Opinions

Weg met de idolate biopic, de Hollywoodiaanse succesformule bij uitstek van de vorige eeuw! Anno 2023 wil een mens historisch accurate, genuanceerde portretten zien, niet alleen over een geschiedkundig figuur en diens daden, maar ook (en misschien vooral) over diens entourage, het lijden om het alle aandacht opslokkende voetlicht heen. Zodoende focust ‘Napoleon’ niet louter op Bonaparte, maar ook (en zelfs in sterke mate) op Joséphine. Hoe de keizer haar, door zijn bezetenheid om een erfgenaam te verwekken, moest wegduwen. Zonder haar te kunnen wegduwen – voilà, la tragédie!

Op zich is die invalshoek intrigerend. Ridley Scott krijgt de relatie tussen het amoureuze duo echter niet helemaal scherp: ze houden van elkaar, en sparen elkaar precies daardoor verbaal noch fysiek – moeten we dat zo aannemen? In het verlengde daarvan portretteert deze film Napoleon als een nukkig, tegendraads en nauwelijks met etiquette begiftigd beeldenstormer. Is zijn manier om met Joséphine om te gaan – lees: zijn gebrek aan manieren – echter functie van een bredere sociale onbeholpenheid, of een doelbewuste strategie? Zoals Joaquin Phoenix hem neerzet – eenzijdig afwijzend, nauwelijks empathisch, grimmig tot in het diepst van zijn ziel – blijft de toeschouwer twijfelen: is het ontbreken van aristocratische pose een pose, een vorm van anti-elitaire demagogie om het volk op zijn hand te krijgen? Of gaat het simpelweg om zoiets onveranderlijk als karakter?

Ondanks de lange speelduur haspelt Scott bepaalde feiten wel erg haastig af. Dat hij in de plaats van narratieve context vooral inzoomt op de gruwel past binnen onze tijdsgeest, maar de regie brengt de bloedbaden wel erg sappig in beeld. Maakt Scott zich daarmee niet wederom deelachtig aan het verheerlijken – of op zijn minst overbodig esthetiseren – van geweld? Naast een problematisch gebrek aan heldere psychologische lijn – hetgeen welbeschouwd een radicale keuze van de makers zou kunnen zijn, omdat er uiteraard geen bronnen uit eerste hand meer kunnen bevraagd worden, waardoor alle historisch geïnformeerde cinema per definitie fictie wordt – lijkt ‘Napoleon’ evenwel ook op andere vlakken broodnodige inhoud te ontberen. Wie was Napoleon, behalve als maniakaal strateeg, onverbeterlijk megalomaan en egoïst in de bedstee, bijvoorbeeld als staatsman? Als hervormer van het staatsrecht? Als (anti-)democraat?

Te veel vraagtekens dus, na weliswaar een onderhoudende film is, die evenwel in het afwijzen van de courante beeldvorming rondom ‘Napoleon’ blijft steken. Als deze man echt leren kennen de betrachting was, dan is de opdracht alleszins gefaald.

2,75*

Schrijf een handvol karikaturen bij elkaar en je krijgt…een verrassend menselijke film. Kijk maar naar Alexander Payne's 'Nebraska’! Het is niet alleen een prachtig portret van een streek (zoals ook ‘Sideways’ dat was, niet?), maar ook een schets van wat familiebanden betekenen – hartverwarmend, in deze tijd waarin we al wat traditioneel, oud, traag en lelijk is liefst in een donkere kamer willen wegstoppen. Nu het individualisme hoogtij viert (én ongelukkig maakt), moeten we de kleine gemeenschappen die onze gezinnen zijn misschien des te inniger omarmen. Omdat we niets anders hebben dan dat – een vader, een moeder, een broer, kortom: elkaar.

Cinematografisch, muzikaal, ritmisch: Payne weet het allemaal geweldig te stroomlijnen. Feelgood, met aan het slot een beetje stroop rond de baard: moeten we daar tegen in opstand komen? Deze keer niet. Omdat de glimlach hier ongewoon dicht bij de traan komt te staan. Zucht. Omdat leven en lijden en lachen bij elkaar horen – de aloude triade van de mens vroeger, de mens later, de mens nu.

