij deze film is dat dus geoorloofd.

Deze film is mij slecht bekomen. Ik meende een film te gaan zien die zich afspeelt in WO II maar direct vanaf de openingsbeelden blijkt dat de film bewust is opgenomen met hedendaags Europa als decor met duidelijke verwijzingen naar de huidige vluchtelingencrisis. Even verkeerde ik in verwarring: had ik misschien de beschrijving van een andere film gelezen en gaat deze film niet over WO II maar over het huidige vluchtelingenprobleem? Kort en goed: het is een film die heel opzichtig een verhaal van WO II gebruikt om huidig Europa af te schilderen als een kopie van nazi-Duitsland en ons moreel de oren te wassen: het is een schande dat wij gewoon vrolijk doorgaan met ons leven terwijl er vluchtelingen onder ons leven onder mensonterende omstandigheden die een-op-een te vergelijken zijn met de vluchtelingen in WO II.

Ik weet dat in het kader van demagogie en van dik hout planken zagen sommigen dol zijn op het maken van vergelijkingen met WO II maar aan mij zijn die niet besteed. Ik vind het vergelijken van appels en peren. En zelfs als er waarheid in zit, gebruikt deze film het medium film als politieke propaganda. Nogmaals, ik ben hier niet van gediend. Ik vind de film onsmakelijk.

Wat het verhaal betreft is de persoonsverwisseling en de daaruit volgende intriges nog wel aardig, maar natuurlijk weinig origineel, en daarmee is gelijk alles wat positief is wel gezegd. Overall kon het verhaal me niet bekoren, simpelweg omdat letterlijk elke gebeurtenis en elke zin in de film bedacht is om de vergelijking met de huidige vluchtelingencrisis te kunnen maken (tot en met de drenkelingen onder zij die de oversteek wagen). Alles in de film is dus ondergeschikt aan de politieke boodschap en daar lijdt de film ernstig onder. Zelfs Spike Lee en Michael Moore brengen hun propaganda veel subtieler en verteerbaarder.

Kortom, deze politiek deugpronkende film is precies daarom een artistiek ondeugdelijke film.

De film begint met een fijnbesnaard doorprikken van de opgeblazen pretenties van modewereld en ook het eindeloze gekibbel over rolpatronen in het eerste deel van de film is van hoog niveau waarmee het hedendaagse geworstel met de verhouding tussen man en vrouw geestig en intelligent wordt weergegeven. Het tweede deel waar de decadente leegheid van de ultrarijken aan die van de modellen en influencers wordt toegevoegd werkt naar een climax toe en de humor wordt hilarisch maar ook kluchtig. Inmiddels dringt zich de film als parabel op met het luxejacht als de Titanic van het kapitalisme dat ondergaat (zonder dat individuele kapitalisten slechte mensen zijn, zoals Marx al leerde): daar volgt onvermijdelijk de revolutie op met het derde deel als een op z’n kop gezette samenleving met de toiletjuffrouw als nieuwe kapitein en een matriarchaat in de plaats van het patriarchaat. Het teruggeworpen zijn op overleven toont in wezen Hegels heer-knecht-dialectiek: de heer is afhankelijk van de knecht die dan ook de echte macht in handen heeft. Het resultaat is niet bepaald een socialistisch paradijs want meer een omgekeerde machtsbalans, inclusief uitbuiting, maar evengoed blijkt het een fantasie, al kunnen we lessen leren van de parabel voor een meer gelijkwaardige samenleving. Logischerwijs mist het derde deel de scherpe kritiek op de huidige maatschappij van de eerste delen maar de humor is er ook wat flauw.

Al met al is het een goede maar wat onevenwichtige film waarvan het niveau langzaam water maakt en niet helemaal blijft drijven, al blijft er genoeg satirische, prikkelende kwaliteit om van de film te kunnen genieten.

