Opinions

Ongemakkelijk en verontrustend verhaal over Zuid-Afrika

Heel veel trouwer aan een boek kun je als boekverfilmer niet zijn. Steve Jacobs regisseerde Disgrace naar de roman van de Zuid-Afrikaanse schrijver J.M. Coetzee en volgde niet alleen de verhaallijn secuur, maar roept ook precies dezelfde gevoelens op met zijn film als Coetzee deed met het boek. Ongemakkelijk en verontrustend. Zo heb ik het boek ervaren, en met dat gevoel ging ik ook de bioscoop uit.

Coetzee brengt je compleet in verwarring door de twee personages die hij schetst. Vader David Lurie is een intelligente hoogleraar literatuur, maar hij loopt in zijn dagelijks leven vooral zijn platte lustgevoelens achterna. En dat zonder scrupules en schuldgevoel. Zijn dochter Lucy is met haar vergaande empathie het andere uiterste. Zij offert zich desnoods op voor de ander, zelfs als die ander haar groot onrecht heeft aangedaan. Coetzee laat aan de lezer over voor wie je sympathie moet hebben. Hij maakt geen keuze voor jou, maar hij maakt het de lezer eigenlijk ook onmogelijk om te kiezen. Want met deze twee uitersten is het moeilijk een moreel oordeel te vellen.

Datzelfde ongemak zit in de film. John Malkovich speelt de harteloze hoogleraar die het aanlegt met een studente. Zonder gêne misbruikt hij zijn machtspositie, terwijl hij juist het meisje had beloofd zich te zullen inhouden. Als hij later voor een hoorzitting van de universiteit moet verschijnen vanwege de onbetamelijke relatie, spreekt hij de commissieleden met dedain toe. Hij weet dat hij fout zit, maar legt zich op voorhand neer bij zijn gedrag. Hij is een man die zijn lusten volgt en geen weet heeft van goed en kwaad.

Zijn carrière is over en hij zoekt rust bij zijn dochter die in de Karoo woont, een heet en uitgestrekt deel van Zuid-Afrika. Daar weet Lucy zich al jarenlang staande te houden, ondanks dat ze alleen is. Ze beseft dat het land voor haar als blanke steeds onveiliger is, maar ze wil er blijven wonen en zoekt manieren om zich aan te passen. Als haar vader bij haar logeert, gebeurt echter het onvermijdelijke. Beiden worden het slachtoffer van een nietsontziend geweldsmisdrijf en dat zet het leven van de twee totaal op z'n kop.

De personages krijgen hun uitwerking en diepgang in de manier waarop met deze gebeurtenis wordt omgegaan. David is kwaad en zoekt zijn recht, Lucy is gedwee en ondergaat het met veel verdriet. Hij is een bezorgde vader die wil dat zijn dochter dit onveilige land verlaat. Zij is een eigenzinnige vrouw die zich niet laat gezeggen door haar vader. Ze probeert hem duidelijk te maken dat zij hier de spelregels bepaalt, ook als hij die niet begrijpt.

Zoals gezegd is het moeilijk om met een van beide personages helemaal mee te voelen. Lucy is te gedwee en lijkt over zich heen te laten lopen, David is te opvliegend en heeft geen besef van de verhoudingen op het platteland. En hoeveel recht van spreken heeft deze man nu helemaal? Hij is toch het monster uit een gedicht van Byron dat hij zijn studenten voorlas? Het monster dat gewoon maar doet en zich niet afvraagt of iets goed of slecht is? Hoe kan hij dan oordelen over andere monsters?

Disgrace gaat over heel veel tegelijkertijd. Het is een verhaal over Zuid-Afrika, waarbij David de oude generatie is van de witte elite die neerkijkt op de zwarte bevolking. Lucy is de nieuwe generatie die probeert nieuwe manieren te vinden om als zwart en blank samen te leven. Ze is bereid haar land op te geven voor de zwarte bevolking die daar in haar ogen recht op heeft.