3,25*

Spiegels. Nicolas Winding Refn laat ons voortdurend via spiegels kijken naar datgene dat we tot ons ideaal hebben gemaakt: een artificiële representatie van onbereikbare, ja zelfs verboden lust, vermomd als de jeugd zelve. Perfecte lichamen zijn niet meer genoeg, ze moeten bij- en ingekleurd worden, aangevuld, verrijkt tot ze iets onmenselijk en dus onwezenlijk bezitten. Wat de mode ons voorspiegelt, is de mens voorbij de mens, de jeugd de jeugd voorbij, de bionische versie van ons verlangen. Het ideaalbeeld van onszelf heeft ons letterlijk achter zich gelaten – de perfecte mens is met andere woorden geen mens meer. Ah, als dat geen voer is voor een huiveringwekkende thriller…!

Refn schetst het modecircuit als een zielloze wereld waarin men alles wil hebben dat het eigen spiegelbeeld ontbeert. Huid en haar, stijl, connecties: men gunt het de ander niet, integendeel, men wil het bezitten, overnemen, opnemen – opeten, desnoods. Opvallend detail is overigens dat het einde van Jesse (een huiveringwekkende Elle Fanning) wordt ingeluid door…jawel, een scherf van een spiegel. Ook zij valt vanaf haar snijwonde niet meer samen met wat ze is – ze schiet onherroepelijk door in arrogantie, wat schijnbaar het voorrecht van zoiets toevallig als schoonheid is.

De ware demon? Dat is het neon, in het licht waarvan meisjes hun lichamen prostitueren voor enkele seconden roem. In dat neonlicht ontspint zich een narcistische vrijage met het eigen spiegelbeeld – inderdaad wordt Jesse verliefd op de mogelijkheid van haar weerspiegeling, op de afbeelding van zichzelf, op wat ze is in de ogen van een anonieme ander. Dean (Karl Glusman) volgt die logica evenwel niet. Hij kiest voor haar om wie ze vanbinnen is – fenomenaal hoe de regie de toeschouwer van meet af aan van het tegendeel probeert te overtuigen…maar helemaal niets is wat het lijkt in deze film! – en hij verliest haar precies door dat uit te spreken.

Het kwaad, dat zich elke donkere hoek zou kunnen ophouden, wordt door Nicolas Winding Refn enerzijds verbonden met een ontaarde lustbeleving (Jena Malone als de necrofiele Ruby) en wordt anderzijds tot op zekere hoogte geridiculiseerd. Het slot is van een lachwekkende gruwel, maar het is meteen ook een exempel van de bittere logica van het modelandschap dat ‘The Neon Demon’ genadeloos bekritiseert. De een zijn dood is de ander zijn brood. Of nog: vriendschap houdt op daar waar de een zich geen voordeel meer kan doen met de ander. De absurde hyperbool die als afwikkeling dienst doet, moet tevens de aandacht vestigen op de ware horror. Die zit in het laatste restant van Jesse, in het oog dat een metafoor is voor het kijken, het kijken van waaruit begeerte geboren wordt, dezelfde begeerte die op zijn beurt de moeder is van de mode. De uiteindelijke verschrikking, dat is Jesse zelf, dat is wat wij – willens nillens de modeconsumenten waaraan de ziekelijke niche haar bestaan ontleent – van haar maken door te willen dat zij iets is wat geen mens kan zijn. Wij zijn de maan, dat allesziende oog uit haar jeugd, en zij internaliseert onze blik (d.i. ons verlangen), waarna ze de trappers onherroepelijk verliest.

De absolute griezel is tot slot het bankroet van al wat steek houdt. En zeg nu zelf, wat houdt minder steek dan een mensheid die zichzelf wil modelleren naar een onmenselijk/ontmenselijkt prototype? Tijgers in een hotelkamer, zegt u? Voilà. Daar hebben we de systematiek van Refns denken beet, vermoed ik.
Volgt u ondertussen nog? Nee? Dan toch maar een tweede kans geven, zou ik zeggen. Want ja hoor, non-stop ontspinnen zich ideeën tijdens het kijken. Ideeën die hier niet te reproduceren zijn, omwille van hun efemeer parfum. Kortom, later meer van dit – misschien.

