Opinions

Aangename verrassing. Ik had hem zonder hoge verwachtingen geleend omdat ik weinig Braziliaanse films ken. Het onderwerp van vrouwenhandel wordt vanuit verschillende invalshoeken benaderd. Wanneer de meisjes proberen te ontsnappen, wordt het spannend.

Het doet wat raar aan dat ze aan het Engelse hof in Duitse tussentitels spreken. De geschiedenis is te bekend om nog te verrassen, dus wordt het wat langdradig. Kostuums en decors zijn wel mooi gedaan. Hendrik VIII lijkt goed op z'n portret; voor Anna Boleyn geldt dit minder. Erg leuk is dat ze jeu de paumes spelen - een voorloper van tennis.

Heel wat fictie is gebaseerd op de relatie tussen Hendrik VIII en Anna Boleyn, maar dit is de beste versie. De twee hoofdrolspelers, en Anthony Quayle als de opportunitische kardinaal Wolsey, brengen die namen uit de geschiedenisboeken tot leven. Wolsey wordt voorgesteld als een sluwe manipulator, maar wanneer hij gedumpt wordt, besef je dat hij de ergste nog niet was. Jurist en minister Thomas Cromwell komt er als de grootste smeerlap uit. Henry zelf wordt voorgesteld als een twijfelaar die impulsief was en foute beslissingen nam, maar toch nog een geweten had. Anna evolueert van een onschuldig bakvisje tot een vrouw met een sterke wil. Of zij echt aangestuurd heeft op de dood van Thomas More, valt te betwijfelen.

De rol van godsdienst is interessant. De enige die oprecht devoot lijkt, is Catharina van Aragon. De anderen gebruiken godsdienst als middel om hun ware drijfveer te maskeren: honger naar macht en rijkdom voor zichzelf en hun nageslacht. Dit leidde tot de breuk met Rome en het begin van de Anglicaanse Kerk.

Het is gebaseerd op een toneelstuk van de Amerikaan Maxwell Anderson uit 1948. Wegens thema's als overspel en incest - in een ruimere betekenis dan vandaag - kon dit pas na het afschaffen van de Hayscode op het witte doek. De dialogen zijn meesterlijk. Tijdens informele ontmoetingen gaan de ego's met elkaar in confrontatie. Op officiële gelegenheden als de rechtszitting daarentegen zijn leugens en drogredeneringen troef. Kort voor haar executie wijst Anna er subtiel op hoe klein haar nek is. Het drama is hecht geconstrueerd, met Hendriks beslissing om te scheiden als het centrale kantelpunt. Voor de koning begint en eindigt het met een jachtpartij - cyclische tijd. Op het einde zien we de kleine rougette Elizabeth, die langer dan hijzelf op de troon zal zitten - lineaire tijd.

Een evocatief decor vormen de tuinen van Kent en historische locaties als Hever Castle, waar Anna Boleyn opgroeide. Kostuums en decoratie zijn gebaseerd op schilderijen uit die tijd. Het felrood van Wolseys kardinaalskleed contrasteert met het groen van de koning en het helderblauw van Anna. Op het bal dansen ze een gaillarde op instrumentale Renaissancemuziek. Je wordt meegevoerd naar lang vervlogen tijden, naar het bedrog en de wandaden, maar ook af en toe een sprankeltje hoop en liefde.

Dit is modernistische cinema. Een basisprincipe is het ontbreken van een traditionele plot. We komen nooit te weten of die vrouw daar vorig jaar was of niet; de interpretatie is aan de kijker. Het thema zal dan wel het menselijke geheugen zijn.

De decors en de cinematografie zijn mooi. De muziek van Francis Seyrig is een zeldzaam voorbeeld van hedendaags klassiek in een film, beïnvloed door Olivier Messiaen.

Wat mij tegenstak, was het uitvoerige gebruik van voice-overs. Misschien heeft dat iets te maken met het creëren van vervreemding of zo, maar voor mij leidde het tot al te statische passages waar ik moeilijk mijn gedachten bij kon houden.

Van scenarist Robbe-Grillet heb ik ooit eens de nouveau roman "La Jalousie" proberen te lezen. Ook daarin zat geen traditionele plot; het einde heb ik dan ook niet gehaald.

Zo'n film is immuun tegen kritiek. Als je hem slecht vindt, heb je er niks van begrepen. Typerend is ook dat de uitleg die je achteraf leest, boeiender is dan de film zelf.

