Opinions

Alhoewel ik nog lang niet al mijn klassiekers ken, wil ik bij dezen een permanente plek in de top 10 acteerprestaties aller tijden voor Richard Burton reserveren. Het is immers Burton die de getormenteerde ziel hoogstpersoonlijk een gezicht geeft. Zijn personage George is een allesbehalve oppervlakkig persoon die echter door samenloop van omstandigheden nooit tot volle wasdom is gekomen. De gesuggereerde ongelukkige jeugd en zijn getroebleerde huwelijk hebben van hem een ondergesneeuwde geschiedenisleraar aan de lokale alma mater gemaakt. Dat heeft geleid tot het pijnlijke gevolg dat hij al zijn retorische en literaire talenten (want wat kan de man praten!) en belegen kennis (hij dreunt moeiteloos Latijnse verzen op) alleen nog maar kan verpakken in sneren naar zijn vrouw.

Hoewel ik normaliter groteske allegorieën naar brede thema's schuw, zien we hier inderdaad het faliekante mislukken van de American Dream, waar capaciteiten onbenut zijn gebleven en het huiselijke geluk verscheurd is. In plaats van dat meritocratische beginselen de toon zetten, bepalen aristocratische voordelen en nepotisme je maatschappelijk slagen in deze enggeestige countryside. Martha's pa is namelijk een hoge piet op de plaatselijke universiteit en via diens scepter had schoonzoon George uiteindelijk op het pluche moeten belanden. Althans, in de ogen van Martha, bij wie sociaal bewustzijn met de paplepel ingegoten is. Dat dit niet gelukt is wijt Matha aan het feit dat George een zwakkeling is die niet op zijn strepen durft te staan. Dat is ten delen wellicht waar, maar anderzijds zien we in de persoon van George iemand die academische schijnvertoningen en aristocratische kontenlikkerij mijdt. Zoiets heet integriteit. Dat de mannelijke gast, Nick, van het echtpaar, de coming man aan de universiteit, een identiteitsloos figuur zonder waarlijk talent, wel spoedig hoge ogen zal gaan gooien aan de academie (daar hij zich bedreven in paaien toont), zegt des te meer over maatschappijvorm waarin George zich tegen wil en dank in bevindt.

Deze tragiek is, naast natuurlijk de hoofdlijn van het verhaal - een echtpaar dat tot hun grote grieven nooit kinderen heeft kunnen krijgen - voedingsbodem voor het uitgeholde huwelijk tussen George en Martha. Martha is ongetwijfeld getrouwd met George vanwege de hoge verwachtingen die ze aan zijn talent koppelde, maar het uitblijven van het inlossen daarvan op zijn conto schrijft. Waarom blijft ze dan in godsnaam bij hem, vraag je je af. Nou, omdat er geen alternatief is. Ze maakt een kort uitstapje door met de jonge Nick het bed in te duiken, maar komt aanstonds tot de conclusie dat zo'n bleu figuur haar verlangens- in meerdere opzichten- niet in de verste verte kan bevredigen. George haalt tenminste nog enige vitaliteit bij haar naar boven, zij het op een uiterst kwaadaardige manier. Oh, en ze houdt, ondanks alles, verschrikkelijk veel van hem.

Een echte western met lichtende accenten. Sam Peckinpah probeert ons constant een boodschap mee te geven. Als hij inzoomt op een stel mieren die krioelen, weet je dat daarmee een verstrekkende betekenis wordt uitgedragen. Toch worden dit soort stijlmiddelen absoluut niet goedkoop gebracht. Een beetje zoals Lynch die onder een shot neemt van het leven onder de graszoden in Blue Velvet, of Coen in Barton FInk die ons meeneemt naar het bestaan achter de muren, in de waterleidingen. Grotesk is het zeker, maar toch niet afgezaagd. Maar weinig regisseurs is dat gegeven dus als je er in slaagt het overtuigend te brengen zoals Peckinpah hier, mag je met recht een van de groten worden genoemd.

Zo zit de film vol met dit soort sterke staaltjes effectbejag, te veel om op te noemen. Het fragment dat mij het meeste aangreep, was tegen het einde van de film wanneer Pike bij een prostituee komt. Zij, met haar goedertieren gezichtsuitdrukking probeert hem warmte te geven, humaan contact met hem te leggen. Hij is zich er heus sterk van bewust, hij heeft immers een hart, maar kan het niet overdragen. Het is aan de ene kant de onvermijdelijke generatiekloof die tussen hen inhangt, aan de andere kant is het een man die heeft wat meegemaakt. Pike is zich er van bewust dat dat soort zaken niet voor hem in het verschiet liggen, het is voorbij en het zal nooit meer terug komen. Ook hij heeft slechte dingen gedaan, en gunt zichzelf nu geen genegenheid. Het is onomkeerbaar, en de ondergang is nu het enige wat hem nog te wachten te staat. Daarmee is zo'n beetje het thema van de film gevat. Een bombastische, beladen operette over de teloorgang van een tijdperk, van een generatie. Groots ingezet, groots uitbetaald.