Opinions

Mooie documentaire over wellicht de belangrijkste wetenschappelijk-technologische revolutie sinds de computer: CRISPR. De documentaire is logisch opgebouwd: eerst wordt kort de geschiedenis verteld die tot CRISPR heeft geleid. Kort gezegd is CRISPR een techniek die reeds de bacterie gebruikt om zich tegen virussen te beschermen: het virale DNA/RNA wordt overgenomen als ‘spacer’ in het bacteriële DNA waarna de bacterie het Cas9-eiwit maakt dat virusdeeltjes met dezelfde DNA/RNA-sequentie herkent en vernietigt door het te knippen. Door middel van Cas9 en een gids-RNA kan zo ook de mens elk genoom op een vooraf te bepalen plek knippen en daar een nieuw stukje DNA invoegen. Daarna worden toepassingen en toekomstige mogelijkheden van CRISPR besproken en komen ethische kwesties aan bod.

Met CRISPR kunnen we zo het leven, inclusief onszelf, wijzigen en zo voor God spelen maar zoals de documentaire benadrukt doen we dat al sinds we landbouw beoefenen. Het gaat erom dat we het verantwoordelijk gebruiken want CRISPR is een bijzonder machtig instrument dat zoals alle nieuwe technologie voor zowel het goede als het kwade kan worden gebruikt. Het ingrijpendst is wanneer we CRISPR toepassen op de ‘germline’ (zoals de geslachtscellen) omdat we dan niet alleen het individu zelf veranderen maar ook diens nageslacht. Dat is risicovol omdat we niet weten wat één zo’n verandering kan teweegbrengen omdat we niet alle interacties kennen: zo kunnen we bv. de dodelijke sikkelcelziekte door middel van de genetische modificatie door CRISPR elimineren maar een milde vorm van deze ziekte beschermt juist tegen malarie en is dus een goede (beschermende) eigenschap in delen van de wereld waar malaria voorkomt (al kan wellicht ook malaria worden uitgeroeid door middel van CRISPR). Niet alleen zullen verschillende mensen verschillende eigenschappen een verbetering vinden (en dus verschillende wensen hebben voor hun ‘designer baby’) maar ogenschijnlijke verbeteringen hoeven dus niet perse verbeteringen op de lange termijn blijken, zodat CRISPR vooralsnog vooral zal worden gebruikt om ernstige erfelijke ziektes te genezen of te elimineren (waarbij we ook planten en dieren modificeren of zelfs tot leven kunnen wekken als ze zijn uitgestorven).

Toch is het niet ondenkbaar dat CRISPR uiteindelijk ook zal worden gebruikt om supermensen te maken die niet alleen niet ziek zijn of worden maar die ook sterker zijn dan we nu zijn (intelligentie of persoonlijkheid zijn overigens genetisch zo complex dat het niet zeker is dat we daar ooit grip op krijgen). We kunnen bv. mensen maken die geen pijn voelen en aan vier uur slaap genoeg hebben, hetgeen ideale strijders zouden kunnen zijn (al heeft ook hier elk voordeel zijn nadeel: een Indiase jongen die geen pijn voelde stierf op z’n 14de omdat hij van een gebouw sprong want angst en pijn beschermen ons tegen levensbedreigende acties). Wat dat betreft denk ik dat de vele superheldenfilms van onze tijd een teken van de tijd zijn en al verwijzen naar de CRISPR-toekomst.

Het idee is aardig: een Romeins gladiatorgevecht verplaatst naar een futuristisch dictatoriaal Amerika met een futuristische decadente elite en een gladiatorgevecht tussen uitgebuite burgers met televisie, sponsoren en spelcomputerelementen. Het idee heeft ook een zekere geloofwaardigheid en dus relevantie.

Maar het idee c.q. het boek (ik heb het niet gelezen) is in de film erg slecht uitgewerkt: de film is traag, langdradig, saai (er gebeurt weinig en het wordt eigenlijk nergens spannend), goedkoop (ongeïnspireerd), clichématig en voorspelbaar (de moreel goede winnen uiteraard het gevecht) en de acties zijn ongeloofwaardig.

Eerwraakfilms zijn altijd wel beklemmend en boosmakend, want barbaarse vrouwenonderdrukking, maar zeker deze film slaagde daar goed in. De film is simpel qua opzet – een moslimmeisje waagt het om in de buurt van een jongen te komen en wordt daarvoor wreed gestraft – en de film golft qua spanning, omdat de situatie voor Nisha aldoor verandert, maar de film weet wel telkens de spanning terug te brengen: wat gaat er nu met Nisha gebeuren en zal ze het overleven? In de 19de eeuw waren veel mensen bang om levend te worden begraven. De gedachte om levend te worden begraven is ook pure horror. Maar in onze tijd worden meisjes als het ware bewust en door hun eigen familie levend begraven: eerwraak is ultieme horror. Dat maakt de film een bloedstollende horrortrip.

