Opinions

Als historisch document mag deze film er wezen. Binnen tweeënhalf uur wordt een tijdspanne van tien jaar behandeld, en er is voor gezorgd dat geen luttel feitje ontbreekt. Ben je dus geïnteresseerd in de geschiedenis, dan kan deze film op jouw belangstelling rekenen. De oorspronkelijke beelden van een rellende menigte of een bondskanselier die zijn volk toespreekt, voelt niet gefabriceerd aan.

Qua speelfilm is het eindproduct tamelijk summier. Evenwel was wellicht het de bedoeling van de regisseur de leegte van de links-radicale ideologie te benadrukken door zijn personages af te schilderen als uitsluitend politieke dieren; in dat geval is hij in zijn opzet geslaagd. Alleen Ulrike Meinhof krijgt nog wel wat diepte mee, en dan voornamelijk in het begin als intellectuele, introspectieve van het stel ongereguleerden. De metamorfose van haar persona in een moorddadige terrorist wordt nochtans helemaal niet getoond, laat staan verklaard. Het wordt enkel benoemd, als we haar uit het niets haar kinderen zien laten vallen om haar sektarische bestaan voorop te stellen.

Baader en Ensslin worden bepaald als het zinnebeeld van antipathiek tentoongesteld. Ze rellen zonder dat het een aard heeft, schmieren er op los en zelfs wanneer Ensslin Mao citeert trekt ze nog een vuile smoel. Ik vraag me af of deze personen in real van zulks een inhoud of moraliteit gespeend waren. Het lijkt mij schier onwaarachtig.

Nee, dit was echt niet te verhapstukken. Was het niet de vele gevechtsscènes waar ik geen wijs uit geraakte wie nu wie torpedeerde, was het wel een Engelse knipoog door en passant in te zoomen op een hond, een golfclub ter sprake te brengen of wat al niet meer. En dan hebben we het nog niet over het totaal misplaatste gargantueske trompetgeblaas, een liefdesperikel van god weet ik wie die boerenkinkels waren of het schrijnende acteerwerk waar Bing uit GTST nog zijn neus voor zou ophalen. Een totale kakofonie, een wangewrocht van heb ik jou daar. Pff.

Deze ijzersterke prent is de ultieme allegorie voor de noodlottigheid. Vanaf het begin af aan bekruipt je het gevoel dat je met personages te maken hebt die op geen enkele manier in staat zijn een positieve wende aan hun leven te geven, en alle pogingen daartoe enkel hun problematiek uitdiepen. Dit gevoel wordt allengs almaar sterker, mede dankzij de non-chronologische vertelling waarvan iedere vooruit- of terugsprong in de tijd het doel dient om de tragiek van de personages te verklaren en uit te lichten.

Op emotioneel terrein de sterkste impressie achterlatend zijn de met okergele filter overladen straten van New York als de vader zijn zonen per auto stapvoets achtervolgt met het zeurende deuntje eronder. Een sterker staaltje melancholie, let wel, van het misselijkmakende soort krijg je niet. Wat een beeldtaal.

Sterkste troef in het formidabele acteurskorps is Albert Finney. Die vertrokken blik mag voor een al te rationeel mens dan misschien wat te drammerig aandoen, op mijn netvlies blijft ie intact. PSH is zoals altijd goed, maar overdondert zijn medespelers, voor de verandering, niet. Iemand die hier echt het onderste uit de kan van zijn kunnen heeft gehaald is Ethan Hawke. Nu speelt die wel vaker een fragiel personage, maar hier ontleedt hij zijn emotionele palet totdat er zuivere labiliteit en onzekerheid overblijven, verpakt in de meelijwekkende Hank.

Twee beste scenes zijn toevalligerwijs de openings- en eindscene. PSH die achterwaarts de poes van Tomei torpedeert terwijl hij verlekkerd in de spiegel kijkt (let wel, dit is erg misleidend!) en het slotstuk waarin je een toegewijde regisseur ziet die alle tijd neemt op in miniem detail een erg delicate
moord uit te beelden. Niet alleen ingenieus, ook een prachtig tribuut aan de jaren zeventig met al zijn trage paranoiathrillers en dito sleutelscènes. Hiermee wordt helaas ook de vergankelijkheid van een tijdperk pijnlijk zichtbaar: alleen een (84-jarige) regisseur die in dat tijdperk tot ontbolstering is gekomen, is hier nog toe in staat.

