Opinions

Ik ben niet zo van de romantische films maar deze vind ik de ultieme romantische film en in die zin volmaakt. Hier en daar is het verhaal wat ongeloofwaardig, maar dat doet er eigenlijk niet toe zoals ook in de liefde er niets meer toe doet omdat liefde alles is. Wat ook helpt is dat de casting heel goed is: de twee hoofdpersonen zijn zo mooi en schattig dat je sowieso hoopt dat het goed afloopt voor ze. Mooie film die je hart verwarmt.

Romantische liefde (idealisme) en geld (materialisme) lijken als vuur en water maar volgens Marx en Engels is romantische liefde een uitvinding van het kapitalisme om ervoor te zorgen dat de man zeker kan zijn dat zijn geld niet naar bastaardkinderen gaat. Hoe dan ook, het kapitalisme exploiteert de romantische liefde gretig doordat de man zijn liefde moet bewijzen aan zijn geliefde door haar iets waardevols – dus iets duurs – moet geven, liefst een diamant. De diamant is zo het symbool geworden voor eeuwige trouw en liefde.

De documentaire gaat over synthetische (in het laboratorium ‘gekweekte’) diamanten en is fascinerend wegens het postmoderne aspect van de diamantenhandel. Zo zijn er diamanten in overvloed en zijn ze eigenlijk niets waard, maar omdat De Beers het monopolie op ruwe diamant heeft en vanwege bovenstaand idee van de diamant als symbool voor de oneindige waarde van de vrouw die er één krijgt wordt de prijs kunstmatig hoog gehouden. De diamantenverkoper verkoopt geen product (geen steen) maar een idee en een verhaal (een mythe). China produceert echter synthetische diamanten, die veel goedkoper zijn, op grote schaal en de diamantenhandel weet hier niet goed raad mee: aan de ene kant is het geen probleem zolang de koper niet weet dat het een ‘nep-diamant’ heeft gekocht en aan de andere kant kun je – zoals De Beers nu doet – beide verkopen maar als separate producten met ieder een eigen verhaal of mythe. Maar gemmologisch bestaan er geen nep-diamanten: synthetische diamanten zijn net zo echt als natuurlijke diamanten en naarmate het productieproces beter wordt uiteindelijk ook niet van echte te onderscheiden. Hoe is dan het verschil vol te houden?

Uiteindelijk is het allemaal een kwestie van wat de consument gelooft en laat de praktijk zien dat zelfs de leugen – of de leugen (de synthetische diamant) van de leugen (de natuurlijke diamant) – waarheid wordt als het verkoopbaar is. In feite is heel het kapitalisme een kwestie van leugens die waarheden worden doordat wij het verhaal geloven: geld – dat zelf de leugen bij uitstek is (geld is slechts waardeloos papier of een paar waardeloze nullen en enen in de computer) – tranformeert elke illusie tot werkelijkheid (en een zeer harde werkelijkheid die het levens van mensen diepgaand bepaalt hetgeen de waarheid van het postmodernisme bevestigt dat de mens een verhalend wezen is voor wie verbeelding en werkelijkheid altijd samenvallen).

Een film van gruwelijke schoonheid. Normaliter hou ik niet zo van documentaires zonder vertelstem omdat ik documentaires kijk om informatie te krijgen, maar hier spreken de beelden zelf en laat het ontbreken van infomatie je juist effectief het rauwe leven in het Midden-Oosten als het ware zelf ervaren zonder te worden afgeleid door een vertelstem. De film gaat over de eindeloze (burger)oorlogen in dit deel van de wereld maar laat niet het oorlogsgeweld zien: we zien juist de leegte en stilte die erop volgt of die het geweld anticipeert en zo bijna letterlijk een doodse stilte is. Het zijn beelden van ontreddering en verlatenheid, van vernietiging en wanhoop (waardoor ook voelbaar wordt dat religie de laatste houvast is). Net als bv. de films van Loznitsa zuigt de film je de hel op Aarde binnen waarvan je stilletjes hoopt dat die voor ons ver vandaan blijft.

