Opinions

Begin de jaren '80 gedroeg horror zich als een sloerie die opvallend met mainstream Hollywood aan het flirten was. We kregen teen slasher movies bij de vleet maar één man stond recht om het genre die artistieke meerwaarde te geven die het was kwijt gespeeld. Cronenberg. David Cronenberg. Of hij toen zijn martini's shaken not stirred dronk, is echter niet bekend maar in zijn films durft hij gerust de kijker door elkaar te schudden. In zijn beginperiode stond horror nog centraal (The brood, Scanners) maar meer en meer werden zijn films diep tragisch met als link de fysische mutaties van een individu. Hoogtepunt was Dead Ringers, zijn imponerende reflectie over ziel en lichaam. We maken kennis met the Mantle brothers, volkomen identieke tweeling die status en aanzien hebben verworven in hun werkveld als gynaecoloog. Ze leven en werken samen maar hun innige band dreigt verbroken te worden doordat de ene verliefd wordt op een vrouw (Genevieve Bujod). Een melodrama pur sang. Vleselijke Liefde verdringt Broederlijke liefde. Maar dan bekeken door de ogen van een horror fanaat. De horror zit niet zo zeer in het fysische aspekt (alhoewel er een paar scenes bij zitten dat fans zullen smaken) maar wat wij graag noemen : mentale horror. De aftakeling van de broers met totale destructie tot gevolg. De broers spelen immers alles kwijt wat ze hebben opgebouwd en ze willen dit proces niet stoppen. Cronenberg heeft de reputatie van een intellectueel te zijn wat veel filmliefhebbers doet schrikken. Hij baseert zich immers graag op filosofisch werken om zijn films vorm te geven. Nochtans heeft Cronenberg een beetje van zijn magie verloren met films als A history of violence en Eastern promises. Het zijn weliswaar intense karakterstudies/relatiedrama's maar stijgen nooit uit boven ordinaire thrillers. Plot gerichte films zijn niet zijn sterkste kant. Waarom hij deze weg had ingeslagen blijft ons een raadsel. Het terrein van het gangster imperium werd reeds door een Scorsese of een Coppola veel rijker en creatiever aangepakt. Gelukkig herpakte hij zich met het magistrale Cosmopolis. Maar nu gaan we even terug in de tijd. Videodrome (kritische reflektie op de impact van TV) én Crash (fysische impact stimuleert erotische impact) én Spider (verstoorde psyche maakt van een mens een monster). Daarin zitten ideeën en thema's die menige avondjes bij een boekenclub kunnen vullen. Het zal U dan ook niet verbazen dat hij op zijn nachtkastje lectuur liggen heeft van Nietzsche en Kafka. Existentialisme, scheiding lichaam en geest, Übermensch : het zit allemaal in DR. De film lijkt misschien traag op gang te komen maar stap per stap drijft Croneberg zijn verhaal naar een aangrijpende finale. Nog voor het zo ver is, serveert de meester-kok Croneberg reeds een scene om vingers en duimen van af te likken. Bujod zit in haar trailer voor de make up (haar personage is een filmster dat nu een horror film maakt). De camera toont steeds haar links profiel, plots draait zij haar hoofd en we zien dat de andere (verborgen) kant vol met littekens staat. Natuurlijk verhaaltechnisch logisch want als actrice wordt ze gemaquilleerd om in een B horror film te spelen. Maar Cronenberg geeft hier subtiel aan dat er steeds een donkere kant in de mens zit, die donkere kant die ook in de tweeling zit. De brave en de stoute, zo zou je kunnen de tweelichten omschrijven. Kijk, dat is nu cinema. Een idee volledig visueel vertelt. Tweeling als 1 persoon met 2 persoonlijkheden. De actrice Genevieve Bujod is dezer dagen minder bekend en pendelt nu tussen Europa en Canada in kleinere films maar in jaren 70 en 80 werkte ze samen met regisseurs als Brian De Palma, Michael Crighton, Alan Rudolp en met Clint Eastwood als acteur. Maar natuurlijk is het de dubbele rol van Jeremy Irons (die zowel Beverly als Elliot speelt) dat de show steelt. Naar verluidt had Irons 2 trailers ter beschikking met aparte wardrobe voor de 2 broers maar Irons verwisselde stiekem kleren en attributen zodat het heel onduidelijk werd wie wie was. Ook in de film. Er zijn momenten waarvan we niet zeker weten of het nu Beverly of Elliot is. Er is een perfect uitgebalanceerde production design van zijn vaste medewerker Carol Spier. Statische decors (gebouwen zijn als kathedralen, dokterskabinet of appartement spartaans wit of lichtblauw, vale kleuren) die contrasteren met die rode doktersschorten. Wit en rood zijn trouwens de overheersende kleuren in de fotografie van Peter Suschitziky, de vaste camera man van Cronenberg vanaf DR (maar daarvoor The empire strikes back en Krull op zijn actief had). Ook in de schitterende generiek zijn de kleuren wit en rood aanwezig. Alle verhaallijnen worden daar reeds geïntroduceerd trouwens en de tragiek is voelbaar in de score van Howard Shore - zie ook nr 65. DR neemt nog een andere invalshoek in de relatie van de broers. Transformatie van dokter naar monster want er is bij Cronenberg weinig optimisme te bespeuren. DR staat garant voor een trip naar de donkere kanten van de mensheid. Je voelt je als kijker immers langzaam door een moeras van donkere verlangens verzwolgen worden. Cronenberg kijkt heel klinisch, heel kil naar zijn personages. Wanneer ze – in de inleidende scene - een buurmeisje tegenkomen kijken ze naar elkaar en zeggen : are you thinking what I thinking ? Vanaf dan zijn ze reeds synchroon. Maar het meisje scheld hun uit voor freaks en de broers reageren koeltjes : ze (vrouwen ? mensen ?) zijn zo anders. Als kleine jongens zijn ze reeds vervreemd van hun omgeving en hun bizarre wetenschappelijke theorieën zijn onbegrepen. Tot aan het einde zullen de broers anderen niet begrijpen. Misschien is dit nog het meest tragische feit - zoals veel Cronenberg personages - gedoemd door anders te zijn.