Eerder had ik al eens Rouge, het derde deel van de trilogie, gezien die weinig indruk op me maakte en Bleu was voor mij niet anders: de film oogt als een kwaliteitsfilm met veel aandacht voor geluid en beeld en waar alles betekenis lijkt te hebben maar naar die betekenissen is het vooral gissen. Vantevoren had ik begrepen dat de trilogie verwijst naar de Franse driekleur (bleu-blanc-rouge) en naar de vrijheid-gelijkheid-broederschap van de Franse revolutie zodat deze eerste film over vrijheid gaat, maar zelfs met die uitleg vooraf haalde ik het er niet duidelijk uit: het idee zal zijn dat de vrouw de dood van haar man en dochter ook als een bevrijding ziet waardoor ze een nieuw leven kan starten, maar de les lijkt te zijn dat dat een illusie is (haar demente moeder is wel alles vergeten maar heeft daarmee ook elke verbinding vernietigd) en dat sommige dingen zoals mooie muziek en de liefde het waard zijn om te behouden. Misschien heb ik het niet goed begrepen en het ergste is dat dat me niet eens zo veel kan schelen: daarvoor is de film te weinig boeiend en haar betekenis(sen) te vaag. Net als met Rouge zal het idee van de film goed zijn maar weet de uitvoering me niet te raken.

Het idee van de film is aardig: toeval bepaalt of we slagen of falen, of we leven of sterven en bovenal of we (tijdig) de ware tegenkomen hetgeen het verschil maakt tussen een leven van liefde of een leven van eenzaamheid. Ik vind het idee alleen niet boeiend uitgewerkt: totdat tegen het einde van de film duidelijk wordt wat de film wil zeggen is het gewoon een saaie film over een jong meisje met een jaloerse klootzak van een vriend en een oude gepensioneerde in de liefde teleurgestelde rechter die obsessief voyeurist is (of eigenlijk écouteurist of zo omdat hij anderen afluistert in plaats van bespiedt) die om raadselachtige redenen romantische gevoelens voor elkaar ontwikkelen.

De film oogt als een filmversie van de schilderijen van Jheronimus Bosch en me dunkt dat alle opmerkelijke cinematografische keuzes – de lange takes waarbij er telkens een eindeloze rij aan figuranten in het beeld opdoemen en passeren, de objecten en mensen die aldoor ‘voor’ het beeld hangen of verschijnen en zo het uitzicht ontnemen, het telkens in de camera kijken van de figuranten, de afwezigheid van kleur, etc – alsmede de weinig coherente gesprekken, afwezigheid van een plot en een zeer lange speelduur in dienst staan van het versterken van wat de film wil over brengen: een eindeloze rusteloosheid, chaos en duisternis c.q. onduidelijkheid. De omstandigheden op de planeet dragen daar aan bij want er hangt een constante mist of rook. Daarbij is in deze ‘middeleeuwse’ wereld alles vies en wordt alles en iedereen constant natgeregend en vervuild met modder, spuug, snot, bloed, pis en poep. Er is opmerkelijk weinig geweld of seks: de nadruk ligt op het dierlijke of onontwikkelde van de mens die zich aldus in z’n eigen lichaamssappen rondwentelt in plaats van zich te ‘verheffen’. Naar mijn idee visualiseert de film aldus het laagste niveau van het leven zoals de schaduwwereld in Plato’s grot (in plaats van de rationele ordening en verhelderende licht van de hogere sferen).

Ik heb begrepen dat de film een allegorie is op het barbaarse bestaan onder Stalins regime waarin de mens ook wordt vernederd en gereduceerd tot een dier maar tegelijk is de boodschap van de film universeel en pessimistisch: alle vooruitgang is een illusie en de mens (of het leven) zal zich nooit verheffen boven het dierlijke, hoe beschaafd we ons ook voordoen. De film toont dus niet alleen de hallucinante helse wereld van de middeleeuwse Bosch maar ook die van het heden en die van de toekomst – ja, zelfs die van een andere planeet. En religie of wetenschap biedt geen verlossing: de Aardse wetenschapper loopt er arrogant en cynisch rond ‘als een god’ zonder een hand te willen uitsteken.