Nu is de film niet alleen spannend c.q. beklemmend maar ook actueel, schokkend en politiek gevoelig. De film wist me flink boos te krijgen op een politieke manier. De grootste dwaasheid moet wel het hedendaagse feminisme zijn omdat zij ‘intersectioneel’ is: het vindt dat je alleen oprecht voor vrouwen kunt opkomen als je voor alle onderdrukte groepen opkomt waarmee men dan vooral de moslims bedoelt. Het resultaat is dat feministen en andere progressieve mensen hysterisch los gaan over een ongewenste tik op de billen en andere #metoo-akkefietjes maar oorverdovend zwijgen over de echte vrouwenonderdrukking waarbij meisjes op de meest wrede wijze gevangen worden gehouden, vernederd, verkracht en vermoord. Sterker nog, iedereen die daar aandacht voor vraagt wordt geacht daarvoor racistische, islamofobe motieven te hebben ‘want er zijn ook autochtone verkrachters en moordenaars’. Het verschil is m.i. dat onze liberale cultuur ontvoering, verkrachting, moord en vrouwenonderdrukking veroordeelt waar traditionele samenlevingen (het probleem is overigens niet specifiek des moslims maar meer traditioneel) deze misdaden eisen. Maar feministen keren dat om en noemen de Westerse cultuur een verkrachtingscultuur en iedereen die kritiek heeft op eerwraak in traditionele samenlevingen noemen ze een nazi. Ook deze film zal wel als racistisch en extreem-rechts worden weggezet door progressief Nederland (zoals hvdriel hierboven doet), ook al is dat evident onzinnig nu de moslimdaders allesbehalve als monsters worden afgebeeld waardoor Nisha uiteindelijk ook kan ontsnappen (de film is dus nog heel politiek correct in de behandeling van zijn politiek incorrect thema).

In ieder geval laat de film zien hoe wreed en onrechtvaardig het lot van het individu in een traditionele cultuur kan zijn en hoe gezegend en bevrijd het individu in onze moderne, liberale cultuur is. Maar dan moeten we ook onder ogen durven zien wat er met de meisjes gebeurt in allochtonengemeenschappen waar die liberale cultuur bewust wordt buitengehouden. Hopelijk kan deze film daaraan bijdragen. Want zoals de film ook laat zien leven moslimmeisjes in het Westen in twee tegenstrijdige culturen waardoor ze hun onderdrukking ook niet meer kunnen accepteren met juist meer eerwraakgevallen als gevolg.

Typisch Scandinavische kwaliteitsdrama over rouw/verlies. De film kent een wat lange en trage aanloop maar elke scene is zowel treffend in z’n realisme als symbolisch (zoals het vissenbloed op het jurkje van het meisje en het doden van de vis waarvan later de betekenis blijkt).

Het idee van de film is leuk (en Festen-achtig): een jonge vrouw die haar traditionele familie en platteland waar ze gepest werd is ontvlucht, komt er terug voor het huwelijk van haar broer waar ze wordt geconfronteerd met haar vroegere pester, ze nog steeds het buitenbeentje is en ze de party pooper wordt, maar waarbij ze ook haar progressieve opvattingen zoals dat daders ook slachtoffers zijn in de praktijk kan brengen en waar ze zelfs haar thuis hervindt. De uitwerking is echter clichématig, weinig grappig en in hoe iedereen in hun gevoelens jegens elkaar aldoor als een blad omslaat, culminerend in een happy ending waarin opeens alle vijanden elkaars beste vrienden zijn is zwak en ongeloofwaardig.

De film Toivon Tuolla Puolen (2017) van de Finse regisseur Aki Kaurismäki beschreef ik al “als een wodka die het hart verwarmt in een koude, eenzame nacht” en eigenlijk wil ik deze film – opnieuw van een Finse regisseur – op dezelfde wijze beschrijven zodat dit type film een Fins handelsmerk lijkt. In dit geval reist een jonge vrouw alleen van Moskou naar Moermansk en zowel haar verlatenheid in psychisch opzicht als de verlatenheid in een vijandig, leeg, ijzig landschap zijn bijna tastbaar, waarbij elk ander aangetroffen persoon zowel welkome vriend als dodelijke vijand kan zijn, maar in de bitterheid van de situatie blijkt een warmte verborgen. Het verhaal heeft weinig om het lijf maar omdat de situatie aldoor wat dreigend is waarbij het gevaar niet altijd komt uit de hoek van waar je het verwacht, blijf je bij de les (al is de film soms iets te langzaam) en blijkt juist de leegte een diep ‘echt’ menselijk contact mogelijk te maken dat niet is bepaald door uiterlijkheden zoals status, sociale omgeving of vooroordelen. Daarbij bevestigt de film de wijsheid dat het niet om de reisbestemming gaat maar om de reis ernaar toe: het is het avontuur waarin het leven zich openbaart.