Opinions

Vergeet de verschrikkelijke remake met Mel Gibson uit 2010, eveneens geregisseerd door Martin Campbell. Deze nam ook plaats in de regisseursstoel voor deze oorspronkelijke serie, maar met een wereld van verschil.

Deze mini-serie uit 1985 werd overladen met BAFTA's, de hoogste Britse onderscheiding voor film en televisie.

En het is niet moeilijk om te raden waarom: Edge of Darkness voelt niet aan als een misdaadserie, maar als het midden tussen gotische horror en een Arthuriaanse legende, waarin de krachten van Licht en Duisternis met elkaar strijden om het lot van de wereld. De serie is al kwalitatief hoogstaand, maar de sublieme som der delen ontstijgt verre haar oorspronkelijke genre-conventies.

De immens talentvolle Bob Peck speelt de rol van Ronald Craven, een rechercheur ergens in Engeland. Als op een avond zijn dochter omkomt bij een aanslag die voor hem bedoeld lijkt, gaat de stoïcijnse speurder op onderzoek uit. Gaandeweg komt hij erachter dat zijn dochter Emma (Joanne Whalley) deel uitmaakte van een milieuorganisatie, die op haar beurt onderzoek deed naar Northmoor, een geheime, streng beveiligde nucleaire installatie in het noorden van Engeland. Terwijl Craven's onderzoek vordert, wordt hij benaderd door leden van de Britse geheime dienst, die eveneens geïnteresseerd zijn in Northmoor. Zij brengen hem in contact met Darius Jedburgh (Joe Don Baker), een onconventionele CIA-agent die in opdracht van zijn regering de ontwikkelingen rondom Northmoor nauwlettend in de gaten houdt. Gezamenlijk trekken zij op tegen de Fusion Corporation of Kansas, voorgezeten door de sinistere Jerry Grogan (Kenneth Nelson). Zijn bedrijf exploiteert Northmoor op nietsontziende wijze, zich onderwijl beramend op grootse plannen die de wereld ernstig in gevaar brengen. Als Craven en Jedburgh in Northmoor inbreken om de waarheid omtrent de installatie aan het licht te brengen, kan een definitieve confrontatie niet uitblijven.

Er zijn vele pluspunten te noemen aan deze fenomenale serie, maar het belangrijkste pluspunt is toch wel het uitmuntende scenario van Troy Kennedy Martin, eveneens verantwoordelijk voor de succesvolle serie Reilly: Ace of Spies (1983), met Sam Neill als de suave meesterspion Sidney Reilly, en deels geregisseerd door Martin Campbell.

Kennedy Martin laat de relatie tussen Craven en zijn dochter Emma een belangrijke rol spelen in het verhaal. Craven heeft zijn vrouw enkele jaren daarvoor aan kanker verloren, en sindsdien heeft het contact tussen Craven en Emma zich verdiept daar zij in deze donkere periode emotioneel op elkaar aangewezen waren. Wanneer Emma totaal onverwacht op wrede wijze omkomt is dat voor Craven opnieuw een grote schok. Gedurende zijn onderzoek komt hij erachter dat zijn dochter, als exponent van een zeer activistische generatie, niet alleen met zeer gevaarlijke dingen bezig was, maar dat zij dit deel van haar leven voor hem verborgen hield. Eigenlijk kende hij Emma dus helemaal niet zo goed als hij dacht. Kennedy Martin maakt dit op even eenvoudige als indringende wijze duidelijk: op sommige momenten is Emma weer aanwezig en richten zij en Craven het woord tot elkaar – een niet-begrijpende, bezorgde, soms boze vader die steeds meer begint te ontdekken van het leven en de keuzes van zijn jongvolwassen dochter terwijl hij haar, langzaam maar zeker, voor altijd los moet laten. Het waren met name deze ‘kleine’ momenten, met subliem spel van Bob Peck en Joanne Whalley, die Edge of Darkness voor mij onvergetelijk maakten.

Daarnaast put Kennedy Martin voor het verhaal uit tal van bronnen, o.a. Arthuriaanse legenden en de folkloristische figuur van ‘The Green Man’, de verpersoonlijking van de innige relatie tussen mens en natuur in het voor-christelijke Engeland. Ook is er ruimte voor de omstreden Gaia-hypothese van de wetenschapper, onderzoeker en milieuactivist Dr. James Lovelock. Deze hypothese, genoemd naar de aardgodin Gaia, stelt dat de aarde en haar natuur een intrinsiek met elkaar verweven organisme is dat, om haar voortbestaan te verzekeren, zich van elke bedreiging zal ontdoen. Wanneer de mens door voortdurende industrialisatie en milieuverontreiniging de ecologische balans dreigt te verstoren zal de natuur hierop reageren, hetgeen het einde van de mensheid zal betekenen. Nu wereldwijd de, vaak verwoestende, gevolgen van klimaatverandering steeds voelbaarder worden, lijkt Lovelock’s hypothese relevanter dan ooit.

