Final Account (2020)

De Britse documentairemaker Luke Holland volgt in de voetstappen van Claude Lanzmann door zich te richten op een groep die ten tijde van Shoah (1985) onvoldoende bereid bleek om voor de camera te spreken over de massamoord op Joden in Duitsland: Naziofficieren en leden van verenigingen of instanties die het gedachtegoed van de Nazi’s uitdroegen. In 10 jaar interviewde hij 300 mensen. Het eerste uur luisteren we vooral naar mensen die hun fouten erkennen en verantwoordelijkheid nemen, maar die ook inzicht geven in hoe ze tot hun keuzes kwamen. Dit deel is interessant, maar levert weinig nieuwe inzichten op. Het dramatische hoogtepunt is het gesprek dat Hans Werk in 2011 heeft met een aantal geradicaliseerde studenten in de ruimte waarin januari 1942 de Wannseeconferentie werd gehouden. Holland volgt dat met gesprekken met oud-officieren die minder rouwig zijn over hun eigen verleden. In navolging van Lanzmann stelt Holland de confronterende, noodzakelijke vragen. De titel heeft een dubbele lading, omdat in 2015 terminale kanker was vastgesteld bij Holland. Hij overleed 3 weken nadat Final Account in première was gegaan in de Verenigde Staten.

Een op zich potentieel erg interessante insteek - een stel bejaarde SS-ers laten vertellen hoe ze op hun spreekwoordelijke laatste levensdag precies tegen hun verleden aankijken. Deels werkt het, deels ook niet. Het zal niet eenvoudig zijn geweest om voldoende materiaal bij elkaar te krijgen, en dat vertaalt zich naar een groot aantal personen die we aan het woord zien. Was het niet beter geweest om veel minder, zeg max 5 aan het woord te laten en daardoor meer focus aan te brengen? Maarja, dat moet dan ook maar lukken - en je moet zelf ook nog lang genoeg tijd hebben om er iets van te maken. En met de persoonlijke insteek zit er in ieder geval aan het einde een duidelijke rode draad in - een motief, een antwoord op de vraag 'voor wie maak je deze documentaire'. En behalve dat, het is wel heel, heel duidelijk dat in tegenstelling tot het eeuwige 'wir haben es nicht gewusst' iedereen precies wist wat er aan de hand was - en de meesten zijn daar nu, zoveel jaren later, ook eerlijk over. En natuurlijk de uitzondering, die beweert dat de SS alleen maar uit modelsoldaten bestond. Kennelijk even vergeten dat de SS ook de organisatie van de kampen onder zich had. Even lachwekkend en tegelijkertijd triest de SS-er die zijn verafgoding voor Hitler nog steeds belijdt. Nee, van die joden, dat had niet gehoeven, die hadden ze ook wel naar een ander land kunnen sturen. Kennelijk even vergeten dat dat op hetzelfde neerkomt, en indertijd ook al als smoesje gebruikt werd. Des te schokkender dat precies dat ook nu nog straffeloos wordt geroeptoeterd door politici. Ja, ook bij ons. Om je kapot te schamen, dat we daar allemaal bij staan en het laten gebeuren. Net als al die Duitsers toen.