een uittreksel uit mijn boek 'mijn 100 favoriete films' met op nr 64 : Dead ringers

Had er ons iemand gezegd dat hij een stuk of 10 acteurs in een grote hangar wil droppen, gebouwen, dieren en planten met krijtlijnen aftekenen met daarop geschreven het object (zoals op een speelbord) en daarmee een pakkende film van bijna drie uur zou maken dan zouden wij eens goed gelachen hebben. En uit volle borst gezongen : zo’n een goeie hebben we nog niet gehad …. Maar Lars Von Trier heeft het gedaan. Respect ! De man is steeds op zoek naar nieuwe invalshoeken, schuwt geen controverse en heeft altijd de gevestigde orde uitgedaagd met intelligentie, satire en een snufje perversie. In de uitstekende (en aan te bevelen) documentaire ‘Tranceformer : a portrait of Lars Von Trier’ vertelt de cineast volgende anekdote. Op zijn filmschool waren er 3 zonden. Eén daarvan was de pancarte om tijd en ruimte aan te duiden. Een gastdocent de eminente Krystzof Zanussi had liever een ingewikkeld verhaallijn op te zetten met een vlieg en een cheque ipv simpel een pancarte. Toen wist hij al – zo zegt hij bijna schaterlachend – dat hij zeker een pancarte zou gebruiken in zijn eerste films. Dat is Lars Von Trier ten voeten uit : tegen het gezag. Voor iemand die wars van elke druk (zowel commercieel als conventioneel) zijn zin doet en geen concessies maakt, zeggen wij : Respect. Maar in een poging om te provoceren, gaat hij wel eens uit de bocht. Tijdens het Cannes festival in 2011 grapte hij dat hij Hitler wel begreep. Prompt werd hij uit het festival gezet. Wij hebben Herr Von Trier leren ontdekken met zijn debuut, The element of crime. Een magnifieke stilistische oefening die ons prompt achterover sloeg. Hij zette meteen zijn trademark : een imposante verbeeldingskracht. Het was het eerste deel van zijn fantastische Europe trilogie. Destijds een beetje honend door de recescenten onthaald (hij heeft altijd een moeilijke relatie gehad met de filmpers vanwege zijn arrogantie) omdat het niet meer was dan pulp verhaaltjes vanuit het film noir genre geplukt. Klopt maar wij kregen kippenvel van de indrukwekkende camerabewegingen, de bijna surrealistische beelden (paard onder water bv) of de eigenzinnige vertelling (de film begint als een hypnose). Film criticus goeroe Egbert omschreef dit treffend als ‘too shallow to be a success, too striking to ignore’. Films moeten zijn zoals een steentje in een schoen, is nog zo’n adagio van de cineast. Ongemakkelijk, niet zo toegankelijk. Na de film ben je soms uitgeput. Bij het overlopen van zijn palmares komen we dan ook niet uit bij meesterwerken. Maar het is een meester in de cinema omdat we telkens botsen op een nieuwe visie op cinema. Zelfs zijn minder geslaagde films bevatten geniale ideeën. Epidimic kan misschien niet overtuigen maar zijn mengeling van fictie en docu was lang voor de hype The blair witch project. En ook The idiots (de enige film in Dogma stijl nl gebruik maken van natuurlijk licht en geluid, alle artificiele dingen weglaten) is geen voltreffer. Nochtans worden we gedwongen om na te denken of we bereid zijn een prijs te betalen om te rebelleren tegen het moreel gezag en komt het einde hard aan. We kiezen voor Dogville – Breaking the waves is ook erg sterk alhoewel de film te lang is – omdat die zijn evenwichtigste film is qua verhaal en idee. Zoals gezegd 1 locatie zonder decor. Filmed theather voor de ene, filmed radio voor de andere maar beiden treffend omschreven. Maar eens het verhaal op gang begint te komen, verlies je al snel die kunstmatige ingrepen uit het oog. Nicole Kidman (helaas een beetje te veel rollen in commerciële rommel om dezelfde status als Meryl Streep te krijgen) is uitstekend als de vluchtelinge Grace. Als dank om te mogen schuilen, is ze bereid om klusjes op te knappen. Het dorp is eerst aarzelend, dan werken ze mee tot het keerpunt (aangewakkerd door het jongetje) waarin men in jaloezie, lust en afgunst vervalt. Het is die langzame ontrafeling van de menselijke natuur (van goede bedoelingen en brave inborst tot manipulatie en kwaadaardigheid) dat Von Trier vlijmscherp analyseert. De mens is in wezen slecht (en ook Grace zal als laatste haar demonen los laten). Ook de man himself heeft zijn donkere kantjes. Nog tijdens het draaien van Dancer in the dark (zijn enige Gouden Palm tot nu toe tot zijn grote frustratie want bescheidenheid is niet aan hem besteed) liet Bjork weten nooit nog een film te maken. De conflicten met Von Trier waren er teveel aan (incident blouse). Nochtans won ze de palm als beste actrice. Kunst uber alles. Zelfs nu nog is Von Trier toonaangevend in filmlandschap. Antichrist (won in Cannes prijs voor beste actrice) valt buiten top 100 enkel en alleen omdat het na mijn deadline van het boek 2005 uitgebracht is. Melancholia won in Cannes opnieuw beste actrice en was in de running voor een Gouden Palm. En met Nymphomanciac Volume I en II was er alweer een controverse in de maak. Hoe dan ook, hulde aan een geniale maar eigenwijze cineast die telkens opnieuw alle bestaande filmconventies tart.