Ook is Troy Kennedy Martin’s scenario een scherpe observatie van de politieke, economische en militaire ontwikkelingen in het Engeland van de jaren 80 van de vorige eeuw, waarin premier Thatcher zeer nauwe banden onderhield met de Amerikaanse regering van president Reagan. De kapitalistische, neoliberale politiek van laatstgenoemde voorzag in steeds minder overheidsregulering en steeds meer ruimte voor een vrije markt economie, hetgeen leidde tot uitwassen waarbij mens en natuur ondergeschikt werden gemaakt aan het binnen harken van fenomenale sommen geld. De machiavellistische figuur van Jerry Grogan, met zijn doordringende blik, kalme maar onthechte houding en enge uilenbril is de belichaming van de kapitalistische roofridder in extremis - als een kruising tussen Eldon Tyrell (Blade Runner, 1982) en God.

Natuurlijk is in de periode waarin Edge of Darkness het licht zag de Koude Oorlog nog steeds een actueel gegeven, met de dreiging van een nucleair inferno voortdurend op de achtergrond. President Reagan gaf in deze jaren miljarden uit aan het Strategic Defense Initiative (SDI; ook wel bekend als 'Star Wars'), een ring van Amerikaanse satellieten rondom de Aarde die, uitgerust met lasers en raketten, Russische kruisraketten in een oogwenk konden vernietigen, desnoods voordat zij hun silo's verlieten. SDI werd toentertijd gezien als de dreigende voorbode van de militarisering en kolonisering van de ruimte. In de serie ontvouwt Jerry Grogan, topman van de Fusion Corporation of Kansas, eveneens soortgelijke plannen, aansluitend bij het SDI. En nu de legers van de VS, China en Rusland, evenals tech-giganten zoals Tesla, Amazon en Virgin zich steeds meer richten op de 'final frontier', wordt ook dit aspect van Edge of Darkness opnieuw onheilspellend actueel.

Tel bij al deze dingen ook nog de uitmuntende score van Eric Clapton, en je hebt een gedenkwaardige serie die als geen ander de vinger aan de pols van de tijd houdt. Duister, spannend, intens, overtuigend en relevant (toen zowel als nu) behoort Edge of Darkness simpelweg tot het beste dat Brits televisie-drama ooit heeft voorgebracht. Voor mij, met afstand de beste serie van de jaren 80.

De nauwkeurigheid en objectiviteit van deze serie zijn indrukwekkend, evenals de moeite die regisseurs Janice Sutherland, Chris Holt en Ursula McFarlane zich getroosten om elke zweem van sensatiezucht en vooringenomenheid te vermijden. Helaas zijn kwalitatief hoogstaande series zoals deze een zeldzaamheid tussen Amerikaanse true-crime documentaires die, vaak ondersteund door partijen die een politiek standpunt willen pluggen, er bij de kijker een oordeel in rammen. De teneur: zaai angst door de wereld onveilig voor te stellen, vol met ontspoord tuig en onzalig geboefte. Zodat rechtse, tough on crime populisten hun electoraat kunnen uitbreiden en wapenfabrikanten hun omzet zien stijgen. Het feit dat I, Sniper ver weg blijft van dit soort machinaties is een verademing.

De feiten: in oktober 2002 wordt Washington DC en omgeving gedurende drie weken opgeschrikt door een reeks aanslagen waarbij nietsvermoedende burgers op straat, bij winkels, benzinepompen of scholen vanuit een verdekte schuilplaats door een schutter(s) onder vuur worden genomen. Opvallend is het hoge aantal dodelijke slachtoffers, het feit dat deze met één schot worden gedood en dat er van de schutter(s) ieder spoor ontbreekt. Forensisch onderzoek wijst uit dat er een zwaar kaliber vuurwapen wordt gebruikt. Gezien de hoge mate van trefzekerheid denkt de politie dat de dader(s) hoogstwaarschijnlijk in militaire kringen (scherpschutters) moeten worden gezocht. Ook wordt er, één jaar na 9/11, gedacht aan daders met een terroristisch motief.

