Opinions

Hoe formuleer je in Rusland kritiek op Poetin? Door een film te maken waarin het geloof maniakale trekjes krijgt - in het geval van de film via de bijbel, maar het had ook de koran kunnen zijn of via welke dogmatische lezing dan ook. Expliciet wordt deze kritiek wanneer de biologielerares woedend uithaalt naar het begrip 'dictatuur', terwijl op de achtergrond onscherp het portret van Poetin in beeld is.

De film zet tegenover maniakaal geloven het Westerse rationele denken in de persoon van de lerares en je gaat je afvragen of dit denken ook geen maniakale trekjes heeft.

Had ik wat met de film? Ja en nee. Het onderwerp is actueel, de regisseur kan filmen - soms op het gewaagde af in zijn montage en soms lange takes. Dat is mooi. Maar zoals vele parabels vliegt ook deze film regelmatig uit de bocht om de boodschap vooral maar helder over het voetlicht te brengen. Dat is dan jammer.

Van een documentaire die een kijkje geeft in de keuken van topsport, verwacht je een indringend relaas, diepgang, verscheurdheid, twijfels, extase - en ook reflectie. Jammer genoeg maakt deze film dat grotendeels niet waar.

Vele opgewarmde fragmenten die we al kennen van de NOS - wedstrijden, gesprekken na afloop - met soms dat inkijkje waarnaar we zo benieuwd zijn. Helaas zijn de meeste inkijkjes van een bedroevende oppervlakkigheid. We weten bijvoorbeeld dat de Franse trainer van Femke Heemskerk een tiran is en dan wil je weten wat daarachter zit, hoe de zwemster dat ervaart, waaruit de gedrevenheid voortkomt. Enfin, talrijke vragen kan ik bedenken waarop iemand een antwoord zou willen hebben. Ze worden zelden beantwoord.

Heel soms glimt er enige diepgang en dan realiseer je je hoe indringend deze documentaire had kunnen zijn, bijvoorbeeld wanneer de zwemster off screen vertelt hoezeer ze opziet tegen dat gesprekje achteraf, hoe ze draalt en mentaal een knop probeert om te draaien, dan diep ademhaalt om vervolgens het gesprek maar weer aan te gaan voor de camera.

Dit soort scènes vormen briljante uitzonderingen die hopelijk in de onontkoombare TV-versie niet weggesneden zullen worden.

Wat een prachtige, kleine film!

Langzaamaan wordt duidelijk hoe het verleden van verschillende dorpelingen voedsel geeft aan allerlei verhalen die in gang worden gezet door de komst van een Joodse vader en zoon met twee koffers als bagage. Een piepklein gegeven met relatief grote consequenties.

Menig dorpeling begint zich af te vragen waar h/zij was en wat h/zij deed, toen de Duitsers .... en toen de Russen ... met de Joden. Thema's als schuld en schuldgevoel krijgen vorm in de film. Vergoeilijken ('Ik was heus niet zo slecht'), angst ('Komt er nu wraak?'), weglopen ervan. Menselijke thema's die aan actualiteit niets verloren hebben.

De film plaatst zich nadrukkelijk in een filmgeschiedenis. De aankomst van de trein, de Z/W-beelden en de verfilmde tijd die parallel lijkt te open aan de kijktijd doen denken aan de film High Noon. Het thema van de vreemdeling die een gemeenschap 'wakker schudt' roept de film Teorema van Pasolini op. Er zijn mindere voorbeelden denkbaar.

Na tien minuten werd ik zelf even rusteloos als hoofdpersoon Julie, een gescheiden moeder van twee kinderen die in haar bijna eentje alle ballen in de lucht probeert te houden. Dat is een compliment voor de film. De montage en de voortjagende elektronische muziek laten je tot in je kleine teen meevoelen met de vrouw. De beelden van een onrustig Parijs waar het OV staakt en mensen van hot naar her rennen, vormen een fraaie metafoor voor Julie's leven.

Jammer dat de film dit gevoel niet blijft overdragen. Hiervoor is het scenario te dunnetjes en zelfs te zwak. Laat ik het voorzichtig zeggen, enige diepgang is ver te zoeken en de voorspelbaarheid van vele scènes is wel erg groot met als klapper dat al mijn voorspellingen tijdens het kijken uitkwamen.

Het voorspelbare slot van de film is dan wel weer mooi. Ondanks de verandering zal het leven van Julie hetzelfde blijven. Dat gun je haar niet, en maakt dat je na afloop nog vijf minuten aan de film denkt.

De film geeft - zonder moraliserend of pamflettistisch te zijn - indringend het traject weer dat een meisje toentertijd gedwongen was af te leggen met risico voor eigen leven en dreiging van celstraf. De voor mij troostrijke gedachte dat we tegenwoordig gelukkig in een andere tijd leven, werd vervolgens wreed verstoord.

"Wat een vreselijke tijd zijn de jaren vijftig en zestig geweest voor meisjes die ongewenst zwanger werden," moest ik na afloop van de film kwijt tegen een onbekende vrouw achter mij in de filmzaal. Ze keek keek me niet-begrijpend aan.

"In Polen demonstreren op dit moment mensen voor het recht op abortus. In Amerika ga je in sommige staten de gevangenis in," antwoordde ze. "En wat dacht je van de christelijke politieke partijen in Nederland?"

Hoe krijgen we anti-abortusdemonstranten zover dat ze deze film gaan zien?