Het is ook een verhaal over liefde en lust. Over het najagen van eigen plezier, versus zich inleven in een ander en zich kunnen geven. David leert op deze plattelandsgemeenschap iets voor een ander te doen, uit liefde. Hij helpt dorpsgenoot Bev die een dierenkliniek runt. Samen maken ze de zwerfhonden af die door de streek dolen. Bev leert hem dat je alleen met liefde zo´n dier dood kan maken. David denkt lange tijd dat lustgevoelens niet te onderdrukken zijn en als je die toch onderdrukt, dat je dan het wezen van een mens aantast.

En het is een verhaal over een vader en een dochter. Hij beseft nog niet dat zij zelfstandig is en eigen keuzes maakt. Hij schuilt weliswaar bij haar als zijn leven in de soep is gelopen, maar hij kan niet accepteren dat zij in eigen huis en op eigen land de regels bepaalt. Met heel veel moeite begint hij de persoonlijke verhoudingen in het dorp te begrijpen. Lucy maakt het haar vader ook niet gemakkelijk. Ze maakt hem geen deelgenoot van hetgeen haar overkwam tijdens de gewelddadige overval. Ze lijkt hem te verwijten dat hij haar niet kon helpen, maar ze is ook niet bereid haar nood bij hem te uiten. Zo wordt zij voor hem volledig onbereikbaar en dat maakt bij hem een groot verdriet los. Maar heeft hij verdriet om haar, of is zij slechts een bijfiguur in zijn eigen leven en heeft hij vooral zelfmedelijden?

Scherpe dialogen en topacteerwerk in toneelmatige film

Alleen al de topcast, bestaand uit Meryl Streep en Philip Seymour Hoffman, is reden genoeg om naar Doubt te kijken. De twee giganten zijn tegenstanders in dit toneelstuk dat door de schrijver zelf ook als film is geregisseerd. Streep is non en hoofd van een school in The Bronx, Seymour Hoffman is de nieuwe priester in de gemeente die waakt over kerk en school. Vlak na de moord op president Kennedy is de samenleving nog geschokt en zoekende. Zo ook de kerk.

Father Flynn streeft naar modernisering van de kerk. Hij wil op een menselijke en gevoelige manier omgaan met zijn kerkleden en met de kinderen op school. Warmte en menselijkheid zijn zijn karaktereigenschappen. Sister Aloysius is van de oude stempel. Een balpen is al een verfoeilijke moderniteit. In haar school moet orde en soberheid heersen. De leiding dient in haar optiek streng in te grijpen en niet te veel gevoelens te tonen.

Deze twee stijlen botsen in de New Yorkse gemeente. Maar de echte clash gaat over iets veel ingrijpenders. Sister Aloysius heeft reden om aan te nemen dat Father Flynn niet van de jongens af kan blijven. Ze heeft geen bewijs, maar haar mensenkennis en een paar vage aanwijzingen zijn voor haar genoeg om een confrontatie met de priester aan te gaan. Father Flynn voelt zich onheus aangevallen en meent dat de non via dit gerucht vooral de richtingenstrijd tussen hen wil aangaan.

Twijfels zijn er, conform de titel van de film, niet alleen bij de personages, ook als kijker wordt je heen en weer geslingerd tussen de beide kampen. Father Flynn is heel aardig en goedmoedig, maar is hij ook niet té close en handtastelijk? Sister Aloysius heeft duidelijk het beste voor met de mogelijk misbruikte leerling, maar hoe kan ze zo zeker zijn van haar zaak? Als de moeder van de leerling haar verhaal doet (een prachtige bijrol van Oscar-nominee Viola Davis) dan komen er nog meer nuances bij.