3,5*

PS: over de fenomenale muziek hebben we het een andere keer, oké?

Wat een derde iconische Matera alias Jeruzalem-verfilming van het passieverhaal moest worden, met fondsen van de Europese Unie en in regie van het fabuleuze wonderkind Milo Rau (de man die de kunsten zogenaamd naar de gewone man brengt, en de gewone man tot kunst verheft – althans dat zegt men), werd ‘The New Gospel’: half fictie en half documentaire, waarin een Afrikaans activist de rol van Jezus krijgt aangemeten.

Natuurlijk passen de realiteit van het historische evangelie en de werkelijkheid van migranten die in miserabele omstandigheden leven niet perfect op elkaar, en dat hoeft ook niet. Het verhaal van een wereldverbeteraar die eenzaam ten strijde trekt tegen een onrecht dat te groot is voor louter zijn paar schouders, is sowieso het vertellen waard met Christus’ levenswandel in het achterhoofd. Rau zit echter gevangen in zijn belofte voor het project: hij moet en zal scènes laten naspelen, kortom hij moet en zal klassiek theater opzetten, terwijl hij precies dat fictieve karakter graag doorbreekt, het een hak zet, die valsheid ontmaskert, en daarin bovendien uitblinkt.

– Denk aan de scène waarin een witte katholiek al improviserend de gekleurde Jezus aan een marteling mag onderwerpen: hier komt gruwelijk, levensecht, ongecensureerd maatschappelijk racisme boven water. Een onwezenlijk sterk moment, een stuk diepere waarheid die niet verzonnen kan worden, en enkel binnen de context van een auditie naar boven kan komen. Ongelofelijk stuk cinema! –

Dus, missie geslaagd? Zeker niet, want ‘The New Gospel’ weet zich geen blijf met de nagespeelde Bijbelse passages. Die zijn weliswaar wondermooi in beeld gebracht, maar op zich niet zinvol – zij worden immers niet teruggekoppeld naar de problemen van de 21ste eeuw waar Rau het zo graag over wil hebben. Wat overblijft, is wat tbouwh terecht "fragmentarisch" noemt. Meer nog: het is een onsamenhangende collage. Vol goede bedoelingen en met een interessant uitgangspunt, maar zonder de verdieping die een wat opgeblazen project als dit nodig heeft om overeind te blijven. (Je kunt je zelfs afvragen hoe vrijwillig zwarte migranten de rollen van apostel opnemen, wetende dat ze de financiële middelen broodnodig hebben – maar dat zou ons bij deze allicht te ver leiden.)

Al bij al: genietbaar, maar door het geënsceneerd en dus geconstrueerd dramatische karakter veel minder sterk dan pakweg ‘The Congo Tribunal’.

2,75*

Het circus, magische curiositeiten en rare snuiters incluis: waar anders zou Guillermo del Toro zich kunnen thuis voelen? ‘Nightmare Alley’ verkent het straatje zonder schijnbaar end, van zodra een nachtmerrie zich op gang getrokken heeft – kunnen we de titel als dusdanig begrijpen?

Hoe echter ontstaat die nachtmerrie? Is er van meet af aan sprake van ernstig moreel verval bij Stanton Carlisle? Is hij al vanaf de eerste scènes een freak, een lot dat hem onvermijdelijk boven het hoofd hangt? Op zich heeft een dergelijk narratief – loontje komt om z’n boontje – weinig om het lijf…behandel geen ander, zoals je zelf niet behandeld wilt worden. Ergens in de verte dondert het Kants categorische imperatief, juist!

Guillermo del Toro maakt van zijn bovenal spannende film echter ook nog eens een interessante oefening in empathie. Zoals Bradley Cooper de protagonist neerzet, krijg je gaandeweg sympathie voor hem. Ook wanneer hij langzamerhand ontspoort. Ook wanneer hij moedwillig de rijken besteelt voor zijn eigen gewin. De ervaring is echter ontregelend: sympathie voor deze schurk zou uit den boze moeten zijn. En toch…

Wat leert ons dan ‘Nightmare Alley’? Dat mededogen maakbaar is, dat ook het publiek vatbaar is voor het opgevoerde toneel, dat mensen zich kunnen laten opslokken door het circus, de schone schijn die een pikzwarte moraal verbergt? Het is een les die we kunnen meenemen naar de wereld daarbuiten – wanneer Jan met de pet in de slachtofferrol kruipt, of een of andere despoot de legitimiteit van de democratie in twijfel trekt…opgepast, empathie is maakbaar, en het menselijke instinct dus feilbaar!