Wat mij nog het meeste boeide, was toch dat spelletje met die kaarten of lucifers. Deze variant van nim wordt ook jeu de Marienbad genoemd. Degene die begint, verliest altijd - als zijn tegenstander geen fout maakt. De winnende combinaties zijn 1, 2-2, 3-3, 4-4, 5-5, 1-1-1, 1-2-3, 1-4-5, 2-4-6, 2-5-7, 3-4-7, 3-5-6, 1-1-2-2, 1-1-3-3, 1-1-4-4, 1-1-5-5, 1-2-4-7, 1-2-5-6, 1-3-4-6 en de beginpositie 1-3-5-7. Als je je tegenstander telkens met een van deze combinaties opzadelt, verliest hij altijd.

Wanneer de bekwame speler zelf begint, gokt hij erop dat zij tegenstander een fout zal maken. Absurd genoeg begaat de "onklopbare" speler in één partij een blunder. Er ligt 2-3-6. In plaats van naar de winnende combinatie 1-2-3 te gaan maakt hij er 2-3-5 van, waardoor zijn tegenstander de kans krijgt om zelf naar 1-2-3 te gaan. Deze laat de kans echter liggen en de "onklopbare" speler wint alsnog. Ik vraag me af of iemand deze blunder ooit opgemerkt heeft.

Alvy Singer (Woody Allen) blikt terug op zijn knipperlichtrelatie met Annie Hall (Diane Keaton).
De chronologie is niet zo chaotisch als ze lijkt. Alvy en tv-producent Rob (Tony Roberts) hebben de gewoonte elkaar Max te noemen. Rob is degene die Alvy en Annie aan elkaar voorstelt bij een partijtje tennis. Vanaf die scène wordt het verhaal van hun relatie chronologisch verteld: de lift naar Annies appartement met geraniums op het terras, het eerste afspraakje, de minst romantische kusscène uit de filmgeschiedenis, de liefdesverklaring bij Brooklyn Bridge, de eerste breuk, de hereniging, de trip naar L.A. en de definitieve breuk. Af en toe wordt deze chronologie onderbroken door flashbacks en fantasiescènes.

Alles wat vóór de tennisscène getoond wordt, kan als een lange, niet-chronologische inleiding beschouwd worden. Via flashbacks komen we hierin een en ander te weten over Alvy's achtergrond: zijn jeugd in een orthodox-joods gezin in Brooklyn, zijn carrière als schrijver en komiek, zijn mislukte huwelijken met de gewillige Allison (Carol Kane) en de intellectuele Robin (Janet Margolin). Ook Annies ex-minnaars passeren de revue, in een stereotype versie in Alvy's verbeelding. De laatste zin van deze inleiding en de eerste zin van de tennisscène bevatten allebei het woord shower.

Een sterk punt is de psychologische onderbouw van de personages. Er zijn heel wat tegenstellingen tussen Alvy en Annie. Hij is een linkse intellectueel in New York, eet corned beef, denkt heel veel na, is paranoïde en geobsedeerd door de dood. Zij groeide op in Wisconsin in een doorsnee Amerikaans gezin met een antisemitische grootmoeder, eet vegetarisch, is impulsief en houdt van poëzie. Door haar naar een psychotherapeut te sturen, haar boeken over de dood te geven en haar volwassenenonderwijs te laten volgen, hoopt hij haar te veranderen, zoals een schrijver die zijn personages manipuleert. Uiteindelijk zal hij haar ook veranderen, in zijn fantasie, wanneer hij zijn toneelstuk een happy end geeft. Zoals blijkt uit de freudiaanse verklaring van haar droom (singer = Singer), ervaart Annie deze pogingen tot manipulatie als verstikkend. Hun relatie is dan ook gedoemd om te mislukken, zoals al Alvy's relaties.

Een andere tegenstelling is die tussen New York en Los Angeles. The Big Apple wordt voorgesteld als een cultuurstad met romantische plekjes bij de Brooklyn Bridge en in Central Park. L.A. wordt van een minder fraaie kant getoond, met verkeerschaos, nepspiritualiteit, platcommerciële televisie en muziek waarvoor ze awards geven in plaats van oordopjes. Tony Lacey (Paul Simon) is een slijmerige muziekproducent voor wie Annie Alvy in de steek laat.

Wanneer Annie Seems Like Old Times zingt, lijkt dat slechts een liedje dat ze toevallig gekozen heeft. Wanneer Alvy haar op het einde mist en datzelfde liedje door zijn hoofd spookt, krijgt de tekst een persoonlijke betekenis. Woody Allen gebruikte wel vaker populaire liedjes uit de eerste helft van de twintigste eeuw.