Intrigerende documentaire over twee intellectuele zwaargewichten. De nadruk van de prent ligt natuurlijk op de schuttingtaal die ze gebruiken, maar het zou onterecht zijn de inhoud te reduceren tot de slang die toen bon ton was en de vindingrijke manieren waarop ze elkander de tent uitvechten. We zien hier namelijk twee waarlijke intellectuelen die screentime krijgen. Ik zou willen zeggen dat de belangrijkste conclusie is: toen kon dat nog, de fine fleur van de intelligentsia die Primetime krijgt.

Het is namelijk de merkwaardige mix van oprechte boosheid, resulterend in een ongegeneerd moddergevecht, excellente debating skills en hun groots intellectueel vermogen die deze twee heren, en dan met name Gore Vidal, verslavend maakt om naar te kijken. Dit amalgaam maakt hen niet alleen uniek op televisie maar ook onder hun collega-intellectuelen: de gemiddelde professor weet toch meer afstand te nemen en levert daardoor vaak een steriel verhaal af - geschikt voor de wetenschap, maar zeker niet voor de camera. Het zijn dus twee onorthodoxe intellectuelen die hun kracht ontlenen aan het feit dat ze niet geïnstitutionaliseerd zijn: natuurlijk, Buckley Jr. was verrukt door het feit dat hij met Reagan in de zee mocht poedelen (ongetwijfeld niet gespeend van een homo-erotische ondertoon ), en Vidal had banden met Kennedy, maar tegelijkertijd is bekend dat Vidal trots was op het feit dat hij geen academische carrière had gevolgd en is Buckley de oprichter van invloedrijk intellectueel tijdschrift.

Toch staan de twee intellectuele krijgsheren ook symbool voor een verdeeld Amerika dat op de dag van de dag bestaat: de aloude tweespalt tussen de conservatieven en de progressieven, de liberalen. Hoewel deze tegenstelling in ieder land wel aanwezig is, is deze strijd nergens zo brisant als in de Verenigde Staten. Dat de Republikeinen nu met Trump een kandidaat afgeleverd hebben die niet per se in de conservatieve rechterzijde van het spectrum gepositioneerd kan worden, zegt heel veel over het Amerika van 2016. Wat jammer dat Vidal er niet meer is om dit verschijnsel op geheel eigengereide wijze te duiden.

Zeer wisselvallig.

Positieve zaken: Het dansen, vooral wanneer Billy met zijn mentor en steun en toeverlaat op Born to Boogie zich helemaal kan uitleven. Verder het cinematografische vertoon van de grauwe, desolate arbeiderswijken (al is dit meer karakteristiek van de Engelse filmindustrie dan een vondst van de regisseur) en de ambigue karakterschets van de mentor: aan de ene kant ijzig en rigide in haar ambacht, warm, sensitief en motiverend als mens.

Negatieve punten: De acteerprestatie van de vader; totaal niet geloofwaardig wanneer hij een woedeaanval krijgt, gelukkig valt het alleszins mee wanneer hij eenmaal achter zijn zoon gaat staan (hetgeen door de uitvoering ook wel als een kunstgreep aanvoelde). Billy zelf is alleen leuk wanneer hij het brutale joch mag spelen. Verder is de muziekkeuze zeer rommelig te noemen; soms komen er leuke nummers voorbij maar dikwijls ook lukraak ingezet en totaal niet compatibel met het vertoonde beeld. Tot slot worden de cliches natuurlijk niet geschuwd, al kan het er als feel good movie nog net mee door.

Met dit sterrenensemble is het lichtelijk verwonderlijk dat je het gevoel hebt naar de heropvoering van Goodfellas van het plaatselijke amateurtoneel te kijken. Die variant op de Funny How? scene was wel heel erg gewaagd, en flink ernaast ook. Niet echt een krullentrekker van de mondhoeken. Ook de opener met de borrelnootjes die, volgens Bulger ten onrechte, werden aangeroerd door de speekselachtige klauwen van een zijn lakeien, was te gefabriceerd om een blijvende impressie achter te laten.

Zo krijgen we een film die tout court zielloos aandoet. En dat is voor een tweetal individuen toch bijzonder jammer, te weten Johnny Depp en Benedict Cumberbatch, want zij staan allerminst ondermaats te spelen. Cumberbatch maakt waarschijnlijk vooral indruk vanwege het contrast van zijn rol met zijn vertolking van Alan Turing in The Imitation Game, Depp weet te imponeren omdat hij 'Whitey' onverbloemd kwaadaardig neerzet, gespeend van enige heroïsche ironie die we zo dikwijls zien in dit soort films. Tegen dit tweetal zou ik daarom ook willen zeggen: vind elders emplooi, het is volstrekt onwaarschijnlijk dat er binnen afzienbaar tijdsbestek nog een greintje virtuositeit uit de gedegenereerde hersenpan van de bijkans talentloze regisseur zal voortspruiten.