De film was een toneelstuk en is eigenlijk toneel gebleven. Dat is de zwakte van de film. Tegelijkertijd bezorgt dat de film ook enkele hoogtepunten. De beelden zijn allemaal prachtig, maar in een toneelmatige film draait het uiteindelijk om de acteerprestaties en de dialogen. Doubt is dan ook vooral een zeer genietbare film door een paar superspannende dialogen waarvoor de maker zeer ruim de tijd inboekte. Streep en Seymour Hoffman gaan een paar mooie confrontaties aan. Maar ook de scène van de non en de moeder is zeer indrukwekkend.

Veel blijft impliciet in die dialogen. De personages tasten elkaar af en dagen elkaar uit. Als kijker zit je op het puntje van je stoel en weeg je elk woord op zoek naar de waarheid. Het einde van de film is wat onbevredigend en ook het thema Twijfel is onduidelijk uitgewerkt. Maar als acteursfilm is Doubt absoluut de moeite waard.

Verre voorouder van Lady Di ongelukkig in de liefde

Georgiana Spencer (een verre voorouder van Lady Diana) trouwt in 1774 op haar 17e jaar met William Cavendish, hertog van Devonshire. Ze is knap en zeer intelligent, maar er staat haar maar één ding te doen: een zoon baren. Die zoon moet de 6e hertog van Devonshire worden. Hoe hoffelijk William ook lijkt, van enige liefde of affectie is geen sprake. Hij verricht zijn daad en speelt verder liever met zijn honden dan dat hij zijn vrouw aandacht schenkt.

Dit waargebeurde verhaal is in een geromantiseerde versie verfilmd door Saul Dibb (The line of beauty, Bullet boy) die hiermee meteen zijn grootste productie ooit maakt. Keira Knightley in de hoofdrol als mooie gravin is niet verrassend. In Pride & prejudice en Atonement speelde ze ook al chique dames in gegoede families. Ralph Phiennes is hier de onverstoorbare hertog die lomp en zakelijk is en zijn vrouw van alle luxe voorziet maar haar geen liefde schenkt.

Het is een klassiek verhaal, al is het verrassend dat Georgiana vol verwachting aan haar huwelijk begint. Ze houdt er geen liefde op na die ze moet achterlaten als ze wordt uitgehuwelijkt. In het begin geniet ze dan ook met volle teugen van het rijke leven en de high society waarin ze zich mag begeven. Het is voor haar niet genoeg om louter vrouw-van te zijn en daarom stort ze zich in de politieke kringen waarmee de hertog bevriend is. Met haar opvallend modieuze jurken is ze een onderwerp van de society-pers.

Het is geen verrassing dat Georgiana geen zoon baart. Dat drama lag van meet af aan op de loer. De verhoudingen in huize Cavendish worden dan zo mogelijk nog liefdelozer. Zo ontrolt zich het klassieke drama van een in een mannenmaatschappij opgesloten ambitieuze vrouw. Niet bijster origineel, maar wel goed gespeeld en prachtig in beeld gebracht.

Jammer dat de maker zich niet durft te richten op één drama. Hij kiest ervoor een langer deel van het leven van de hertogin in beeld te brengen. Daardoor springt de film steeds vooruit in de tijd. Die sprongen zijn goed te volgen, daar ligt niet het probleem, maar door de mechanische manier waarop het verhaal wordt voorgeschoteld, is het moeilijk het drama te voelen. Steeds krijg je de belangrijke hoogte- en dieptepunten in het leven van de hertog en hertogin te zien, maar echt meeleven lukt bij die springerige stijl bijna niet.

Jammer, want je voelt dat er een tweede laag is, dieper dan alleen het drama van Georgiana. Ook de hertog zelf heeft het er zichtbaar moeilijk mee dat hij op zo'n kille en zakelijke manier bezig is met zijn opvolging. Het verhaal zou veel aan diepgang hebben gewonnen als de film over een korter deel uit deze levens zou zijn gegaan en meer de tijd was genomen om die dilemma's uit te werken.