Bijzonder is de manier waarop het verhaal verteld wordt: de subjectieve invalshoek, de pittige oneliners ("I love being reduced to a cultural stereotype"). Visueel gebruikt Woody Allen originele technieken: ondertitels die de echte gedachten weergeven, animatie, terzijdes naar de camera en met voorbijgangers op straat. Flashbacks waarbij personages toeschouwer zijn, komen ook voor in Wilde aarbeien en in A Christmas Carol. De twee families worden naast elkaar geplaatst in een splitscreen. De twee therapiesessies daarentegen ("Three times a week") zijn tegelijk opgenomen met een scheidingsmuurtje.

Het is niet autobiografisch, maar de gelijkenissen tussen de twee hoofdpersonages en hun acteurs zijn onmiskenbaar. Diane Hall-Keaton had moeite de filmstudio te overtuigen van Annies mannelijke kledingstijl met wijde kleren en stropdas.

Er zijn heel wat leuke nevenrolletjes. Christopher Walken speelt Annies broer Duane, die vertelt over zijn zelfdestructieve neigingen in een auto en vervolgens een lift geeft. Jeff Goldblum heeft één zinnetje: "I forgot my mantra." Shelley Duvall speelt een zeer magere journaliste met wie Alvy een transsplendid vluggertje beleeft. Sigourney Weaver heeft een cameo als Alvy's bioscoopdate kort voor het einde. Truman Capote speelt een Truman Capote-lookalike. Tv-presentator Dick Cavett speelt zichzelf. Mediafilosoof Marshall McLuhan speelt zichzelf, maar die rol was eigenlijk voor Fellini bedoeld. Stel je voor: een zelfverklaarde filmkenner bekritiseert Fellini; vervolgens komt Fellini zelf te voorschijn met de woorden: "Man, jij begrijpt er helemaal niks van!"

Daar waar zijn vroege komedies het vooral moesten hebben van enkele zeer grappige scènes, creëert Woody Allen hier voor het eerst een uitgekiende structuur, waarin hij zijn humor combineert met psychologische diepgang en invloeden van Bergman en Fellini. De drieënnegentig minuten zijn volgestouwd met briljante vondsten zonder te ver af te wijken van de centrale verhaallijn. Deze film overrompelde me niet vanaf de eerste keer, maar na meermaals herbekijken is hij geleidelijk aan bij mijn favorieten gaan behoren.

Het is grappig om Colin Firth als jonge snaak te zien. Hoofdrolspeler Rupert Everett daarentegen hebben ze heel oud gemaakt voor de omkaderende proloog en epiloog. Ze spelen twee studenten op een strenge, conservatieve Engelse privéschool in de jaren '30. Thema's zijn de verborgen homoseksualiteit op zo'n jongensinternaat en de communistische sympathieën die sommige intellectuelen hadden in de tijd van de Spaanse Burgeroorlog. De dialogen en de conflictopbouw zijn goed, de acteurs getalenteerd. Aan het wat slepende tempo merk je wel dat het een bewerkt toneelstuk is.

Het uitgangspunt is wetenschappelijk onverantwoord. Als er werkelijk een tweede Aarde in ons zonnestelsel was, zou dat leiden tot gigantische overstromingen en aardbevingen. De getijden zouden veranderen, net als de lengte van dag en nacht. Satellieten zouden van hun baan afwijken. Een botsing tussen de twee planeten zou mogelijk zijn.

Mits een dosis suspension of disbelieve wordt het toch genietbaar, dankzij het filosofische thema. Een tweede Aarde kende exact dezelfde geschiedenis, totdat de eerste observatie plaatsvond. Op dat moment vond er een splitsing plaats en gingen beide planeten hun eigen geschiedenis volgen. Op de ene Aarde heeft Rhoda een fataal ongeval veroorzaakt, op de andere niet. Zo komen er thema’s bij als rouwverwerking, schuldbesef en vergiffenis.

Ondanks de bescheiden middelen oogt het resultaat mooi. Mike Cahill hield het kleinschalig en werkte met z‘n eigen camcorder. Het scenario schreef hij samen met actrice Brit Marling. Met haar ingetogen stijl is zij een ontdekking. Een leuk muzikaal intermezzo is er met een zingende zaag.

De vier seizoenen volgens Mike Leigh: herfst, winter, putje winter, Siberische winter. Het is allemaal heel donker en pessimistisch. Waarom spreken een ingenieur en een psychotherapeut met zo'n plat accent? In tegenstelling tot sommige andere films van Mike Leigh heeft deze niet echt een interessant thema.

Een staaltje onbedoelde humor in de Nederlandse ondertiteling:

Gerri: Ik heb je tandenborstel gevonden.

Mary: Soms vraag ik me af waar hij is, of hij nog aan me denkt.

De mondhygiëne van Mary laat blijkbaar te wensen over.