Ik ben fan van Godard en van Linklater dus ik kon niet om deze film heen maar helaas is deze nieuwste van Linklater – bedoeld als hommage aan de Nouvelle Vogue maar ook aan de opwinding om je eerste film te maken – een overbodige film. Het verhaal is bekend: filmcritici van het filmtijdschrift Cahiers du Cinéma – die zelf filmfanaten zijn – besluiten dat de beste kritiek het zelf maken van een film is met Godard als de laatste van de groep die de kans krijgt en in zijn opvatting van cinema als revolutionaire kunst meteen alle conventies overboord gooit waarmee al het bedachte en voorbereide moet wijken voor het spontane, realistische en vrije (zodat Godard pas op de set de acteurs vertelt wat ze moeten doen en zeggen en daarmee dus paradoxalerwijs zelf de absolute regie wil voeren) en waarbij hij bij de montage geen scenes maar alles rond de sterkste momenten laat wegknippen zodat het eindproduct bewust springerig en gehaast voelt. Godards methode kost weinig geld en tijd en Linklaters film is bovenal een reconstructie van de 20 filmdagen, waarvan sommige dagen er niet eens gefilmd werd, die het duurde om Godards debuutfilm À bout de souffle nadat in de aanloop ernaar toe zo’n honderd figuren in en rond de Nouvelle Vague-beweging zijn voorgesteld.

Ik weet niet wie dit interessant vindt: misschien is het idee geweest om Godards postmoderne techniek om z’n films vol te stoppen met citaten en verwijzingen naar eerdere films alsmede het spelen met de gangbare filmtechnieken – waardoor het films over film zijn – naar een nog hoger metaniveau te trekken door een film te maken over hoe Godard z’n beroemde eerste film filmde, maar het mist geheel het onconventionele en urgente karakter van Godards geniale experimenten: het maakt van Godards ‘revolutie’ een stoffig museumstuk en dat kan niet de bedoeling zijn. Dit is de slechtste film van het jaar; Godard zou het ‘walgelijk’ hebben kunnen noemen.

De film ziet er prachtig uit, is sfeervol, speelt zich af in een extreem arm en zwaar achterlijk dorpje tijdens een Duitse bezetting (die het christendom brengt) ergens in de middeleeuwen en roept herinneringen op aan (Russische) sprookjes over mysterieuze bossen en moerassen met wolven, geesten en heksen (het absurdisme van de film is in mijn ogen de typische kinderfantasie waarin alles mogelijk is en verlaat niet het kader van het sprookje). De film weet echter nauwelijks het niveau van zo’n kindersprookje te ontstijgen en komt uiteindelijk diepgang en/of spanning te kort om echt indruk te kunnen maken.

Film lag oorspronkelijk in het verlengde van goochelkunst: een vorm van illusie en magie. Een film over goochelkunst heeft dan ook de aantrekkingskracht dat het meta is want film is zelf ook magie, zeker als het bewust wordt gedaan zoals in deze film: ook de kijker wordt aldoor op het verkeerde been gezet. In feite lopen de goocheltrucs, het verhaal en de film als drie lagen illusie door elkaar, nu het idee van het verhaal is dat een goochelaars de goochelkunst naar een mondiaal niveau trekken zodat het leven zelf weer een stukje magie wordt en dat dat dan weer op de typische Hollywoodwijze tot een film is gemaakt vol snelheid, gevatte uitspraken en onverwachte wendingen zodat door de vingervlugheid van de beelden je niet weet waar je op moet letten en je aldoor bang bent de clue te missen.

Veel diepgang heeft de film niet, maar daar is film ook niet voor gemaakt: film is voor illusie en voor trucage om zo een beetje magie in ons leven te brengen. Ik vind de film daar prima in geslaagd.