Al met al geeft deze filosofische film – die wel een mix van Tarkovski en Gilliam is genoemd – een bijzondere kijkervaring.

Pig (Film, 2021) blijkt een soort gedramatiseerde versie van deze documentaire te zijn in de zin dat we hier ook naar truffeljagers kijken en dat dezelfde thema’s langskomen: de truffeljagers hebben hun hechtste relatie met hun hond met wie ze op truffels jagen (zoals Rob met z’n varken in Pig), zijn sowieso erg één met de natuur en leven sober, ambachtelijk en bijna 19de eeuws (men gooit bv. hout in de kachel om zich te verwarmen), welke ‘authenticiteit’ contrasteert met de moderne, hebzuchtige wereld waarin hun truffels een (peperdure) delicatesse zijn en met veel glamour worden omgeven. En ook in het echt blijkt de concurrentie letterlijk moordend in de zin dat iedereen z’n territorium waarin men naar truffels zoekt fel beschermt en ze elkaars honden proberen te vergiftigen. Ook al is het een documentaire, we leren vrijwel niets over truffels en wat erger is: de documentaire is zo mogelijk nog saaier dan Pig.

De documentaire laat zien dat Trump van z’n vader leerde dat je moet winnen om iemand te zijn en om in ieder geval het respect van z’n vader te krijgen en dat hij van z’n advocaat Roy Cohn de winnende strategie leerde: geef je fout of verlies nooit toe en val je tegenstanders nog harder aan. Het interessante is dat dit helemaal niet veel zakelijk succes opleverde: Trumps zakendoen was een fiasco. Maar z’n agressief-narcistische strategie bleek wel heel geschikt om zichzelf te verkopen waarmee hij later ook de verkiezingen wint. Zoals de titel aangeeft, gaat de documenatire over Trumps ‘onmogelijke’ herverkiezing die mogelijk was omdat Trump zichzelf niet kan of wil zien als verliezer en dus nooit opgeeft, z’n verlies niet eens kan toegeven (resulterend in de bestorming van het Capitol). Dat laatste kan waar zijn, maar z’n herverkiezing heb ik nooit als onmogelijk geacht (alleen linkse mensen kunnen denken dat het volk niet op een veroordeelde crimineel zal stemmen), maar altijd als waarschijnlijk geacht want de ‘aanvallen’ op Trump versterken alleen maar zijn ‘selling point’ dat de ‘elite’ hem gevaarlijk acht voor hun macht.

Trumps zelfperceptie en presentatie doet me denken aan de Amerikaanse rapcultuur, waar de rapper zichzelf op de borst slaat en dat z’n enige boodschap is, en is in feite de oeroude oplichterswijsheid of vrouwenverleidkunst: om succesvol/rijk te worden moet je succesvol/rijk ogen. Het gaat om de perceptie van succes en de mensen die jou niet als winnaar zien – de ‘elite’ die erdoor heen prikt – is de vijand, waarmee Trump alle ‘losers’ achter zich schaart want als Trump wint winnen zij ook, in ieder geval in hun perceptie. Trump ondermijnt de democratie maar tegelijk heeft hij beter dan z’n politieke concurenten begrepen hoe de democratie in de VS werkt: het gaat niet om goede dingen voor de mensen willen en beloven maar om jezelf als winnaar te presenteren (ik denk dat Trump – net als eerder bv. Poetin – het nieuwe tijdperk van ceasarisme inluiden, hetgeen ook Trumps bewondering voor mensen als Poetin verklaart).

Een film over moederschap, postnatale depressie en baby’s is niet bepaald een film die ik normaal gesproken zou willen zien, maar de recensies van de kranten waren positief en Juno (2007) - MovieMeter.nl (van dezelfde regisseur) vind ik een hilarische film, dus besloot ik de film een kans te geven. Welnu, er zitten een paar leuke grapjes in de film maar ik geloof niet dat de film het van z’n humor moet hebben (en op dat gebied haalt de film het sowieso niet bij Juno). De film is veel meer een origineel drama met volgens mij als belangrijkste thema ‘verandering’: hoe kunnen we accepteren dat ons lichaam en ons leven verandert, hoe willen we veranderen (wat zijn onze dromen, wat is goed voor ons om te zijn) en hoe willen we dat de ander is (als we van iemand houden dan willen we juist niet dat de ander verandert of afscheid neemt omdat die ander een nieuwe fase in zijn leven wil beginnen).