Een minder bekende Bergman, maar wel interessant. Wanneer hij het thema aansnijdt van een scepticus die een charlatan wil ontmaskeren, kun je vermoeden dat daar meer achter zit. Het gaat over de vraag of bovennatuurlijke fenomenen bestaan, dus ook of God bestaat. Het zou te gemakkelijk zijn om de scepticus zomaar te laten winnen, dus bedenkt de magiër een briljant plan om de scepticus om de tuin te leiden. Dit gegeven wordt doorweven met een paar komisch-romantische nevenlijntjes. Ik vermoed dat Woody Allen hieruit inspiratie gehaald heeft voor Magic in the Moonlight (2014).

Het is leuk om de rollen van deze acteurs te vergelijken met hun andere Bergmanrollen. Op het eerste aangezicht zijn ze compleet verschillend - Von Sydow en Ekerot zijn zelfs moeilijk te herkennen - maar er zijn ook gelijkenissen.

Why do people have to love people anyway?

De beste komedies hebben altjd een ernstige ondertoon. The Apartment toont hoe de mens zichzelf kan verliezen in de grootstad. Het is het conflict tussen het individu en het systeem. Volstaat het te fungeren als een radertje in het geheel, of is er meer nodig om een Mensch te zijn?

Waar je woont en waar je werkt, zijn een deel van je identiteit. Bij C. C. Baxter (Jack Lemmon) zijn dat een vrijgezellenflat en een wolkenkrabber. Zijn flat zou een oord van rust kunnen zijn, maar helaas... De meest gezellige plaats lijkt nog de lift met bedienster Fran Kubelik (Shirley MacLaine), maar die ritjes zijn kort.

Het script van Billy Wilder en I. A. L. Diamond combineert verfijnde humor met bitterzoete wendingen. Alles verwijst naar alles. Je krijgt sympathie voor Baxter wanneer hij de scheermesjes uit hun houdertje verwijdert. Wanneer hij zich even later met dat lege houdertje probeert te scheren, brengen diezelfde mesjes je aan het lachen. Met dat soort subtiele vondsten zit het vol. Denk ook aan de herkenning van het gebroken spiegeltje.

C. C. Baxter en Fran Kubelik zijn niet de typische held en het typische liefdesobject, maar een jan-met-de-pet en een leuk maar enigszins verknipt meisje. Ook de nevenpersonages zijn leuk: de buren, de bemoeizuchtige secretaresse, en natuurlijk Sheldrake (Fred MacMurray) als het archetype van de macho die zijn vrouw bedriegt, zijn liefjes aan het lijntje houdt met valse beloften en postjes uitdeelt op basis van nepotisme.

Voor de beginscène op kantoor heeft Wilder vals perspectief gecreëerd door achteraan kleinere bureaus met kinderen te zetten en kartonnen poppen.

Kortom, The Apartment verdient zijn status van een van de beste komedies aller tijden.

In het begin lijkt het om de obsessie van Max (Vincent Cassel) voor Lisa (Monica Bellucci) te draaien, maar uiteindelijk wordt het een een vrij ingewikkelde plot met flashbacks, leugens en misverstanden.

Deze plot, geïnspireerd door A Midsummer Night's Dream, zou beter bij een komedie passen: A (Lucien) valt op B (Alice) valt op C (Max) valt op D (Lisa). Simpele oplossing: B (Alice) moet veranderen, dan eindigen we met twee koppels. Helaas spelen E (Daniel) en F (Muriel) ook nog mee en loopt het anders af.

Er zit een verwijzing in naar The Apartment: de herkenning van het poederdoosje met het gebroken spiegeltje.

Leuk om eens te zien, maar geen klassieker.

Capra maakte tegelijk een romantische komedie, een screwballkomedie, een misdaadkomedie en een horrorparodie. Archibald Leach spreekt en beweegt in een gejaagde stijl. Hij windt zich zodanig op dat hij bij momenten zelf de gek in de familie lijkt. Het is grappig dat iedereen meespeelt met Teddy’s waangedachte, om hem niet op stang te jagen. Edward Everett Horton heeft een leuk bijrolletje als directeur van het gekk… ik bedoel rusthuis. Priscilla Lane heeft een beperkte maar charmante rol.

In de oorspronkelijke toneelversie speelde Boris Karloff zelf de broer die op Boris Karloff lijkt. Mortimer spreekt hem ironisch aan als Handsome. Lichtcontrasten en zijn silhouet op de muur brengen er een horrorelement in.