3,25*

Aldus wandelt James Bond de 21ste eeuw binnen. Met een opvolgster die losbreekt uit het stereotiep van witte machoman. Met een Q die homoseksueel mag zijn zonder dat ‘seksuele voorkeur’ wordt gethematiseerd. Met een adembenemende Bondgirl die niet per se voldoet aan het cliché van de sexy vamp, maar die echt een vrouw mag zijn, uit een stuk. Léa Seydoux. Moeder. Oh!

Ook de finale is uiteraard zeer verrassend, in zekere zin zelfs postmodern: wie kan, wie durft James Bond na dit orgelpunt nog reanimeren? Cary Joji Fukunaga drukt kortom fors zijn stempel op de serie, mede door de psyche van een gebroken Daniel Craig maximaal uit te spelen. Niettemin zitten er wat gaten in het verhaal, plotmatige onduidelijkheden (wat ontgint men op het eiland, waarom baadt het in zuren, wat drijft Lyutsifer Safin anders dan een bordkartonnen rancune, ...?) die schijnbaar getolereerd worden omwille van de visuele grandeur. De actie overstemt bovendien de chemie tussen Craig en Seydoux, maar enfin, het zijn slechts kanttekeningen bij een film die tegelijk spannend-onderhoudend als verrassend eigentijds aandoet. En bakens verzet.

Weliswaar niet revolutionair, maar toch aangenaam verrast door deze ‘No Time to Die’. Uitkijken naar het vervolg dus. Hoewel…vervolg?

3,5*

Niet bepaald wat je noemt "op kousenvoeten". Wel op z'n Darren Aronofsky's. Dat is: episch zonder weerga, cinematografisch een beetje experimenteel, balancerend op de grens tussen esthetica en kitsch. Hier helaas weinig psychologie, wel een resem archetypes. Blame the Old Testament! - of...?

Verder intrigerend hoe de nieuwe start voor de mensheid met het aloude recept van moord en wraak begint. De geboorte van de nieuwe mens hetzij als gevolg van menselijke zwakte (niet gelovig genoeg om de taak helemaal te volbrengen?), hetzij als consequentie van onbaatzuchtige (goddelijke?) liefde - de wereld van vandaag, ja die van bommen en bloeddorstigheid, leek dus voor de tijd aan het tikken sloeg reeds in de sterren geschreven te staan. Zucht.

Niet voor herhaling vatbaar (wegens te pompeus en te veel gericht op het effect), maar wel aardig voor een keer.
2,75*

De totale idiotie?

Alleszins een idioot verhaal dat elke aanzet tot psychologie vakkundig de kiem in smoort, om er een feest van volslagen zinloos en bovendien geësthetiseerd in beeld gebracht geweld van te maken. Voor zover het triumviraat van jongens, alcohol en wapens ooit bestaansrecht heeft gehad: anno 2021 mag het wat mij betreft afgevoerd worden. Linea recta, alstublieft.

'Nobody' is niet niemand, maar niets. Of toch, iets: bagger!

1,5*

Nachtelijke dieren. Ze schrijven ’s nachts, zoeken ‘s nachts naar ocharme een paar uren slaap, schuimen gewestwegen af op zoek naar een misdrijf. Allemaal nachtelijke dieren in ‘Nocturnal animals’ - film die tegelijk roman is. En niet zomaar een roman, wel de roman van een bestaan dat er nooit echt geweest is. Edward gebruikt het personage Tony om te schrijven over zijn leven, het leven, een leven waarin hij een vrouw en een kind verliest – waarna hij zichzelf van kant maakt. Die noodlottigheid dringt pas tot Susan door wanneer hij niet komt opdagen. Een ultieme daad van artistieke sterkte is het, als verweer tegen het grootste verwijt dat hem werd aangewreven: “weakness”. Ah, een film die allesbehalve “weak” is. Ja, je wordt er als toeschouwer week van. Gedurende een week of wat.

