Opinions

Een kortverhaal van Murakami werd verweven met theaterfragmenten, een paar andere verhalen uit dezelfde bundel en originele toevoegingen. Het eerste halfuur toont wat voorafging, ruim twee jaar eerder, toen Kafuku’s vrouw nog leefde. Als een moderne Sheherazade vertelde zij pikante verhaaltjes in bed zonder ze af te maken.

Het eerste theaterfragment is Beckets absurdistische Wachten op Godot, maar daarna gaat het om Tsjechovs Oom Wanja. Er zijn parallellen tussen fictie en realiteit. Net als Wanja treurt Kafuku om de doden uit z’n verleden en kampt hij met melancholie en schuldgevoelens. Net als Sonja helpt Misaki hem weer schoonheid in het leven te zien.

Als regisseur heeft Kafuku een ongebruikelijke stijl. Hij laat de acteurs lange tijd lezen, zonder expressie en zonder aanwijzingen, om de tekst op hen in te laten werken. Op het podium moet er dan spontaan wat gebeuren tussen de acteurs. Het zijn meertalige voorstellingen, waarin de ene acteur Japans spreekt en de andere Duits, Chinees of Koreaanse gebarentaal. Communicatie is een thema; een brug slaan tussen mensen. Dat geldt ook voor dialogen per videofoon of met de opgenomen stem van een overledene.

Aanvankelijk is Kafuku bevooroordeeld tegen vrouwelijke chauffeurs, maar algauw moet hij toegeven dat de jongensachtige Misaki het zeer goed doet. Er ontwikkelt zich een platonische vriendschap. In z’n vermiljoenrode Saab doorkruisen ze Hiroshima, dat druk en modern aandoet, met de Atoombomkoepel als enige herinnering aan het oorlogstrauma. Andere locaties zijn Vladivostok, Tokyo en een besneeuwd boslandschap op het noordelijke eiland Hokkaido. Het is een diepzinnig drama over de zoektocht naar loutering.

Op z'n zestigste was Groucho Marx nog steeds grappig. Met z'n laconieke stijl haalt hij het niveau van deze komedie omhoog. Frank Sinatra en Jane Russell hebben de meer romantische scènes. Het leukste is de opeenstapeling van misverstanden, leugens en valse identiteiten. Ironisch is dat Johnny niet geloofd wordt wanneer hij de waarheid spreekt, maar wel wanneer hij liegt. Ze beschrijven hem als lijkend op Frank Sinatra. Een leuk tussendoortje uit de oude doos.

Walter Neff (Fred MacMurray) is geen door en door slecht slechtpersonage, maar een besluiteloze antiheld die zich halverwege tussen twee aantrekkingspolen bevindt. Aan de ene kant is er Barton Keyes (Edward G. Robinson), die staat voor betrouwbaarheid, statistieken, logica en beroepsernst. Een typisch trekje is dat hij z'n zakken aftast naar een lucifer, waarna Neff een wonderbaarlijk trucje uithaalt door er een aan te steken met z'n duimnagel. Aan de andere kant is er de lokroep van de bekoorlijke Phyllis (Barbara Stanwyck): femme fatale, zwarte weduwe en boze stiefmoeder ineen.

Het verhaal wordt verteld vanuit het standpunt van de dader. De tijdsduur van zijn bekentenis komt overeen met de werkelijke tijd, maar de meeste gebeurtenissen worden in flashbacks verteld, met de voice-over als verbinding. De klassieke driedeling wordt gevolgd: planning, uitvoering en problemen achteraf. Een slimme plottechnieken is dramatische ironie, wanneer de kijker Phyllis achter die deur ziet staan, terwijl Keyes haar niet kan zien. Een andere vondst is het moment waarop Jackson Neffs gezicht meent te herkennen maar het niet kan plaatsen. Doordat de toeschouwer meer weet dan de personages, komt hij mee in de schoenen van de dader te staan.

James M. Cain verplaatste het misdaadverhaal naar de stad, waar een zakelijke, materialistische mentaliteit heerst. Het taalgebruik bevat beeldspraak, maar is onomfloerst, met een hoog tempo en zonder overbodige woorden.

Jean Heather heeft een mooie nevenrol als de rebelse stiefdochter. Haar acteercarrière zou drie jaar later eindigen toen ze aan een auto-ongeval littkens in het gezicht overhield. Bess Flowers speelt dit keer de secretaresse van baas Norton en heeft één kort zinnetje. Raymond Chandler, die het script maakte, heeft een cameo als lezer van een boek na zestien minuten.