De titel brengt twee elementen samen waartussen ogenschijnlijk geen verband bestaat. Arsenicum is één van de drie soorten vergif die de frêle dametjes in hun vlierbessenwijn mengen. Kant is ruimschoots aanwezig in hun kleding en hun interieur. Hun moraal is eigenzinnig: liegen is verboden, maar moorden mag. De kolderieke inhoud kun je ook symbolisch interpreteren. Veel brave burgers hebben nog wel een lijk in hun kelder liggen. Er zit meer gelaagdheid in dan je zou denken.

Spreken en zwijgen vormen de rode draad. De openingszin is: "Ik zal niet praten!", zij het in een heel andere context. Er hangt een bordje met stilte. Onder de lakens (witte doeken) in een kamer met relikwieën staan de drie aapjes van "horen, zien en zwijgen". Het grootste deel is stom, maar niet alles. Het geluid van het glas klinkt dreigend, het dringt Valentins veilige wereldje binnen. Tegen het einde hoor je ademhaling en voetstappen, en uiteindelijk ook stemmen. Dit keer klinkt het geluid niet meer bedreigend.

Ze hebben bewust geavanceerde cameratechnieken gemeden: geen zooms of ingewikkelde tracking shots. De beeldverhouding is 4:3, zoals toen gebruikelijk. Toch zie je dat het niet echt uit die tijd komt. De beelden zijn scherper, de overgangen gladder.

Jean Dujardin is in Frankrijk bekend als komiek. Hij heeft de ouderwetse charme van de sterren van vroeger: Douglas Fairbanks, Rudolph Valentino... In de ingelaste voorstellingen speelt hij de romantische held die af en toe de vierde muur doorbreekt om breed te glimlachen naar het publiek, zelfs wanneer hij net daarvoor gefolterd is. Eén keer hebben ze hem gemonteerd in een scène die eigenlijk met Douglas Fairbanks was. Bérénice Bejo biedt levendig tegenspel. Zij hoort bij het nieuwe tijdperk van de talkies, al heeft ze een pantomime met de mouw van Valentins jas. Haar schoonheidsvlek is nep. De tegenstelling tussen de mooie leugens in de bioscoop en de harde realiteit is ook een thema. Het hondje wordt gespeeld door drie jackrussellterriërs, vooral Uggie. Dit is een knipoog naar acterende honden als de Duitse herder Rin Tin Tin en de foxterrier in The Thin Man (1934). Verrassend genoeg wordt Uggie een echte held wanneer hij z'n baasje redt uit een brand.

De onderscheidingen lijken mij grotendeels terecht, behalve die voor originele soundtrack, aangezien er nogal wat bestaande muziek in verwerkt zit, o.a. uit Vertigo (1958). Het is een postmoderne collage en een eerbetoon aan verschillende genres in een kantelperiode in de cinemageschiedenis.

Denen zijn goed in realistische drama's die draaien rond menselijke conflicten. Christoffer staat voor een dilemma wanneer hij moet kiezen tussen twee mogelijke voortzettingen van z'n leven. In Stockholm heeft hij een mooie vrouw en een goed draaiend restaurant; in Denemarken erft hij in letterlijke zin het familiebedrijf en in figuurlijke zin het karakter van een virago. Christoffer maakt een sympathieke indruk, is welbespraakt en goed gekleed, maar wanneer hij onder druk staat en te veel gedronken heeft, komen de psychopathische trekjes van een harde zakenman naar boven. Als bedrijfsleider gaat hij over lijken, en er is een scène met seksueel geweld.

Binnen het bedrijf en binnen de familie zijn verschillende conflicten gaande, wat leidt tot een figuurlijke broedermoord en een jarenlange vete. Romeo and Juliette is aanwezig op de planken en op een affiche. Ook tussen Christoffer en Maria dreigt een onmogelijke liefde te ontstaan. Hij bespiedt haar een paar keer zoals een roofdier op een prooi loert.

Twee camera's volgen de acteurs van op afstand, zodat zij veel vrijheid krijgen om te bewegen en te improviseren. Ulrich Thomsen en Lisa Werlinder brengen intense dialogen, waarin de stiltes en de gelaatsexpressies even belangrijk als wat er gezegd wordt. Er zijn geen technische effecten, maar wel af en toe een streepje muziek. Botsingen tussen tegenstrijdige karakters worden getoond zonder overbodige tierlantijntjes.

Dit is slecht geschreven. Het personage van Jack Nicholson is verondersteld asociaal en onsympathiek te zijn, om vervolgens te ontdooien en zich over dat hondje te ontfermen. Het probleem is dat je op voorhand weet dat hij zal ontdooien, dat hij in het begin niet echt asociaal is en op het einde niet echt sympathiek. In de eerste minuten heeft hij al een gesprek met dat hondje, met z'n buurman en met de serveerster. Hij is hooguit een ouwe brompot, maar niet echt asociaal. Op het einde is hij een vervelende flapdrol die met een hondje speelt, veel ergerlijker dan toen hij z'n eigen knorrige zelf was. Het liefdesverhaaltje is een voorspelbaar niemendalletje.