De film is typisch postmodern dus beslist niet voor iedereen maar wel voor mij:

Zo voelt de zwart-wit film wat anarchistisch en experimenteel met aldoor verwijzingen naar werken uit de film- en literatuurgeschiedenis en met citaten van anderen waarbij de film is opgezet als een ‘conversatie’ met de film Angela Moves On uit 1981 waaruit vele (kleuren)scenes zijn ingeweven (en de hoofdpersoon Angela van de nieuwe film de oud geworden Angela van de oude film zelfs ontmoet) en in de gesprekjes allerlei onderwerpen uit de oude en recente geschiedenis worden aangekaart alsmede vragen worden opgeworpen over de maatschappij (zoals de juridische vraag of de kogels waarmee een vuurpeloton iemand doodschiet het eigendom van het peloton blijven of van de geëxecuteerde worden): veel plot heeft de film niet maar door de hectiek van het verkeer – we volgen Angela veelal zich een weg banend door het drukke verkeer als metafoor voor de hectiek van ons leven überhaupt – en de veelheid van onderwerpen met seks en dood als belangrijkste thema’s is de film aldoor – zelfs met z’n 163 minuten – vermakelijk en interessant.

Zo is de film maatschappijkritisch – het laat zien hoe iedereen zogenaamd vrij is maar in werkelijkheid wordt uitgebuit door grote bedrijven die vol hypocrisie zich een sociaal imago aanmeten – maar niet op de sociaal-realistische manier van Loach maar vol humor en absurde taferelen waarvan de humor ook zit in het scherpe en veelal pijnlijke realisme dat niets mooier maakt dan dat het is (zoals dat bv. de hoofdpersoon een scheet laat voordat ze uit haar auto stapt). De hoofdpersoon is grofgebekt – hetgeen ze vooral uitleeft in haar vlogs waarin ze Andrew Tate parodieert – en vertelt aldoor grappen waarmee de film de huidige maatschappij een spiegel voorhoudt: we zijn asociaal en cynisch geworden en maken van alles een grap in plaats van de maatschappij te verbeteren.

Zo voelt de film – net als de eerste commerciële film aller tijden waar de film naar verwijst: La Sortie de l'usine Lumière à Lyon (1895) – als een documentaire maar is wat we zien in scene gezet waardoor de grens tussen fictie en realiteit vervaagt: in feite wordt de werkelijkheid niet mooier gemaakt maar geïntensiveerd, zoals Angela zelf de misogyne vlogs van Andrew Tate tot een karikatuur vergroot, hetgeen onze massacultuur kenmerkt: de film geeft zelf het voorbeeld van een pornoacteur die om een erectie te krijgen eerst zelf porno moet kijken voordat hij de daad kan verrichten. De stroom van beelden die we over ons uitgestort krijgen – van advertenties tot porno – is prikkelender dan het origineel (het echte leven). Dat geldt dus ook voor deze ietwat ontregelende film maar daardoor is hij zo lekker.

Je leest hier vaak dat een film zo slecht is dat het halve publiek de zaal voortijdig verliet. Ik vat dat altijd metaforisch op want ik maak nooit mee dat er mensen voortijdig de zaal verlaten. Maar bij deze film gebeurde het wel en dan niet eens een of twee mensen maar echt de halve zaal kon het blijkbaar niet meer aan en vertrok halverwege. Ik vraag me af waarom: iedereen die naar deze film gaat weet toch dat het geen Hollywood-actiefilm is maar een film – sorry voor mijn politiek incorrect alsmede sociaal conformistisch taalgebruik – vol lelijke naakte lichamen, psychologisch gepraat in therapiesettingen en bizarre seks. Het is namelijk een non-erotische film over intimiteit c.q. over mensen die op een of andere manier worstelen met intimiteit. Je vraagt je af of de mensen die voortijdig de zaal verlaten zelf worstelen met intimiteit…