Qua dat thema van verandering wordt in de film een vraag gesteld die mij sterk deed denken aan eenzelfde vraag die Socrates stelt in een dialoog van Plato: als je van een schip elke plank vervangt, is het dan een nieuw schip geworden? Socrates/Plato wilde met die vraag het standpunt van de materialistische filosofen weerleggen: materie is niet hetgene wat iets maakt tot wat het is maar het antwoord op de vraag wat iets is - de vraag naar de identiteit van iets of iemand - moet worden gezocht in wat het doet c.q. wat zijn functie (of ‘vorm’ of Idee) is. Wij weten inmiddels dat (bijna) alle cellen van ons lichaam worden vervangen gedurende ons leven: toch menen wij dat wij dezelfde persoon blijven (je zou kunnen zeggen dat ons lichaam verandert maar dat onze ziel – iets immaterieels wat ons tot een bepaald persoon maakt – niet verandert). Deze discussie is ook belangrijk met betrekking tot robotten en kunstmatige intelligentie: als we een robot kunnen maken die kan denken en handelen zoals wij denken en handelen, is er dan ook niet sprake van intelligentie (of zelfs een ziel), ook al bestaat een robot uit siliconen e.d. dus uit geheel ander materiaal dan waar wij uit bestaan, zodat het antwoord op de vraag wat denken of wat de ziel is moet worden gezocht in wat het doet in plaats van uit welk materiaal (uit welke atomen) het bestaat? Overigens, in de film wordt niet over deze vragen gefilosofeerd maar lijkt simpelweg het typisch moderne en dus opnieuw het materialistische standpunt gehanteerd: ons lichaam en dus wijzelf veranderen voortdurend. Elke ochtend worden wij in die zin opnieuw geboren, want we zijn niet meer dezelfde als die we de avond ervoor waren toen we gingen slapen.

PS. De moderne filosofie (en misschien ook het boeddhisme) kent ook een idealistische variant op het thema van de constante verandering: als wij ons zelfbewustzijn of denken zijn, dan zijn we onze gedachtestroom die constant verandert zodat we elke seconde iemand anders worden. Het is dan zoals Heraclitus’ rivier: we kunnen niet twee keer in dezelfde rivier stappen (want de stromende rivier is geen twee tijdstippen dezelfde gebleven).

Als drama dat ons levenslessen wil meegeven – we veranderen nu eenmaal, zoals dat ons lichaam niet meer strak blijft na een bevalling en dat een leven als moeder beter saai is om de kinderen regelmaat te geven tot en met dat we elkaar moeten loslaten om een nieuwe fase in ons leven te kunnen beginnen – is de film aardig en geslaagd, maar geen film die veel impact op me heeft gemaakt.

Bij een documentaire denk ik aan het doorgeven van feiten en kennis, maar steeds meer lijken documentaires feiten en kennis zo veel mogelijk te vermijden ten gunste van persoonlijke ervaringen en dat geldt zeker voor hedendaagse Nederlandse documentaires. Ik weet niet goed waarom, maar je ziet het overal: elk artikel in de krant begint met een persoonlijke anekdote om de te behandelen kwestie persoonlijk te maken, journalisten kunnen alleen nog maar de vraag stellen wat de geïnterviewde voelde en wat er door hem ging, natuurfilms laten alleen nog maar beelden zonder verhaal zien zodat niets de pure ervaring in de weg staat, etc. Is het omdat feiten abstract zijn en daarmee dood, dus niet levend en in ieder geval niet (aan)sprekend, misschien zelfs leugen? Of is het omdat iedereen de feiten kan opzoeken op Wikipedia of in een boek en is film en TV complementair daaraan nu eenmaal bedoeld voor louter de emotie?