PS: Er valt nog veel meer over te zeggen, maar dat heeft TheDiningDead al fantastisch gedaan. Hulde!

3,5*

In het jaar waarin iedereen dromen moest opbergen, een leven (voor even) vaarwel moest zeggen en zich moest aanpassen aan de staat der dingen, aan de ander, aan de eenzaamheid…in dat jaar moest ‘Nomadland’ wel een Oscar winnen, nietwaar?

Het is een ongewoon pretentieloze film voor zo’n grote prijs, een ode aan gewone mensen, een atypische verheerlijking van een ander soort Amerikanisme dan dat van het grote kapitaal of het onovertroffen succes. ‘Nomadland’ verheerlijkt, stipt aan, verkent, omschrijft: de verbroedering, de solidariteit, de doodgewone goedheid, de terreur van herinneringen, het slachtofferschap van een plunderend kapitalisme, de eenvoud, de pure menselijkheid van...nou ja, van wie? Hedendaagse nomaden.

Zij die nergens thuishoren, nergens kunnen aarden, nergens voet aan wal krijgen, de rust voorbij zijn…zij zijn een ander Amerika, een United States met een gezicht, een naam, een verhaal, een hoop ellende waar ze – ondanks de omstandigheden – toch iets mee weten aan te vangen.

Chloé Zhao maakt er nauwelijks iets bijzonders van, en toch is ‘Nomandland’ een kleine grote film. Een karakterstudie met weinig plot, weinig continuïteit…noem het een nomadische verteltrant, van ergens naar nergens, vooral veel onderweg…en je verveelt je geen seconde.

Juist, ontroerend. Daarom nog niet meesterlijk. Maar toch: ontroerend.

3,5*

Het is: het oerverhaal der romantiek, over liefdes die niet loslaten.

Het is: epiek, compleet van de werkelijkheid losgeslagen, Hollywood als dromenfabriek.

Het is: onrustwekkend, omdat het doelpubliek (meisjes die nog beschaamd zijn over het feit dat ze überhaupt menstrueren?) er een verkeerd beeld van relaties aan overhoudt.

Liefde is immers niet de vaststaande, noodlottige verbondenheid tussen twee individuen.

Wat dan wel? Welnu, liefde is veeleer het construct daarvan, het geloof tegen beter weten in, kortom het niet overtuigd willen geraken van de wetmatigheid dat liefde een werkwoord is, een dagdagelijkse keuze om tot elkaar bevoorrecht én veroordeeld te zijn, meer een toestand dan een onveranderlijk feit waar de externe krachten die het leven maken tot wat het is (afkomst, welvaart, tijd) afbreuk aan proberen te doen.

Dus is ‘The notebook’ een en al illusie.

Of liever: desillusie, voor wie daadwerkelijk iets van de film verwacht had.

Hoezo dan een nog milde score? Omdat Ryan Gosling en Rachel McAdams het wezenlijke van hun liefde - het luchtkasteel waar ze die zonovergoten zomer in toeven - mooi neerzetten, met danspassen in het luchtledige, een ballet op een godverlaten kruispunt (als metafoor voor de keuzes waar zij voor staan, en voor hun diametraal tegenovergestelde wegen tot nog toe), op een romantisch deuntje dat ze verdorie zelf moeten zien te verzinnen!

Juist ja, dàt is romantiek...romantiek als verzinsel om rotsvast in te geloven, althans voor zolang het redelijkerwijs duurt…ook dat toont de film, zij het vooral (helaas!) het nauwelijks te verteren gepoedersuikerde tegendeel.

2,5*

Na 'La Strada' was ik ietwat op m'n hoede voor een tweede Fellini, zeker één met de immer nadrukkelijke Giuletta Masina in de hoofdrol. In 'Le Notti di Cabiria' is ze gelukkig meer op haar plaats, als wild en grofgebekt personage, maar charmeren kan ze niet. Daarvoor heeft ze te weinig van dat lieve snoetje van Chaplin - een vergelijking die (buiten de inhoud van deze film om) trouwens erg goed opgaat.