Er worden drie verschillende snelheden gebruikt. De joyride is hectisch, jong en onbezonnen. De scènes in de lift zijn statisch en claustrofobisch. Daartussenin zit het tempo van Jeanne Moreaus nachtwachteling door Parijs. Het speelt zich allemaal af binnen de vierentwintig uur. Het onweer en de kunstverlichting versterken de sfeer van het broeierige nachtleven, net als de jazz van Miles Davis. Tijdens de dollemansrit wordt het muzikale ritme frenetiek. De stijl is realistisch. Jeanne Moreau draagt geen make-up, wordt niet geïdealiseerd. Moderne snuisterijen maken deel uit van de levensstijl: een gegeerd model van Mercedes, een Chevycabriolet en een minicamera van Minox.

De intrige doet Amerikaans aan. Er is een femme fatale, een antiheld en een koele rechercheur (Lino Ventura). Julien wordt verdacht van een dubbele moord die hij niet gepleegd heeft, maar zijn alibi houdt in dat hij ergens anders een andere moord aan het plegen was. Er zit ook een politiek kantje aan: het onsympathieke slachtoffer is een wapenhandelaar die rijk wordt van de oorlog, een kapitalist.

De twee hoofdpersonages komen nooit samen in beeld, behalve op die ontwikkelde foto's op het einde. Toch suggereert de montage dat ze verbonden zijn. In het begin hebben ze een telefoongesprek. Wanneer zij aan het hek rammelt, hoort hij het geluid. Als misdaadverhaal zit het goed ineen, maar het zijn vooral de stijl en de sfeer die hiervan een klassieker maken.

Het begint met hectische beelden van het Berlijnse verkeer over de asfaltwegen, en de mensenmassa in de winkelbuurt. Een charmante dievegge is vindingrijk, maar niet erg bekwaam, want ze wordt meteen betrapt. Dan weet ze echter het hoofd op hol te brengen van de Wachtmeister die haar zou moeten arresteren.

Betty Amann, in de rol van gemene verleidster, draagt veel mascara en eyeliner, en een bobkapsel in de stijl van Louise Brooks. Expressieve close-ups, statige uniformen, schaduwen en rook roepen een duistere sfeer op. Regisseur Joe May werd geboren als Joseph Otto Mandl in Oostenrijk-Hongarije, en zou net als z'n land- en tijdgenoot G. W. Pabst in de jaren '30 naar de VS vluchten.

De noordelijke locatie biedt gelegenheid voor adembenemende beelden met helwitte sneeuwvlakten en verblindend zonlicht. Het geluid van de gierende wind en huilende husky’s versterkt het gevoel van isolement. Tradities worden getoond: de jacht op kariboes en het bouwen van een iglo. Het vergt enige concentratie om uiteen te houden welke naam bij welk gezicht hoort. Het opperhoofd draagt een halsketting met walrustanden. Ze spreken Inuktitut. In de soundtrack is keelzang te horen.

Het is gebaseerd op een eeuwenoude sage van de Inuit. Er zitten universele thema’s in: een familievete, en rivaliteit om macht en liefde. In een grappig duel mogen de rivalen om beurten een vuistslag uitdelen. Atanarjuat en z’n broer hebben allebei een talent waarvan ze gebruik maken. Oki is de schurk; z’n zus Puja de femme fatale. De spiraal van geweld wordt echter doorbroken door momenten van verzoening en vergiffenis. De oude vrouw Panikpak gelooft in sjamanisme, demonen, telepathie en reïncarnatie. Het is een spannende kennismaking met een ver verwijderde cultuur.

Wie veel actie en spectaculaire achtervolgingen verwacht, zal hier bedrogen uitkomen. Dit is een verhaal over mensen die zich vastklampen aan illusies en vergane glorie: een bejaarde die opschept over zijn imaginaire verleden als gangster, een vrouw die een cursus volgt om croupier te worden in Monte Carlo, een hippie die rijk denkt te worden door drugs te verkopen, een vrouw die gelooft in vage New Agetheorieën en Hare Krishna, een aan het bed gekluisterde bejaarde die ooit schoonheidskoningin was, een stad die Las Vegas wil zijn maar het niet is.

Op zijn oude dag speelt Burt Lancaster een van zijn beste rollen. Hetzelfde geldt voor de jonge Susan Sarandon.