Hoe dan ook, ikzelf kan niet zo veel met dat hoogstpersoonlijke, zoals ook in deze documentaire waarin een vrouw op zoek gaat naar wie haar vader was die in Stalins Rode Leger moest vechten en krijgsgevangene van de Duitsers werd en waarin vooral uit zijn dagboeken en brieven over zijn liefde voor de vrouw met hij zou trouwen wordt geciteerd, precies omdat ik een ander persoon ben. Ook de titel verwijst naar dat persoonlijke: de man zou van de zon hebben gehouden omdat het in de Goelag zo koud was. Wel blijkt de man een opvallende literaire gave te hebben gehad, ondanks z’n arbeidersafkomst, zodat zijn meest persoonlijke gevoelens wel mooi zijn verwoord. Maar ik werd meer geïntrigeerd door de spaarzame feiten waaruit blijkt dat Stalin en Hitler ook in dit geval frappant veel gemeen hadden: voor Stalin bestonden de miljoenen Russen die krijgsgevangen waren gemaakt niet dan wel zouden ze allemaal als landverraders moeten worden geëxectueerd (Stalin had een officieel bevel gegeven dat Russische soldaten zich niet mochten overgeven op straffe van de dood en arrestatie van de familie van de krijgegevangene) terwijl ook Hitler ervan af wilde door ze te laten verhongeren zoals Stalin bewust z’n eigen burgerbevolking liet verhongeren.

Die onmenselijke wreedheid intrigeert en daarmee ook de kleurfilmbeelden die veelvuldig in de documentaire van zowel Stalin (en Hitler) als de soldaten zitten: ja, dan vraag ook ik me af wat er door die hoofden gaat. De soldaten moeten door een hel van angst en dood gaan maar je ziet ze toch ook soms lachen: zoals ook de vader schrijft maakten ze er wel grappen over zoals “van deze ontbering gaan we last krijgen als oud zijn (haha, wij, oud worden…)” om de dood mentaal van zich verwijderd te houden en ervoer hij alles als beleefd door een ander persoon. Bij beelden van Hitler en Stalin vraag je je onwillekeurig af wat voor zieke geest er in zo’n hoofd huist, maar tegelijk vraag ik me af of de misdadigheid niet in de politiek zelf huist: politiek impliceert keuzes maken waarmee je niet met iedereen rekening kunt houden, waarbij uiteindelijk ook mensenlevens worden opgeofferd voor het politieke doel. Het pathologische van Hitler en Stalin was in die zin slechts dat ze gewetenloos miljoenen mensen de dood in joegen voor hun politieke doelen. Poetin laat misschien zien dat die gangbare geschiedenis van bloedvergieten weer is hervat waarbij juist de Westerse rechtsstaat en concept van mensenrechten de historische aberratie is. In ieder geval is het veelzeggend dat de vader zich pas mens in plaats van lichaam voelde toen de Britten hem krijgsgevangene maakten. Maar daarna werd hij met de anderen teruggestuurd naar Rusland om tot Stalins dood als ‘verrader’ in de Goelag dwangarbeid te moeten verrichten. Hij las er boeken en kreeg correspondentie met de vrouw met wie hij zou trouwen, maar zijn leven was in feite gebroken: het zoveelste slachtoffer op het politieke altaar en van de maalsteen der geschiedenis.

De documentaire gaat over een grote tentoonstellingtour uit 2019 (die in 2020 alweer werd gecanceld wegens de corona-uitbraak) waarbij 150 stukken uit het graf van jongenskoning Toetanchamon (uit het Groot Egyptisch Museum te Gizeh) de wereld rond reisden en toont de bijna militaire operatie die dit vereist want de artefacten zijn getaxeerd op bijna een miljard dollar verzekeringswaarde.