Het verbaast me eens te meer dat Fellini een film maakt over de kracht hebben om door te gaan, om niet zomaar te zwichten voor het lot, en daar dan uiteindelijk een bruut en verbeten einde aan koppelt. Als het neo-realisme ergens vanaf druipt, dan is dat zonder twijfel van de grote omtovering in de verschrikkelijke finale. Cabiria is gedoemd om altijd een slachtoffer te blijven, ondanks haar goede bedoelingen en haar oprechte naïviteit. Uiteindelijk wordt ze de hele film lang gebruikt en misbruikt, en het schijnsel aan het eind van de tunnel blijkt uiteindelijk een vals baken van licht te zijn. Je wordt er niet bepaald vrolijk van.

Deze buitengewoon zwartgallige film heeft dus, inherent aan het verhaal, een hele hoop kwaliteiten, die Fellini helaas de nek omdraait met het trage tempo enerzijds (mijn excuses, maar ik ben een kind van dit tijdperk) en Giuletta Masina anderzijds. Hoe sterk deze actrice ook mag zijn, sympathie kan ze niet opwekken - integendeel. Ware er geen mooie regie geweest en enkele absurde plotelementen (Afrikaanse danseressen en vrolijke scholieren na Cabiria's "ontnuchtering"), dan was ik snel afgehaakt. Dit soort vondsten maakt de film echter cynischer, en juist dat contrast heeft mij als kijker (af en toe) geboeid.
Een meesterwerk? In het kader van wat de meer hedendaagse filmgeschiedenis durf ik daaraan te twijfelen. Maar...wie ben ik?
2,5*

Het goeie nieuws: de cinematografie. Wauw.

Het slechte nieuws: de idiotie. Von Trier probeert het lage (vulgaire) in aanraking te brengen met het hoge (de complexiteit van natuurwetenschap, literatuur, klassieke muziek, etc), maar de manier waarop is hopeloos gekunsteld. De ernst waarmee ons cultureel erfgoed in een uitdrukkelijk provocatief verhaal wordt geïntegreerd, mag zelfs regelrecht irritant worden genoemd.

Bovendien stelt de plot een paar problemen. De raamvertelling is banaal, omdat het karakter van Seligman onvoldoende wordt uitgewerkt. Dat ook hij een (seksueel) kruis draagt, is bij de haren gesleept, net als het (on)menselijke einde, alsof het opwekte mededogen koste wat het kost ontkracht moet worden door de afgrondelijke laagheid (de onweerstaanbaarheid van de lust) van ons humane wezens. De symboliek, de zogenaamde “inzichten” en vermeende empathie van de kamerintellectueel, de gemaakte zinsbouw van Joe’s bekentenissen: het mist naturel.

En dan is er nog het verhaal van de nymfomane – een gegeven dat von Trier opentrekt naar allerhande vormen van ontspoorde seksualiteit. Het gaat niet alleen meer over een verhoogd libido, maar ook over extremen in de beleving (sadomasochisme) en over een diffuus uitbreiden van de geaardheid. Hoe reëel is dat? Hoe relevant om tot een begrip te komen van de psychiatrische gesteldheid van nymfomanen? Vraag is bovendien of het logisch is dat Joe’s seksualiteit zichzelf uitholt, dat ze uiteindelijk “niet meer voelt” – weliswaar een schitterend “cliffhanger” aan het einde van het eerste deel, maar is dat inderdaad wat men ziet bij mensen met dit ziektebeeld, of dit “afwijken van de norm” – want von Trier lijkt het tot op zekere hoogte te willen verdedigen?

Enfin, veel op aan te merken. Bah, de cantus firmus, bah, het referaat naar Thomas Mann, bah, de verwijzingen naar religie, bah de bagger: voorwaar, ik zeg u, onzinnig!
Of je werkt ideeën uit, of je zwijgt erover. Dit soort halfslachtig aanraken van allerlei interessants zegt mij niets.

Kortom, behalve van de uitzonderlijke cinematografie: niet van genoten.

2,25*