Heerlijk. Een film uit de tijd dat men nog wist hoe een actiefilm gemaakt hoorde te worden. Natuurlijk niet van niveau Heat, maar toch deed hij er mij een klein beetje aan denken. De film laat de Japanse metropool met haar reclameboorden gecombineerd met een duistere sfeer prachtig zien. Garcia speelde buitengewoon sterk, niet eens alleen maar de knappe Italiaan (ja, ik weet dat hij van Cubaanse origine is), maar dit keer als het wat onbehouwen jonkie. Verder sterke magie tussen Douglas en Takakura, 'mevrouw Chicago' die wel wat meer zendtijd had mogen hebben en aardige, maar niet fantastische, weergave van de clash tussen de Amerikaanse en de Japanse cultuur.

Met deze film kan je alle kanten uit, wat maakt dat het lezen van recensies, analyses en duidingen je weinig verder helpt. Bij de meeste films ga je na afloop van bezichtiging dan op zoek naar één van je favoriete filmrecensenten, totdat je een duiding hebt aangetroffen die precies verwoordt wat je vagelijk al voorvoelde, maar niet wist, of niet durfde, te articuleren. Deze prent heeft daarentegen de wonderbaarlijk eigenaardigheid dat je volledig op jezelf bent aangeworpen. Antonioni vraagt zijn publiek ronduit: en wat denk jij nou? Ook stapsgewijs redeneren, waarbij je iedere scène en iedere line zorgvuldig op de weegschaal legt, helpt niet: want zodra je denkt dat je de essentie hebt weten te grijpen, schiet je weer een ander verband te binnen waardoor je kleine theorietje overhoop - blowed up, inderdaad - komt te liggen. Die essentie heb ik ook niet kunnen vinden in de besprekingen van de door mij meest gelezen filmrecensenten, Roger Ebert, Dan Schneider en Dennis van Dessel. Ook bij hen kun je geen zin onderstrepen die de kern van hun betoog blootlegt. Of die multi-interpretabiliteit de film groots maakt, het wordt vaak gezegd, weet ik niet.

Dat gezegd hebbende, blijven twee woorden met name op mijn lippen bestorven liggen: illusie en ennui. Nu heb ik hierboven kenbaar gemaakt dat ik geen grand theory van deze film wil ontwerpen, omdat een andere perceptie even plausibel kan zijn, net zoals het vermeende moordplot zelf geïnterpreteerd kan worden naar lievelust, maar persoonlijk moet je over de brug komen, zeker omdat dat nu juist iets zegt over je persoon zelf (misschien een van de intenties van deze Italiaanse grootmeester?). Aan de oppervlakte is de fotograaf een hooghartige kwast die de snauwerige opmerkingen die hij zijn omgeving toewerpt metterdaad vergeet. Van iemand die nergens bij stilstaat, mogen we ook geen reflectie op zijn geweten verwachten. Dat kun je immoreel, maar ook amoreel noemen. Zoals Antonioni zelfs de personages tegen het einde van de film laat vervluchtigen, zo blijven de werkelijke gebeurtenissen in het leven van de protagonist volledig verstoken van enige zingeving die hij eraan geeft.

Hier zijn echter een aantal uitzonderingen op, en hier komen we misschien nog het dichtst in de buurt bij de bedoeling van de film. Voor drie objecten weet de fotograaf wel ergens zijn interesse, zij het niet constant en volhardend, en stuk voor stuk blijken ze omgeven door de mogelijkheid van de illusie. Allereerst is er natuurlijk het moordcomplot, waarvan geen verstandig mens kan zeggen of het, waarom het en hoe het nu precies heeft plaatsgevonden. Waar de fotograaf in de loop van zijn constructie van het voorval een aantal belangrijke leads gevonden lijkt te hebben, zijn deze aan het eind van de film allemaal verdwenen, dat zelfs de vraag rijst of er überhaupt íets heeft plaatsgevonden. Was dit dan niets dan illusie? Wanneer hij zijn vriend Ron erbij roept om de opgespoorde feiten te verifiëren, en deze vanwege zijn benevelde staat niet thuis geeft, geeft hij er maar de brui aan en mengt hij zich in het feestgedruis. Zelfs de waarheid mag niet baten.