Interessanter is wie Toetanchamon, die leefde van ongeveer 1333 tot 1314 v.C, was en waarom hij voor ons de bekendste farao is geworden. Nota bene Iggy Pop vertelt het verhaal en zijn zware stem is ietwat over the top voor deze rol, maar we leren dat Toetanchamon juist een hele onbelangrijke farao was – die na z’n dood ook duizenden jaren is vergeten – maar terwijl de andere koningsgraven al in de oudheid waren geplunderd werd zijn graf in 1922 vrijwel ongeschonden gevonden; in die tijd was archeologie en egyptologie een favoriete hobby van de aristocratie zodat velen er gingen schatgraven: het mysterie van het oude Egypte dat de eerste, grote beschaving was en het avontuur om verborgen schatten te vinden spreken tot de verbeelding. Het relatief kleine graf bevatte meer dan 3500 artefacten en de aangetroffen rijkdom van goud en edelstenen is overweldigend: het leven vol seks, genot en rijkdom van deze jonge koning trok meteen de aandacht van het grote publiek. Toen de financier van het grafschennen, Lord Carnarvon, enkele maanden na de ontdekking op mysterieuze wijze stierf ontstond de mythe van de vloek van Toetanchamon maar dat zou een Westerse projectie van onze angst voor de dood zijn terwijl de oude Egyptenaren een heel andere relatie met de dood hadden (maar op Wikipedia lees ik dat maar liefst 22 betrokkenen een vroege dood stierven en dat in oudere graven er wel inscripties waren dat grafschenners de dood zullen vinden…).

Nog interessanter is het Egyptische geloof en cultuur waarvan het graf en z’n artefacten een uitdrukking is: het geloof was dat Toetanchamon na z’n dood een reis zou maken naar het Westen om met de zon onder te gaan in een wereld van chaos en duisternis, hetgeen een gevaarlijke reis is (z’n lichaam is bezaaid met amuletten om hem tegen gevaren te beschermen) maar zal dan opnieuw met de zon opkomen en deze cylus oneindig herhalen. De Egyptenaren zagen aldus het eeuwige leven in de regelmatige wisseling in de natuur zoals dag en nacht – ik merk op dat de piramides eenzelfde gerichtheid op de regelmaat van hemelse bewegingen laten zien – waarbij Toetanchamon als Horus ofwel zoon van Osiris, de god van de doden die zelf herrees uit de dood, zelf als Osiris wordt. De wellicht wat flauwe boodschap van de documentaire is dat je pas dood bent als je naam niet meer wordt genoemd: door deze tentoonstelling, die opnieuw de aandacht op Toetanchamon vestigt, zou hij z’n gewenste onsterfelijkheid verkrijgen…

Ik merk op dat het niet zonder betekenis is dat de oude Egyptenaren een van de eerste grote landbouwculturen vormden door zich aan de rivier de Nijl te vestigen: de afhankelijkheid van de regelmaat van de natuur zoals de seizoenen voor zaaien, oogsten , overstromingen etc gaf hen een sterk besef van tijd en vergankelijkheid zonder een besef van ontwikkeling – er is slechts het eindeloze op- en neergaan van de Zon die het leven mogelijk maakt – hetgeen in combinatie met de aard van landbouw een sterke zorg voor het verleden (bewaren; het oude Egypte als museum) en de toekomst (planning) geeft waarvan ook de mummificatie en de artefacten, die de reis in de onderwereld tot in de details voorbereiden, in Toetanchamons graf uitdrukking geven. In deze eeuwige cyclus zijn verleden, heden en toekomst in wezen gelijk met ook leven en dood slechts als verschillende fases met de dood als een soort diepe slaap waaruit je ook weer zult ontwaken.