De Atlantische Oceaan komt in beeld op verschillende tijdstippen, onder andere bij zonsop- en zonsondergang. Hij staat symbool voor het verlangen naar een beter leven, maar wordt ook de begraafplaats van Souleiman. Regisseur Mati Diop, dochter van een Senegalese zanger en een Franse fotografe, maakte in 2009 al een documentaire over bootvluchtelingen. Datzelfde thema heeft ze verwerkt in dit paranormale drama, al wordt de vlucht zelf niet getoond. Ze werkte met onbekende acteurs. Mame Bineta Sane was pas negentien tijdens de première. Met haar lange, Afrikaanse vlechten oogt ze spontaan en naturel. De taal is Wolof met hier en daar een paar woorden Frans.

Dakar kent een tegenstelling tussen traditie en moderniteit. Sommige meisjes dragen een hoofddoek; anderen kleden zich modern en hebben mobieltjes. Ada wordt uitgehuwelijkt, maar droomt van vrijheid. Ze wonen in een volkswijk, maar de mannen bouwen een modernistische toren voor een rijke maar onbetrouwbare opdrachtgever.

Daarbij komt een bovennatuurlijk element. Djinns komen voor in de Koran, maar bestonden daarvóór al in de volksoverlevering. Als iemand van een djinn bezeten is, heeft die geen eigen wil meer. De bezetenen dragen een wit vliesje voor hun ogen. De mengeling van sociale thematiek, sfeervolle natuurbeelden en paranormale fantasie is ongewoon, maar levert een boeiend resultaat op.

De benaming horror betekent niet noodzakelijk dat je om de twee minuten onder je stoel moet kruipen van angst. Als een verhaal over onrustwekkende paranomale fenomenen gaat, valt dat altijd onder horror.

Onvermijdelijk wordt hier de vergelijking gemaakt met The Exorcist, onder meer omdat het in beide gevallen over een minderjarig meisje gaat. Ivy (Susan Swift) is echter niet bezeten van de Duivel, maar ze is de reïncarnatie van Audrey Rose, het overleden dochtertje van Elliot Hoover (Anthony Hopkins).

Kindactrice Susan Swift doet het schitterend, vooral wanneer ze onder hypnose is en regressietherapie ondergaat. Hoewel ik totaal niet in reïncarnatie geloof, slaagt Anthony Hopkins erin het onderwerp aannemelijk te maken. Suspension of disbelief heet dat. Marsha Mason speelt een personage dat een verandering ondergaat. Aanvankelijk ziet ze Hoover als een vies mannetje en wil ze haar kind tegen hem beschermen, maar geleidelijk aan raakt ze overtuigd dat hij niet zo gestoord is als hij lijkt. In de rechtzaak zitten een paar leuke bijrolletjes voor goede tv-acteurs uit die tijd: John Hillerman (Higgins in Magnum) en Robert Walden (Rossi in Lou Grant).

Wat me opviel was het mooie Engels van Frank de Felitta, die het script baseerde op zijn eigen roman.

Louis de Funès bewijst hier dat hij veel meer is dan de smoelentrekker waarvoor hij vaak wordt versleten. Als je zo Molière kunt spelen, ben je een topkomiek. Dit is een rol die hij kost wat kost wilde spelen, op z'n oude dag als hartpatiënt. Het typetje Harpagon ligt hem als gegoten. De vrek lijkt een liefdesrelatie te hebben met zijn geld voor het geld op zich, niet om er dingen mee te kopen.

In het begin zien we de tekst van Molière in het groot in het decor. Dat creëert afstand, het herinnert je eraan dat je naar een toneelstuk zit te kijken. Toch raak je algauw meegesleept door de intrige, die er onvermijdelijk op uit moet draaien dat de krent zal inbinden en de anderen hun zin krijgen.

Als Harpagon rechtstreeks tot het publiek spreekt, is hij hardop aan het nadenken. Het is ironisch dat een zo wantrouwig type onmiddellijk een groep onbekende toeschouwers in vertrouwen neemt in zijn monologen. Ter afwisseling hebben ze er enkele pantomimescènes in verwerkt, zonder tekst of met slechts wat gegrom.

Andere oudgedienden zijn ook weer van de partij. Claude Gensac laat haar komische talent zien als de gewiekste koppelaarster; Michel Galabru als chef-kok en valse onderhandelaar. Humor uit de zeventiende eeuw kan nog steeds werken als een groep bedreven acteurs zich erop werpt.

