Opinions

Ik heb deze docu tot de helft volgehouden, en het enige dat ik al die tijd dacht was: 'Volgens mij verdient deze man een véél betere documentaire!' Heel veel talking heads, waarbij ik me van driekwart afvroeg waarom hun mening over Cole er toe deed. Voor iemand die (volgens deze mensen) schijnbaar zo'n geweldige persoonlijkheid en muzikant was/had, blijft de docu op beide punten heel erg oppervlakkig. Los daarvan vond ik de structuur erg hak op de tak en ontbrak er enige vorm van suspense.

Volgens mij is het nog even wachten op een docu die Cole meer recht doet. Tot die tijd kun je beter zijn muziek opzetten.

Omdat ik deze film jaren geleden in slechte kwaliteit en zonder ondertiteling heb gezien, was ik blij toen deze film op MUBI verscheen. Ik kende de reputatie van de film als een poëtische, essayistische uiteenzetting van de holocaust (nu vanuit de slachtoffer omschreven term de shoa omschreven, die gebruik maakt van gruwelijke authentieke beelden. Gezien recente ontwikkelingen op het gebied van antisemitisme en aan fascisme gerelateerde pogingen om aan de stoelpoten van Westerse democratieën te zagen moest ik de film maar meteen kijken.

De film werd gemaakt toen de holocaust door de Fransen na de oorlog nog werd gezien als een 'zaak voor de Joodse bevolking' om zich mee bezig te houden en was een poging dit beeld bij te stellen, en bevat nieuw in kleur geschoten beeld, maar ook fotografisch materiaal uit Engelse, Duitse, Franse en Nederlandse (de Westerborkfilm) archieven

Er is hierboven een paar keer benoemd dat de film als (verplicht) lesmateriaal zou moeten dienen, een gedachte die tijdens het kijken ook door mijn hoofd is geschoten. De kracht - maar ook meteen het moeilijke - van de film is de non-gespecifieerde manier waarop Resnais de massamoord op de Europees-Joodse bevolking en een ieder die de nazi's onwaardig achtten, behandelt.

De filmmaker heeft later dromerige en zuchtend filosoferende films gemaakt als Hiroshima Mon Amour en Last Night at Marienbad, maar in vergelijking met die films laat hij je in deze film niet wegdromen, maar hypnotiseert de film de kijker om die vervolgens rustig emotionele klappen uit te delen. De kijker wordt tijdens de film gedwongen na te denken over wat hier er in vredesnaam heeft plaatsgevonden. Niet alleen binnen de genadeloos bewaakte hekken van de concentratiekampen, maar ook op het niveau van vragen over schuld, naastenliefde, verantwoordelijkheid en ons beeld van mens en de samenleving waar hij of zij deel van uit maakt.

De (voor 2023) droge voice-over - soms begeleid door een soms wel heel sierlijk orkestje - benoemt historische feiten, maar besteedt vooral aandacht aan de gruwelijke, onmenselijke behandeling van de nazi's. Resnais presenteert deze als gevolg van het gevolg van een hysterische, op waanideeën gebaseerde ideologie, maar de filmmaker herkent ook de planmatige, 'geordende', fabrieksmatige aanpak van de daders. Resnais doet dit alles zonder iets over Hitler of het nationaalsocialisme uit te leggen, omdat dat dit alleen maar zou afleiden van het totale menselijke leed - en het Joodse in het bijzonder - dat centraal staat. Wel kan hem (met terugwerkende kracht?) worden verweten dat de voice-over de totale ontmenselijking soms op wrange wijze verwoordt, soms op het dichterlijke af (cliché-opvattingen over moeilijke, serieuze, wijsneuzerige, essayistische Franse arthouse-cinema schoten óók door mijn hoofd).

In plaats van in te gaan op 'de weg naar de holocaust', door bijvoorbeeld de politieke situatie in het Duitsland van 1933 te schetsen, of de (eeuwenlange) anti-Joodse propaganda te ontleden, beperkt Resnais zich tot het meest extreme dat op foto en film is vastgelegd, overigens geheel zonder te benoemen wie deze beelden heeft geschoten en met welk doel (of zelfs maar naar welk kamp we kijken). Dit maakt het een puur cinematische benadering van de grootste mensenschending die in (minstens) de 20e eeuw heeft plaatsgevonden, en dat is er een waar vergassing, verbranding, marteling onder het mom van zogenaamd wetenschappelijke experimenten en verkrachting van de slachtoffers - op een onvoorstelbaar massale schaal - onderdeel van zijn.

Deze methode van Resnais kan, gezien het onderwerp, als problematisch worden gezien omdat esthetisering altijd op de loer licht - hoe verschrikkelijk het onderwerp ook is. Op het moment dat Resnais tegen het einde van de film een statisch beeld van een groep op elkaar gestapelde menselijke lijken toont, die qua houding van de camera lijken weg te vluchten, is moeilijk vol te houden dat hier geen sprake is van de audiovisuele 'verleiding' van film die het zo moeilijk maakt om weg te kijken van het scherm. Dit, in combinatie met het (eerder genoemde) ontbreken van een historische duiding van de gebeurtenissen, is een prima argument om de film níet op scholen te laten zien.

Maar voor mij was dit precies wat mij zo raakte aan de film. Juist doordat er geen poging wordt gedaan de holocaust uit te leggen of te verklaren, maar te benoemen en te laten zien in een steeds meer beklemmende volgorde. Resnais stelt via de voice-over de juiste vragen - hoe heeft dit kunnen gebeuren, wat betekent dit, wie is er verantwoordelijk en welke verantwoordelijkheid dragen we gezamenlijk met ons mee de toekomst in - maar om over die vragen na te denken moet je de kijker wel bij de lurven grijpen om te de noodzaak van deze vragen voelbaar te maken, op het uitbuitende af.* En dat is een argument om de film (met de juiste uitleg) wél op scholen te laten zien.

Hierboven werd door Spiekercoen al de scene genoemd met de gigantische berg haar als een scène die de totale waanzin van de holocaust probeert te communiceren. Zo zijn er meer momenten: een levende voet waar de bovenhuid met medische zorgvuldigheid met vergif is afgebrand, een lijk met een gat waar het oogkas hoort te zitten, maar ook een doorgebladerd documentatiehandboek waarin de moordstatistieken zijn bijgehouden en een foto vanuit een kamp, waarbij we door de tralies heen een contrasterend uitzicht hebben op een deftig Europees gemeentegebouw.

Het feit dat zo veel van zulke beelden allemaal methodisch zijn samengebald in een half uur, maakt Nuit et Brouillard ook 70 jaar later nog steeds een van de beste filmische pogingen om de holocaust te (be)vatten.

Noot: Resnais maakte de film niet zijn eentje. De film werd geschreven door de dichter Jean Cayrol, een overlevende van het Mauthausen-Gusen-concentratiekamp, en de muziek werd geschreven door de Joods-Duitse Hanns Eisler. Verder kreeg hij voor de montage hulp van New Yorker Chris Marker. Voor meer informatie over hoe Resnais de opdracht kreeg vanuit, klik hier.

* Wat dat betreft wordt Resnais' motivatie voor de film (nog) duidelijker als je leest hij deels gemotiveerd was om de film te maken zodat hij zijn landgenoten kon waarschuwen voor herhaling van het schenden van mensenrechten, specifiek in de context van de net begonnen Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog. Daar vonden mishandeling en internering al lang en breed (weer) plaats. Wat dat betreft ook prima toepasbaar op onze 'politionele acties' in Indonesië.