De zo verkregen macht over de natuur (cultivering) en zelfs over de dood maakte welvaart en vrije tijd (voor bv. wetenschap en kunst en daarmee beschaving) mogelijk, maar landbouw maakte de gemeenschappen ook groter en hiërarchischer (het marxisme streeft eigenlijk naar een bewuste terugkeer naar de jager-verzamelaar-samenleving; het kapitalisme is het directe gevolg van de landbouw waarbij de boer z’n grond afperkt – dit is mijn land! – en meer produceert dan hij nodig heeft om te verkopen). Het is verbluffend hoe immens de rijkdom en macht van zelfs zo’n ‘kleine’ farao als Toetanchamon was – het maakt de macht en rijkdom van de belangrijke farao’s helemaal onvoorstelbaar, zoals ook de grote piramides nog altijd tot de verbeelding spreken – maar daar stond wel een even immense onderdrukking en bevolking van slaven of horigen tegenover die het werk moesten leveren, maar daar besteedt de documentaire vrijwel geen aandacht aan, anders dan dat Toetanchamon wordt afgebeeld in het graf als een wrede heerser over vele volkeren en dat het gewone volk genoegen zou nemen met brood en bier (terwijl de elite zich tegoed deden aan vlees en wijn).

Deze absolute macht van de god-koning c.q. de landbouwcultuur zou natuurlijkerwijs omgekeerd leiden tot monotheïsme hetgeen nota bene de vader van Toetanchamon al had ingevoerd – Aton (de zonneschijf) was bij verordening nog de enige god – maar dat gaf zoveel onrust dat Toetanchaton het afschafte en z’n naam wijzigde in Toetanchamon (Amon was de traditionele oppergod). Veel heeft Toetanchamon overigens niet kunnen doen want hij stierf al op z’n 19de, waarschijnlijk aan malaria, om pas na ruim 3000 jaar door de Britse egyptoloog Howard Carter ontdekt te worden...

De film is een stuk beter dan de lage score hier doet vermoeden. Het is in feite een hele aardige film die een realistisch kijkje op het Poolse platteland geeft (met af en toe surreële elementen), die een aaneenschakeling is van sterke scenes en die leuke humor heeft. De film lijkt vooral de hypocrisie van de Polen te willen tonen: de Polen doen zich voor als devote christenen maar de christelijke leer van naastenliefde wordt niet bepaald in de praktijk gebracht. Echt briljant of diepzinnig wordt de film niet maar de film is amusant en zeker de moeite van het kijken waard.

De film en de twee acteurs Pryce en Hopkins weten de twee pausen in het algemeen zeer geloofwaardig neer te zetten (zelfs qua uiterlijk), al gaat het vooral aan het eind over the top in z’n feelgood/Popi Jopi-conclusie. De ontmoetingen tussen de twee mannen zijn fictief maar de teksten zouden echt zijn uitgesproken hetgeen interessante theologische teksten zijn die de film boeiend houden; het script is ook gebaseerd op een toneelstuk en die hebben meestal betere teksten dan de gemiddelde film.

Wel zit er weinig dramatische spanning in de film: de opbouw en ontknoping van de film is aardig maar ook wat cliché. Ratzinger (paus Benedictus) wordt waarschijnlijk terecht neergezet als de wereldvreemde, conservatieve intellectueel en belichaming van de navelstaarderij (narcisme) en ivoren toren van de kerk en Bergoglio (paus Franciscus) als de man van het volk die van voetbal en popmuziek houdt en die verbinding wil maken met alle mensen dus een inclusieve kerk voorstaat. Voor Ratzinger staat God en dus ook de kerk voor het eeuwige en onveranderlijke; voor Bergoglio moeten God en de kerk bewegen/veranderen om de mens te kunnen helpen. Natuurlijk mogen deze twee mannen, die het over alles oneens zijn, elkaar niet maar de clue van de film is dat Ratzinger graag paus wil zijn maar steeds meer is gaan twijfelen terwijl Bergoglio geen paus wil worden maar steeds sterker is gaan geloven, zodat Ratzinger in de woorden van Bergoglio de stem van God hervindt en dus besluit plaats te maken voor Bergoglio (waarbij ook het misbruikschandaal een belangrijke rol krijgt).

Al met al een prima en mooie film die echter nergens zo bijzonder wordt als je misschien zou verwachten op basis van het ongebruikelijke onderwerp van de film.