To Be or Not to Be (1942)

“So they call me Concentration Camp Ehrhardt?” Geweldige klassieker die satire en de Tweede Wereldoorlog bijna achteloos combineert. To Be or Not to Be laat zien dat ook een komedie op effectieve wijze een politiek belangrijke en menselijke boodschap kan verkondigen. De film heeft een serieuze kant, maar er valt ook genoeg te lachen en Lombard en Benny zijn fantastisch. Vooral de scènes rond Ehrhardt (Sig Ruman) zijn briljant. Het de script zit sowieso ingenieus in elkaar, en regisseur Lubitsch zorgt ervoor dat geen enkele scene overbodig aanvoelt. Het tempo ligt hoog en To Be or Not to Be is een film die constant weet te verassen.

Zeer vermakelijke komedie die entertaint van begin tot eind. De film verandert van een soort backstage toneelstuk in een dolkomische klucht boordevol zwarte humor. Het is opvallend goed geschreven en de cast speelt geweldig op elkaar in. Vooral Jack Benny steelt de show als jaloerse echtgenoot en 'Concentration Camp Ehrhardt'. De dialogen zijn simpelweg geniaal en combineren pure onzin met scherpzinnigheid. De schrijver behandelt het publiek niet als idioten en laat e.e.a. aan de verbeelding over. Verder dus een bijzonder boeiend verhaal, waarin de Nazi's voortdurend in de maling worden genomen door een bende ruziënde Poolse toneelspelers. Het is een waar spektakel dat spionage, verraad, de dreiging van Nazi Duitsland, maar ook het zelfingenomen gedrag van acteurs op een fantastische wijze in het belachelijke trekt. De film bevat enkele screwball elementen, maar Carole Lombard transformeert gelukkig niet volledig in het typische warhoofd dat haar man het leven zuur maakt. Het verhaal en de humor heeft meerdere lagen die allemaal mooi samensmelten. Een verrassing, want Lubitsch had hiervoor weinig indruk gemaakt.

Deze komedie behandelt een bloedernstig onderwerp met humor. Er zitten leuke oneliners en woordspelingen in, maar het is vooral satire. De plompe nazi’s worden op de hak genomen, maar ook het theatergezelschap. Lubitsch drijft mild de spot met de ijdelheid en de ambities van de acteurs. Shakespeare wordt geciteerd in de titel en in de monoloog van Shylock. Maria Tura had haar bewonderaar beter na Ophelia's zelfmoord ontvangen, want dan had ze het volledige vijfde bedrijf ter beschikking. De acteurs spelen verschillende rollen, zowel op als naast het podium. Vermommingen zijn een basiselement in de plot. Soms worden ze herkend, maar niet wanneer het er echt op aan komt. De grap met de Hitlerimitator wordt niet-chronologisch getoond, om de kijker op het verkeerde been te zetten. Het hoogtepunt van de maskerade vormen twee gesprekken: eerst tussen de echte professor en de nepkolonel, vervolgens tussen de de echte kolonel en de nepprofessor - telkens met Joseph Tura in vermomming. Jack Benny blinkt uit als de acteur die deze imitaties neerzet. Carole Lombard speelt een prima donna zonder vliegangst - de ironie van het noodlot. Sig Ruman is getypecast als logge Teutoon. Felix Bressart speelde vaak joodse nevenpersonages. Ernst Lubitsch, die Duitsland reeds in de jaren ‘20 verliet, maakte met gewaagde grappen over de oorlog duidelijk dat hij goed wist wat er gaande was in z'n geboorteland. Dat hij de "Militaire" polonaise van Chopin gebruikte, kan geen toeval zijn.