een uittreksel uit mijn boek 'mijn 100 favoriete films' met op nr 92 : Dogville

de magnifieke puzzel die Roeg hier voor onze voeten gooit, krijg je zo goed als volledig klaargelegd op het einde maar ik ben vooral dankbaar voor de weg er naar toe. Een messcherpe montage, de herkenningselementen om het voorgevoel te illustreren zoals de kleur rood in het algemeen en het meisje in rood jasje in het bijzonder, de 2 zussen die overal verschijnen, vensters die openzwaaien en natuurlijk de locatie van Venetië in de winter met lege, duistere straatjes, gesloten hotels (kamers met lakens over de meubels) en in de kanaaltjes horen we geen zingende gondellaars maar politie mensen die op zoek zijn naar een serie moordenaar. Het scenario suggereert Religie als duistere kracht maar voor Roeg zijn de echte demonen trauma's en onverwerkt verdriet. Misschien dat Roeg zijn personages wat uit het oog verliest maar hij is geen klassieke verteller waardoor karakters en plot op de achtergrond geraken. Roeg maakt een film zoals een beeldhouwer met hamer en beitel een standbeeld uithouwt maw door te spelen met vormgeving (vooral montage en niet lineaire vertelstructuur) komt hij tot een eigenzinnige maar verduiveld knappe film.

Toen ik de film in de zalen zag, was ik meteen weg van die film. Heel onderhoudend (de muziek, het herkenbare universum van middelbare school) en een filosofie dat het leven een tweede kans kan bieden (later kwam ik erachter dat het in feite over een parallel universum gaat). En dan de tekst van die song Mad world van Gary Jules ... het gevoel dat iedereen rent naar de volgende afspraak zonder te genieten van het leven, zonder te voelen terwijl iedereen ons zegt wat we moeten doen. Willen we dat nog ? Toen ik mijn boek begon te schrijven over mijn 100 favoriete films was dit een film die zeker in de lijst zou voorkomen. Ik bekeek de film opnieuw voor een finaal oordeel en plots ... ik noteerde :

Echter heeft die film de verwachtingen die de eerste visies hadden losgemaakt niet meer kunnen waarmaken. Nu blijkt de film barsten te vertonen door de overbodige nevenverhalen en eenmaal je door die puzzelstructuur heen kijkt, verdwijnt de ambiguïteit. Donnie is weliswaar een outsider maar ook niet echt een sympathiek personage en is vrij passief (hij ondergaat alles). Kelly streept wel verschillende dingen aan nl verdeeldheid in de Amerikaanse politiek jaren ’80, disfunctioneel gezin, conservatief vs progressief maar dit zijn slechts voetnoten en er wordt niet op ingegaan. Er zitten dus zeker goede, knappe momenten in (vb scene in de cinema – evil dead op de affiche ! of de opening met het mysterieuze lachje van Gyllenhaal op de tonen van the killing moon) maar je hebt een saai middenstuk (er gebeurt niet veel) en een paar nevenverhalen die er niet toe doen (vb de psychater, de lerares Engels). En dat is jammer, zeker voor een film die de song ‘under the milky way’ van The church op zijn soundtrack staan heeft.