Opinions

Het is moeilijk om objectief en onbevangen te kijken naar iets wat zo vaak op tv geweest is, en wat buitensporig populair was maar tegelijk verguisd wordt door opiniemakers. Het gaat over scholieren in het zesde middelbaar die, aan hun leeftijd te zien, vaak zijn blijven zitten. Les volgen of studeren doen ze nauwelijks; hun ouders krijgen we niet te zien. Veel belang hechten ze aan hun stoere imago, om bij het juiste kliekje te horen. De T-Birds zijn greasers, jongeren in de late jaren '50, vaak van Italiaanse afkomst, die leren jassen droegen en haren die blonken van de gel.

John Travolta werkte de terugkeer van die look in de hand. Hij ontwikkelde een stoer loopje dat veelvuldig geïmiteerd werd door tieners. Hij speelt Danny, een jongen die worstelt met een dilemma. Moet hij z'n stoere imago in stand houden, een atleet (jock) worden, of zichzelf zijn en z'n kwetsbare kant laten zien? Olivia Newton John speelt Sandy, die openbloeit van braaf, bedeesd meisje tot vamp. Dat is geen onderwerping, want Danny had z'n liefde al verklaard vóór haar metamorfose. Er zitten leuke nevenpersonages tussen, vooral bij de Pink Ladies; maar ook typetjes, zoals de nerd met de bril.

Sindsdien heeft geen enkele musical nog zoveel liedjes opgeleverd die tot het collectieve geheugen behoren. De podiummusical had liedjes in populaire stijlen van de jaren '50: rock 'n' roll, rockabilly and doo wop. De nieuwe liedjes daarentegen spelen in op de discorage, met name het titelnummer en het duet You're the One That I Want. Het solonummer voor Olivia Newton John werd een gevoelige ballad, Hopelessly Devoted to You. Zij blonk vooral uit in zingen; John Travolta in dansen.

De montage zorgt voor een vlot tempo. Er zijn crosscuts van de T-Birds naar de Pink Ladies, zodat je de mannelijke en de vrouwelijke reactie op dezelfde gebeurtenissen kunt vergelijken. Tijdens Greased Lightnin' schuift Travolta onder de rammelbak, om er langs de andere kant uit de komen in een glamoureuze fantasiescène. Een drive-in was een tijdgebonden fenomeen. De autorace is een climax met een knipoog naar Ben-Hur (1959). Het is begrijpelijk dat dit een wereldwijd succes werd bij een jong publiek, maar het heeft ook een hoog campgehalte.

Dit is een kruisbestuiving van verschillende genres. Er zit nog heel wat slapstick in, met gebruik van slagroom, water en scheerschuim. De scène met de wereldbol is pantomime. Tegelijk is het een visionaire politieke satire. Het blijft straf dat dit reeds in 1940 uitkwam.

Chaplin speelde een dubbelrol. De naamloze kapper is een jan-met-de-pet, of in dit geval een bolhoed, die z'n leventje voort probeert te zetten te midden van de chaos. De Phooey (nonsens, Führer) wordt voorgesteld als een megalomaan, een fantast die geen besef heeft van het kwaad dat hij aanricht. De mooiste nevenrol is voor Henry Daniell als de boosaardige raadgever Garbitsch (Goebbels). Herring (Göhring) wordt als een lompe dikzak neergezet. Leo White, die een kwarteeuw eerder al met Chaplin werkte, heeft een cameo als Hynkels kapper.

De kleding en de sets helpen om de tegenstelling weer te geven tussen de twee milieus. Het statige paleis draait rond de verheerlijking van één persoon. De opschriften in het getto zijn een mengeling van Esperanto en nonsens. Lipharoj (lip-hair) is Esperanto voor snor. Harü, tondadoz en barbvado zijn vervormingen van hair, tondeuse barber. Tomainia komt van ptomaine, een vorm van voedselvergiftiging. Deze naam gaat goed samen met Bacteria (Italië). De nonsenstaal in de toespraken van Hynkel is een commentaar op de werkelijkheid. Ook de echte toespraken waren niet meer dan met overtuiging voorgedragen gibberish.

Paulette Goddard had een expressief gezicht, met opgemaakte ogen die levenskracht uitstraalden. Ze bleek ook een mooie stem te hebben. Als de kranige Hannah nam ze het met een braadpan als wapen op tegen de machinerie van het autoritaire regime. Op het einde van het eerste bedrijf geeft zijn een korte toespraak die de grotere speech van Chaplin voorafschaduwt. Ze heeft ook het laatste woord: "Listen!" Ze heeft een telepathisch contact met de barbier, een symbool voor de verbondenheid tussen mensen van goede wil.

Die redevoering op het einde heeft Chaplin toegevoegd na de Duitse invasie van Frankrijk. Hij spreekt als zichzelf, niet meer als z'n typetje. Deze oproep tot wereldvrede zou later een reden zijn voor de communistenjagers om hem het land uit te zetten. De boodschap bevat een naïef idealisme, maar vandaag zitten we helaas nog steeds met wereldleiders opgescheept die deze eenvoudige boodschap niet begrepen hebben.