Zo'n ouwe komedie wordt wel eens afgedaan als simpele humor, maar eigenlijlk zit het heel vernuftig ineen. Er zijn visuele grappen waarin de mens het opneemt tegen de machines en de automatisering, met name in de kauwgomballenfabriek. Het bekken trekken is gemotiveerd, zoals wanneer hij een signaal probeert te geven aan de politie. Louis "de Funniest" krijgt z'n gebruikelijke driftbuien, waarbij hij een specht imiteert, zinspelend op z'n naam Pivert (groene specht). Z'n gedrag is vaak onlogisch, bv. wanneer hij een paraplu vasthoudt in die vijver, alsof dat nog zal helpen. De uitgestelde reactie is ook een bekende techniek, wanneer hij beleefd knikt naar een schurk, om een paar seconden later te beseffen dat hij in gevaar is. Het hele gegeven draait rond een persoonsverwisseling, waarbij hij zichzelf al eens op een klunzige manier verraadt, door een kruisteken te slaan of door zondag te zeggen in plaats van sabbat.

Antisemitisme is een delicaat onderwerp voor een komedie. Pivert maakt stigmatiserende opmerkingen over joden, maar ook over Belgen en andere nationaliteiten. Tegen het einde komt hij tot inzicht en wordt hij breeddenkender. Er komen Jiddische woorden in voor als mesjogge en sjtreimel (bonten hoed). Kolonel Farès is wellicht geïnspireerd door kolonel Qadhafi. Het hoge tempo, de totale overgave van De Funès aan z'n rol en de mengeling van ernst en kolder, maken hiervan een van de betere komedies uit de jaren '70.

Toen ik deze een paar jaar geleden voor het eerst zag, was ik helemaal op het verkeerde been gezet. Geconditioneerd als ik was door de detectives van Agatha Christie en de thrillers van Hitchcock zat ik te zoeken naar een oplossing voor de verdwijning van Anna (Lea Massari). Zat ze op die boot die vlak na haar verdwijning langs het eiland voer? Had ze zich verborgen in een grot? Had Sandro (Gabriele Ferzetti) haar vermoord? Zou ze ergens opduiken als blondine?

Bij Antonioni is de meest voor de hand liggende verklaring wellicht de juiste. Ze heeft zelfmoord gepleegd. Toen ze beweerde dat ze een haai zag, was dat de uiting van een onderbewuste doodswens. Een ongeluk kan het moeilijk geweest zijn, want ze was een goede zwemster. Dat haar lijk niet gevonden werd, valt te verklaren door de sterke stroming. Overigens zou Antonioni een scène opgenomen hebben waarin Anna's lijk gevonden werd, maar die heeft hij niet gebruikt.

Na de verdwijning lijkt Sandro Anna algauw te willen vervangen door de knappere Claudia (Monica Vitti), maar Claudia wil niet zomaar de plaats innemen van haar beste vriendin. Op het einde gaat Sandro naar een prostituee die op Anna lijkt. Wanneer Sandro en Anna samen huilen, beginnen ze de realiteit eindelijk te aanvaarden en te verwerken.

Het is opmerkelijk dat de mooiste zwart-witbeelden gemaakt kunnen worden op een plaats waar zich de mooiste kleuren bevinden: stel je die zonsopgang en dat azuurblauwe water eens voor in kleur. Antonioni slaagt erin de personages onderdeel te maken van een visuele compositie samen met de natuur. Zo komt Monica Vitti een paar keer niet centraal in beeld met heel veel lucht, water en aarde op de achtergrond: de onbeduidendheid van de mens te midden van de natuurelementen.

Nog iets wat me opviel was het gebruik van geluid, met name bij de zogenaamd trage scènes. Na Anna's verdwijning hoor je het klotsen van de zee. Wanneer Monica Vitti door die gang wandelt - de scène die bij de première in Cannes uitgefloten werd - hoor je het geklik van haar hoge hakken in die echorijke akoestiek. Voor je het weet, raak je ervan in trance.

Het voelt aan als een komedie, maar er worden heftige onderwerpen behandeld. Het is een optimistische benadering van het niet altijd vrolijke leven van gewone mensen in Madrid. Arévalo heeft voor z'n debuut kleinere ideeën rond verschillende personages ineengevlochten totdat ze een samenhangend geheel vormden. Het gaat over omgaan met beperkingen: de glazen wand tussen Jorge en het begeerde kostuum, de tralies, dementie, impotentie, geldgebrek... De meer schunnige onderwerpen doorbreken de ernst hiervan.

De titel verwijst naar de kleur van het pak. Bij kleren twijfel je soms of ze donkerblauw of zwart zijn. Blauw is de meest aanwezige kleur in kleding en decors. Het camerawerk mag er ook zijn: enkele fraaie hoogteshots en langzame draaibewegingen rond de personages.