Anselm - Das Rauschen der Zeit (2023)

Anselm Kiefer wordt tot de belangrijkste hedendaagse kunstenaars gerekend, maar ik kende hem eigenlijk niet. Het eerste wat deze documentaire over hem en zijn werk leert is dat hij een leerling is van Joseph Beuys en dat zijn schilderijen heel groot zijn. Mooi kun je zijn schilderijen niet noemen: hij is ook de eerste om toe te geven dat hij geen talent heeft voor schilderen (net als Van Gogh ook geen talent had en met wie hij zich dan ook verwant voelt). Zijn schilderijen of landschappen zijn ook lelijk in de zin dat ze somber zijn en vooral vernietiging tonen (ook letterlijk als hij zijn werk met een brander te lijf gaat), hetgeen verband houdt met wat hem wellicht het meest kenmerkt: zijn werk is post-WO II in de zin dat hij is opgegroeid in Duitsland na WO II waarbij hij op een eigen manier worstelt met nazi-Duitsland om tot de conclusie te komen dat geschiedenis niet rationeel is te begrijpen om welke reden hij gebruik maakt van mythen (of een gelaagde stapeling van verhalen zoals ook zijn schilderijen een stapeling van verschillende materialen vormen). Op een abstracter niveau wordt zijn werk gekenmerkt door de combinatie van orde en chaos, van het zijn en het niets, van schepping en vernietiging. Wat Kiefer zelf zegt neigt vaak naar et filosofische of zelfs raadselachtige, hetgeen hij wellicht gemeen heeft met de dichter Paul Celan die in de documentaire regelmatig geciteerd wordt. Wat de relatie tussen de twee is, maakt de documentaire overigens niet duidelijk: de documentaire biedt sowieso weinig informatie (de paar minuten Nieuwsuur over de kunstenaar leverde meer informatie op) en is meer impressionistisch dat zo wel de (sombere) sfeer van zijn werk goed weet over te brengen.

Regisseur Wim Wenders en kunstenaar Anselm Kiefer hebben hun geboortejaar (1945) en hun geboorteland (Duitsland) gemeen, en daarmee een angstaanjagend verleden. Bij Kiefer leidde dit tot enorme kunstobjecten, geïnspireerd door mythologische figuren en door schrijvers als Celan en Bachmann, in een poging het onuitsprekelijke te verbeelden. Wenders op zijn beurt werkte twee jaar aan zijn eigen kunstwerk: een verbeelding van Kiefer en zijn werk met de hulp van Kiefer, zijn inspiratiebronnen en zijn werk. Het resultaat is beeldend, muzikaal, niet uitleggerig, verbluffend en zwaarmoedig, met af en toe een lichtpuntje. Twee kolossen die elkaar troostend op de schouder kloppen.

De Duitse kunstenaar Anselm Kiefer werd twee maanden voor het einde van de Tweede Wereldoorlog geboren. Eind jaren 60 raakte hij in opspraak door een aantal kunstwerken waarin hij de zwijgcultuur rondom het Nazi-verleden aan de kaak stelde. De combinatie van zijn productiviteit en de omvang van veel van zijn werken – dat Wenders op vermakelijke wijze duidelijk maakt – vereist een fabriekshal als opslagplaats. Wenders volgt Anselm terwijl die op zijn fiets door zijn ‘atelier’ rijdt en laat het oog van de camera vallen op een aantal complexe kunstwerken die Anselm passeert. Geinige beelden, maar over de maker van de kunstwerken komen we niet zo gek veel te weten. Kritische vragen stellen doet Wenders al helemaal niet. Een oogstrelende, maar oppervlakkige documentaire vol aristiekerige ansichtkaarten. Gezien in 2D en dat doet je verlangen naar de 3D-versie, die daarom ½ ster extra verdient.