Typische noirelementen zijn de sigarettenrook, de schaduwen en de Venetiaanse jaloezieën. De kostuums van Edith Head en de speciale camerahoeken doen Phyllis er afwisselend uitzien als een verleidster en als een wraakengel. Stijl, inhoud en verteltechniek vormen een uitgekiend geheel.

Dit is een mooi voorbeeld van magisch realisme. De personages en hun omgeving komen realistisch over, maar er sluipt een magisch element binnen in de vorm van die dubbelgangster en vage telepathische contacten. Er wordt een dromerige sfeer gecreëerd met behulp van het groene licht en de muziek, zelfs wat neigend naar New Age. Irène Jacob zingt niet zelf, maar speelt wel een prachtge rol vol verwondering en mysterie. Spiegels staan symbool voor de dubbele persoonlijkheid. Een ander motief is het opstijgen van de ziel uit het lichaam. Na de dood van de Poolse zien we het standpunt van haar uittredende ziel. In het poppenspel stijgt er een engel op na de dood van een pop. Dan is er nog een autowrak dat de lucht in getild wordt.

Het idee van een dubbele persoonlijkheid met twee nationaliteiten komt uit het leven van Kieslowski zelf. Hij heeft z'n Poolse identiteit ten dele achtergelaten om in Frankrijk een nieuw leven te beginnen.

In de negentiende eeuw bestond er nog een systeem van patroonschappen in het voormalige Nieuw-Nederland. De grootgrondbezitter Nicholas van Ryn stamt nog uit het feodale tijdperk. Een nieuwe wet maakt echter mogelijk dat boeren in de toekomst hun eigen grond zullen kopen in plaats van te pachten. Anya Seton schreef de gotische romance die zich in deze tijd afspeelt. Nederlandse woorden als mijnheer, patroon en kermesse worden meermaals gebruikt.

Het speelt zich af in een griezelig kasteel nabij de Hudson. Van Ryn vertoont gelijkenissen met Blauwbaard. Hij heeft zelfs een geheim torenkamertje, symbool voor zijn verborgen, duistere kant en zijn isolement van de veranderende wereld. Een echtgenote ziet hij slechts als een hulpmiddel om hem een zoon te schenken, een opvolger in zijn superieure geslacht. Een kreupele bediende of een onvruchtbare vrouw verdienen in zijn ogen niet te leven.

Vincent Price geeft uitstekend gestalte aan deze griezel die geleidelijk aan de greep op de realiteit verliest. De gracieuze Gene Tierney speelt zijn sympathieke tweede echtgenote, die veel moed toont maar soms haar ogen openspert van angst. De meest sinistere scène is wanneer zij die trap beklimt naar het geheime torenkamertje, met een schaduw die groter is dan zijzelf. Walter Huston speelt een mooie karakterrol als de puriteinse, bijbelvaste vader. Religie en bovennatuurlijke verschijnselen zijn van belang. Onweer, kandelaars, doodsklokken en de dreigende muziek van Thomas Newman dragen bij aan de mysterieuze sfeer.

Als een method actor moet spelen dat hij dronken is, drinkt hij echt de nodige hoeveelheid alcohol. Hier is vrij duidelijk te zien dat de acteurs echt aangeschoten waren, al leggen ze het er wat extra bovenop. 0,5 promille komt overeen met één à twee glazen bier, dus zou er niet zoveel van te merken mogen zijn. Algauw evolueren ze echter naar een hoger alcoholgehalte.

Het wetenschappelijke experiment is niet veel meer dan een excuus om zich flink lazarus te zuipen. Churchill en Hemingway worden erbij gehaald als rolmodel - een vorm van misleidende retoriek. De symptomen zijn vrij voorspelbaar. In een eerste fase ervaren ze een vorm van euforie of overmoed. Ze wanen zich te sluw om betrapt te worden, gedragen zich vrolijk en uitbundig, en gaan zelf kabeljauw vangen. De tweede fase is de terugval, met agressie, neerslachtigheid en relationele problemen.

Vinterberg verloor z'n dochter tijdens de opnamen, wat wellicht een reden was om het minder uitbundig te maken dan oorspronkelijk gepland. De stijl is typisch Scandinavisch, met een handcamera die dicht op de acteurs zit. Het meer zorgt voor een dosis natuurschoon.