De eerste veertig minuten zijn geniaal. De mistige openingsbeelden met een lang tracking shot naar het kerkhof zetten meteen de juiste sfeer. Er is een contrast tussen de jonge, onschuldige Pip en de ruwe ontsnapte gevangene Abel Magwitch, maar na de eerste angst zie je ze naar elkaar toe groeien. Nog zo'n dickensiaanse figuur is Lady Havisham, voor wie de tijd stil is blijven staan. Haar huis met de spinnenwebben, stofnetten en de vergeelde bruidsjurk heeft een gotisch karakter. Haar hooghartige nichtje Estella wordt goed gespeeld door Jean Simmons: verwaand op een charmante manier. Ze spelen het kaartspelletje beggar my neighbour, een variant van oorlogje.

Zodra Pip volwassen is, wordt het helaas minder. John Mills is vijftien jaar te oud. Van Valerie Hobson is moeilijk aan te nemen dat zij hetzelfde personage voorstelt als Jean Simmons, vooral omdat haar stem zoveel lager klinkt. Mooie karakterrollen zijn er wel voor Francis L. Sullivan als de dikke advocaat Jaggers en voor Bernard Miles als de simpele smid Joe.

Zoals destijds wel vaker gebeurde, werd een Amerikaan nagesynchroniseerd in het Italiaans. Steve Cochran speelt een man met een ziekelijke vorm van liefdesverdriet. Hij verliest alle motivatie om te werken. Op z'n odyssee doorheen de Po-vallei komt hij een bont allegaartje aan volksmensen tegen. De vrouwen die hij onderweg ontmoet, slagen er niet in hem Irma (Alida Valli) te vergeten. Z'n dochtertje Rosina komt spontaan over en weet overal spelletjes te verzinnen, ondanks hun materiële krapte. Hartverscheurend is het moment wanneer hij haar op die bus zet. Hij zakt verder weg in een spiraal van zinloosheid, totdat hij Irma met een schuldgevoel in haar nieuwe leven achterlaat. De titel ("De Schreeuw") drukt totale ontreddering uit en kan een verwijzing zijn naar het expressionistische schilderij van Munch.

Van de drie grote Franse komieken (Louis de Funès, Fernadel en Bourvil) is Bourvil degene die ik het minst goed ken. Ik kende hem alleen van zijn films met LdF. Hij is niet het soort komiek bij wie je al in een deuk ligt als je nog maar een wenkbrauw optrekt, maar hij kan op een prachtige manier de volkse naïeveling spelen die de strijd moet aangaan met de verwaande machthebbers.

Deze misdaadkomedie is me goed bevallen wegens zijn sterke plot. Het is geen losse aaneenschakeling van grappen, maar er zitten ook ernstige kantjes aan, zoals het feit dat hij uitgelachen wordt wanneer hij zijn manuscript aan een uitgever voorstelt omdat hij slechts een kaartjesknipper is.

Het einde is verrassend. Ik had verwacht dat de muntstukken per ongeluk uitgestrooid zouden worden vanuit een vliegtuig of zo, zoals in sommige heistfilms. Nu lijkt de ontknoping op The King of Comedy: hij moet een tijdje in de gevangenis zitten, maar daarna wordt zijn droom eindelijk waar: zijn roman wordt een bestseller.

Van een productie met bescheiden middelen moet je geen visueel spektakel verwachten, maar inhoudelijk is dit een sterke film.

De politieke situatie van Georgië in 1992 is op de achtergrond aanwezig. Na het uiteenvallen van de Sovjetunie ontstond er een conflict met Rusland in de regio Abchazië. Sommige Georgiërs trokken daarheen als vrijwilliger. We krijgen ook wat van de volkscultuur te zien: de sombere samenzang van de meisjes en de solodans op het huwelijk. Tijdens deze dans lacht Eka niet één keer, zelfs niet wanneer ze applaus krijgt, bij wijze van stil protest tegen het gedwongen huwelijk van haar vriendin Natia.

Het gaat ook over universele thema's als vriendschap, volwassen worden en vrouwenemancipatie. Van de meeste mannen wordt een negatief beeld opgehangen: een dronken vader, een vader in de gevangenis, pestende jongens en dan dat gedwongen huwelijk.

Van haar vriendje Lado krijgt Natia een pistool, geladen met één kogel. Volgens het Tsjechovprincipe moet dat pistool op een gegeven moment afgevuurd worden. Je verwacht dat Natia de kogel zal gebruiken voor haar echtgenoot als weerwraak voor de moord op Lado, maar in plaats daarvan gooit Eka het geladen wapen het water in. Daarmee doorbreekt ze de cyclus van geweld. Geen oog-om-oog tand-om-tand meer, een boodschap die ook op de politieke situatie kan slaan.