Nu is een film vol lelijke naakte lichamen, psychologisch gepraat in therapiesettingen en bizarre seks ook niet bepaald mijn ding maar ik vond de film toch boeiend c.q. interessant, zowel qua stijl als qua inhoud. De film is een soort gescripte documentaire (al kwam met name Christian, die wijsheid zoekt in de seksuele kunst, wel authentiek over) waarin fictie en feit door elkaar lopen en zoals gezegd een film over seks zonder erotisch te zijn. De film gaat ook over kijken en bekeken worden en betrekt dan ook haar eigen medium – de camera – in de film zelf. Seks is een spel, zo leren we in de film, en de film speelt ook zelf met intimiteit c.q. met verbergen en tonen of afwijzen en toelaten. De film raakt ook enkele filosofische thema’s zoals of we onze ziel of ons lichaam zijn en laat zien dat – zoals Christian ook betoogt – goed en kwaad een christelijke uitvinding is en dat de werkelijkheid genuanceerder c.q. ambigu is zoals de dunne of zelfs non-existente grens tussen prostitutie en therapie.

Al met al een zeer bijzondere film die me nu al nieuwsgierig maakt naar de volgende film want deze regisseuse zou wel eens de nieuwe Lars von Trier kunnen worden (want als de film ergens op lijkt dan is dat denk ik het experimentele werk van Von Trier).

Als typische filmhuisfilm is de film erg langzaam – voor een groot deel voelt de film meer als een toeristisch uitje naar de binnenlanden van Mexico dan als een speelfilm waarbij we getracteerd worden op wat folklore en wat natuurschoon – maar als je wakker kunt blijven wordt de film gaandeweg indringender en blijkt de film bepaald niet slecht. De film laat ons drie mensen volgen die uit hetzelfde dorp waren vertrokken omdat het dorp hen te weinig kansen bood en op hetzelfde moment terugkeren in het dorp waar ze hun eigen problemen blijken te hebben, waarbij zowel de pijn van de vertrokkenen als de pijn van de achterblijvers zichtbaar wordt.

De film doet me wat denken aan Roma (2018) - MovieMeter.nl want beide films zijn Mexicaans, we volgen opnieuw een familie en ook deze is ontieglijk saai omdat er niets interessants gebeurt. In dit geval gaat het over een koppel (met kinderen) dat een stierenfokkerij runt maar anders dan je van dergelijke cowboys zou verwachten blijkt het stel tot de progressieve en ‘intellectuele’ jetset te behoren waarin hij een dichter is, zij naar concerten van klassieke muziek gaat, hun vrienden drugs gebruiken en ze een open relatie hebben. Het plot van de film is dat hij het toch wel moeilijk heeft met het feit dat z’n vrouw anderen neukt, met name als hij vermoedt dat ze verliefd op een andere minnaar is. De stieren op de ranch brengen metaforisch de strijd van de twee mannen om de vrouw des huizes in beeld (maar helaas is de menselijke strijd om deze vrouw een stuk minder woest). Ik heb niets interessants in de film kunnen ontdekken en omdat deze film nóg langer duurt dan Roma scoor ik ‘m nog iets lager (Roma gaf ik twee sterren). Ik ben wel trots op mezelf dat ik deze gruwelijk lange film heb uitgezeten ondanks de intense verveling die ik ervoer.

De film combineert gevangenisdrama, Afrikaanse orale traditie, Sheherazade en dans en ofschoon het verhaal niet in al z’n details even sterk is (maar anders dan sommige filhuisfilms die helemaal geen verhaal hebben, heeft deze film in ieder geval een verhaal op zelfs twee niveaus), werkt de hybride mix van genres wel en bovendien ziet de film er goed uit. Al met al is het een originele en frisse film die prima vermaakt.