Dan de aanwezigheid van twee vrouwen: met de vriendin van zijn huisgenoot lijkt hij een heimelijke verbintenis te hebben: wanneer hij 's avonds thuis komt, en haar aantreft terwijl haar vriend bovenop haar ligt om zijn behoefte te doen, zij daar niet in het minst voor geporteerd lijkt te zijn, kijkt zij naar hem met een blik van kennelijke verstandhouding. Na afloop van de vrijpartij komt zij nog even langs bij de fotograaf en vraagt ze achteloos of hij soms iets zocht daarnet. Was die hele connectie dan louter inbeelding? Van hetzelfde laken een pak aangaande zijn relatie met het personage van Vanessa Redgrave. Is er een seksuele connectie tussen de twee? Zij kleedt zich voor hem uit, gereed om samen de sprei te bespringen, om iets van hem gedaan te krijgen, dat wordt letterlijk gezegd, maar bij vlagen vangen we signalen op dat zij daadwerkelijk geamuseerd voelt in zijn bijzijn (wanneer er wordt aangebeld vraagt zij hem niet open te doen, is de suggestie dat zij hem dit vraagt om het moment van de seksuele spanning niet te breken). Dit wordt vervolgens weer ontkracht wanneer we hem zien smeken om een telefoonnummer en zij, zoals naderhand blijkt, hem een verkeerd nummer heeft gegeven. Zat er nu daadwerkelijke betekenis in hun samenzijn, of berustte dit alles op het schijnoordeel van een van levenslust leeggezogen, zelfoverschatte fantast? Een sluitende bewijsvoering valt niet te geven, voor geen van beide theorieën, en kijker en hoofdpersoon zijn voorbestemd om in het ongewisse te blijven. Want telkens als de hoofdpersoon iets op het spoor is waar hij zich aan vast kan klampen, laat hij dit weer los, hetzij door zijn karkater, hetzij omdat externe omstandigheden hem ertoe dwingen.

Voor mij leert deze film - en ik weet bij voorbaat dat ik hiermee nog niet de halve lading van de film dek - dat er een verband bestaat tussen ennui - de Latijnse term voor ons Hollandse verveling geeft toch een existentiële lading - en illusie. De mens is nu eenmaal een vat dat gevuld moet worden, en komt het gist nu niet uit het leven zelf bovendrijven, dan haalt hij zich stof wel elders. En of iets werkelijk is, of berust op illusie, weten we pas wanneer we er betekenis aan geven. Wie dat nalaat, blijft in een schemer van onwetendheid hangen.

Lichte tegenvaller. Niet dat de verwachtingen nou torenhoog waren, want ergens voel je het aankomen dat een cultklassieker cinematografisch eigenlijk helemaal niet zo goed is, maar naarmate de film vorderde raakte ik des te gedesillusioneerder. Texas, de Grote Depressie en de drooglegging. Zie hier de historicus verlekkerd vakmanschap tonen en laten zien dat hij zijn geschiedenis kent. Niets van dat alles. Enige wat qua tijdsgewricht opvalt zijn de auto's. Het is dat er ergens in het begin van de film een boer bij de haren wordt gesleept om meewarig zijn gelag uit de doeken te doen, anders was ik er behoudens de auto's in de waan gelaten dat de tijd van akte gewoon 1967 was. Ik vind het schaamteloos, smakeloos, ongegeneerd banaal en hoogstens degoutant hoe weinig kennisgevend er met deze toch tot de verbeelding sprekende, klassieke tijd wordt omgesprongen.

Voor de rest is de film ook maar een repetitief zooitje. Die eindeloze heiden en die rare inheemse klanken die klaarblijkelijk voor muziek mogen doorgaan, beh. 'Oke, Piet, onze film moet wel zo'n 110 minuten duren. Wat nu?' 'Nou Klaas, laten we anders maar gewoon weer een schietscène erin doen. Is dat niet wat?' Stilte. Klaas: '..jh... jh...' Alsof twee antropomorfe doeldelzakken aan de schrijftafel hebben gezeten. Komaan, verzin iets beters. Alle afzonderlijke scenes volgen ook helemaal niet logischerwijs op elkaar. Het middenstuk, eigenlijk vanaf het moment dat Gene Hackman zijn intrede doet tot diezelfde weer de bühne verlaat, is gewoon weggegooide tijd. De zoveelste schietpartij zo mogelijk van een nog groter prullariagehalte dan het zoveelste korenveld. Ga aardbeien plukken, Arthur Penn.