De film schrijft nostalgie in grote letters en is aldus een geromantiseerde ode van de regisseur aan zijn verleden – aan de dingen die voorbij gaan – en een liefdesverklaring aan de film, aan zijn mentor (in de film: Alfredo) en zijn eerste en enige echte liefde (in de film: Elena). Alfredo zegt in de film dat het leven geen film is want moeilijker en misschien blijkt dat uit het feit dat Salvatore zijn grote liefde Elena is verloren, maar de film is niet voor niets een film: teruggekeerd in z’n geboortedorp voor de begrafenis van Alfredo beleeft hij z’n gelukkige jeugdherinneringen opnieuw en geeft de film hetzelfde extatisch gevoel van geluk als de film vroeger het publiek gaf wanneer hij de kusscenes ziet die Alfredo eruit moest knippen van de priester en die Alfredo voor Salvatore heeft bewaard. De film laat de magie van de film ervaren doordat je geniet van wat er niet (meer) is (wellicht gesymboliseerd door de uit de films geknipte stukjes die tegelijk als zoete aanvulling achteraf ook laat zien hoe we ons verleden achteraf romantiseren). De film is heel sfeervol in z’n weergave van het naoorlogse Italië en ontroert terwijl het tegelijk een bewust komische toon heeft die de nostalgie – toen geluk nog heel gewoon was – nog verder versterkt.

Met films van Von Trier is het altijd een dubbeltje op zijn kant, vind ik: of het dubbeltje valt slecht en de film is slaapverwekkend saai of het dubbeltje valt goed en de film is briljant. Bij deze film valt het dubbeltje goed.

Met het thema seks in deze film lijkt Von Trier vooral onze houding ten aanzien van seks te willen bekritiseren, met name het taboe op vrouwelijke lust te willen doorbreken. De nymfomane Joe, die haar levensverhaal vertelt in de film, lijkt echter niet alleen door louter lust gedreven maar ook beschadigd en eenzaam te zijn waarbij ze vooral wraak op de mannelijke dominantie in onze samenleving wil nemen door middel van een ‘mannelijk-agressieve’ seksuele promiscuïteit (hetgeen me aan bepaalde feministen van begin 20ste eeuw doet denken die ook de vrije liefde predikten om daarmee de burgerlijk-patriarchale samenleving te ondermijnen). Het interessante van de film is dat zij een tegenhanger krijgt in de joodse en a-sekuele man Seligman die haar onderdak geeft nadat zij bloedend op straat door hem wordt gevonden: onder zijn aanmoediging wordt haar verhaal getransformeerd tot een literair-filosofische vertelling à la Marquis de Sade (of Sheherazade) die de geest sterker prikkelt dan het lichaam.

Een saillant detail (zeker ook na Von Triers roemruchte opmerking over Hitler waardoor Cannes hem bant) is dat de vraag rijst of de film antisemitisch is. Seligman wordt door Von Trier namelijk afgebeeld als de karikatuur die Weininger van de Jood maakte: a-seksueel en (daardoor) volstrekt rationeel. Seligman gelooft in politieke correctheid en in de waardigheid en goedheid van elk mens, inclusief die van de nymfomane die zichzelf en anderen in het verderf stort om haar lusten te bevredigen. Waar Joe zichzelf als kwaadaardig ziet, ziet Seligman haar slechts als slachtoffer. De kijker zal Seligman ongetwijfeld een hele aardige man vinden, alsof Von Trier de hand uitsteekt naar de jood die gekwetst is door zijn Hitler-opmerking, maar het (verrassende) einde van de film lijkt opnieuw een antisemitische interpretatie mogelijk te maken met de Jood of ‘rationele’ of ‘goede’ mens (de begripvolle mens die alleen maar liefheeft) als hypocriet en de ‘zondige’ mens vol passie (inclusief haat en egoïsme) als authentiek. Hier komen beide aspecten die ik heb besproken samen: Von Trier laat de “morele politie” van onze tijd bij monde van de ‘sex addiction’-therapeute zeggen dat je de seksualiteit van de mens niet kunt elimineren maar wel kunt onderdrukken, welke boodschap Von Trier lijkt om te keren in ‘je kunt de seksualiteit wel onderdrukken maar niet elimineren (en het ontkennen of veronachtzamen van je seksualiteit is hypocriet)’.

Ten slotte, merk op dat waar ‘La Grande Bellezza’ mensen portretteert die een oppervlakkig leven zonder passie en authenticiteit leiden, ‘La Vie d’Adèle’ de verwondingen laat zien van een echt leven met passie en authenticiteit, ‘Nymphomaniac’ beide laat zien, inclusief de complexe dialectiek tussen de passie en de rationaliteit.