Is dan alles matig? Neen. Er zijn een aantal fracties waarvan het verlenen van bestaansrecht niet strijdig is met mijn consciëntie: in den beginnen is de camera veelal gepreoccupeerd met gelaat van Faye Dunaway. Zonder dat dit narratief gezien er iets toe doet, kun je de cameraman een weinig aflatend instinct voor esthetiek toeschrijven. Ook het onvermijdelijke slotstuk is er een dat het geheugen absorbeert. Plottechnisch mag het weinig verrassend heten, en daarom verwacht je ook wat. Dit heeft de regisseur goed begrepen en daarom met veel zorg voor spanningsopbouw naar de snijdende apotheose toegewerkt.

Nee, Oliver Stone zijn brandmerk werkt hier niet. Jammer dat hij zonder omzien zijn bekende formule - de drukke beelden, de camera die af en toe in een draaikolk terecht lijkt te zijn gekomen en het weelderige kleurenpalet- op dit an sich zeer interessante verhaal projecteert. Mede daardoor komt het allemaal niet bijster authentiek over. Dat hij Cruise als de protagonist neemt, werkt ook al niet mee. Die hoge uithalen van hem doen de tenen krommen. Verder drijft het door in zijn moraliserende boodschap. Bijvoorbeeld Tommetje die bij terugkomst een speech moet geven voor de goegemeente en daarbij terstond tot inkeer komt; veel te ingestudeerd. De enige film die de impact van de Vietnamoorlog op de Amerikaanse samenleving weet over te brengen, en daarbij op succesvol op de emotie speelt, is en blijft The Deer Hunter.

Het aardige aan deze film is dat het haar hoofdrolspelers telkens een stap verder richting het verderf laat gaan, en telkens de kijker shockeert doordat de personages tot dingen in staat blijken te zijn die even eerder niet voor mogelijk waren gehouden. Wanneer aan het eind van de film alles goed en wel lijkt afgelopen met de zwangere vrouw en de baby van Bradley Thomas, verwacht je dat laatste ook zijn geweld staakt en zich schikt in zijn lot. In plaatst daarvan besluit hij bij wijze van wraak het hoofd van één van zijn kwelgeesten eraf te trappen. Hier wordt op tamelijk ingenieuze wijze getoond dat de bestrijding van het kwaad door het gebruik van geweld de bestrijders zelf in de boosdoeners kan veranderen. Vooral voor de kijker is dit ongemakkelijk, omdat de gebruikelijke sympathie die we voor normaliter voor speelballen van het kwaad voelen, metterdaad verdwijnt. Hetzelfde geldt voor Thomas' zijn vrouw, die wanneer haar kidnappers haar komen halen nog tamelijk onwennig haar geweer hanteert, maar wanneer zij uit hun handen bevrijd is op verbluffend koelbloedige wijze de loep richt op een verwonde en uit de auto strompelende verloskundige die even tevoren nog zinnens was de baby uit haar buik te amputeren. De flirt met horror en smerig geweld is het stempel van deze regisseur, en maakt zijn oeuvre tenminste op dat terrein uitzonderlijk, al is het dan weer begrijpelijk dat het niet voor iedereen weggelegd is.

Scorseses favoriete thema - over zwervende, aftakelende zielen op zoek naar verlossing - wordt hier weer eens aangesneden, maar ditmaal vind ik het te expliciet. Te vaak wordt man en paard genoemd, terwijl je naar mijn gratuite mening zoiets moet showen in plaats van tellen (ik weet het, een Nederlandse grammaticale vervoeging van een Engels woord is erg lelijk). De thematiek wordt in deze vergeten Scorsese dus niet bijzonder stijlvol en subtiel te berde gebracht, hetgeen tot gevolg heeft dat de film het voorts zou moeten hebben van de absurdistische situaties die de ambulancebroeders meemaken. Ook op dat vlak is de afzet magertjes te noemen, het geniale is bij geen van die scenes benaderd, laat staan vervuld. Al mocht die hospitaaluitbater er met zijn geblaat wel wezen en is ook Ving Rhames in vorm wanneer hij een godsdienstig strijdlied aanheft.

Ook de cinematografie kende een paar missers. Bekend is Scorsese om zijn fotografische spielerei, maar in deze fil zat ik me herhaaldelijk af te vragen waar deze of gene kunstgreep dan nu weer voor diende. Ieder individu dat op de hoogte is van Scorceses oeuvre weet waarom de cameraman op een verlaten gang inblikt wanneer Travis aan de telefoon staat te stuntelen tegenover een stukgelopen liefde. Shots van dergelijke betekenisvolle omvang heb ik in dit tussendoortje niet kunnen ontwaren.