Doordat zowel de media als de autoriteiten lang abusievelijk blijven zoeken naar een witte bestelwagen die de schutters zouden gebruiken, weten zij de politie lang voor te blijven. Dan beginnen zij, via op de plaats delict achtergelaten boodschappen, met de autoriteiten te communiceren: de schutters willen losgeld, anders zullen er meer slachtoffers vallen. Maar het net begint zich rondom de schutters te sluiten wanneer een oplettende burger een beschrijving aan de politie doorgeeft van de werkelijke wagen van waaruit de aanslagen worden gepleegd. Niet lang daarna worden de schutters gearresteerd: de 41-jarige John Allen Muhammad en de 15-jarige tiener Lee Boyd Malvo blijken verantwoordelijk voor het bloedvergieten en een reeks overvallen en moorden, beginnend in februari 2002, die maar liefst negen staten besloeg. Dat een tiener betrokken blijkt bij dit geweld, en dat hij zelfs de schutter was, schokt heel Amerika.

Wat I, Sniper zo sterk maakt is het beschrijven van het graduele proces waarlangs John Muhammad de beïnvloedbare Lee Malvo voor zich weet te winnen. De jonge tiener had een verstoorde relatie met zijn vader, een situatie die Muhammad misbruikt voor zijn eigen doeleinden door zich als vaderfiguur voor Malvo op te werpen. Muhammad was gewelddadig, iets dat hem zowel zijn militaire carrière als zijn huwelijk kostte. Als hij kort daarop ook de voogdij over zijn kinderen verliest, besluit de verbitterde ex-militair en scherpschutter wraak te nemen op de samenleving die hem in de steek liet. Hij traint Malvo als scherpschutter en manipuleert hem om deel te nemen aan zijn bloedige wraakplannen. De reeks schietpartijen vanuit een hinderlaag, beginnend in februari 2002 in Alabama, Arizona, Florida, Georgia, Louisiana en Texas, vormen slechts de opmaat voor de meer excessieve en dodelijke aanslagen in Washington DC en omgeving in het najaar van hetzelfde jaar – een murder spree met zeventien doden als trieste balans.

Malvo werd van adoptiefzoon tot moordenaar, een instrument in de volvoering van de pathologische wraakzucht van één man: John Muhammad. Het cynisme en de kwade opzet van deze blijkt uit het feit dat hij Malvo bij alle aanslagen liet schieten, terwijl hijzelf als uitkijk en richter fungeerde. Juridisch gezien viel Muhammad dus wel medeplichtigheid te verwijten, maar geen moord. Echter, de jury doorzag dit en veroordeelde Muhammad desondanks in 2003 tot de doodstraf, een vonnis dat in november van 2009 werd uitgevoerd. Malvo werd zesmaal tot levenslang veroordeeld zonder de mogelijkheid tot vervroegde vrijlating. Een vonnis waarvan de rechtsgeldigheid momenteel door het Hof van Beroep wordt aangevochten, aangezien Malvo nog niet meerderjarig was toen hem deze volwassen strafmaat werd opgelegd.

De makers van I, Sniper hebben in de reeks meerdere keren telefonisch contact met Malvo in de gevangenis.

Te horen is een jongeman die sinds zijn opsluiting rijper is geworden, en die oprecht spijt lijkt te hebben van zijn daden. ‘He told me he loved me’, horen we Malvo zeggen over zijn adoptief-vader. Zelden is iemand pijnlijker uit een droom ontwaakt, en zich bewust geworden van het feit dat hij gebruikt is. Maakt dat Malvo onschuldig? Verre van – maar het maakt van hem een tragisch slachtoffer in een verhaal dat slechts verliezers kent.

Over het algemeen aardige docu-serie, die in het intrigerende begin dieper ingaat op wie de Night Stalker was en de paniek die deze figuur veroorzaakte in LA en omgeving tussen 1984 en 1985. Ook wordt de jeugd van Richard Ramirez onder de loep genomen. Daarna komt de focus helaas steeds meer te liggen op de persoonlijke en professionele beslommeringen van de rechercheurs die Ramirez moesten arresteren, en steeds minder op Ramirez zelf. Persoonlijk had ik liever meer deskundigen (forensische psychiaters, sociologen) aan het woord gehoord die hun licht lieten schijnen over hoe iemand zoals Richard Ramirez tot zijn daden kwam, en wat zijn daden in maatschappelijk opzicht betekenden (zoals bijvoorbeeld wel gebeurde in OJ: Made in America (2017)). Nu ontbrak deze duiding grotendeels. Gemiste kans.

Ik neem aan dat Netflix meer geïnteresseerd is in het uitzenden van true-crime docu's waarin politiemensen als helden worden vereerd, en seriemoordenaars als ontspoorde monsters worden gezien en veroordeeld.

Maar zoals Dennis Nilsen al zei: 'I am not a monster. I am a man. Awkward, isnt it?'

Het algemeen publiek zal zich gerust willen stellen door seriemoordenaars te zien als 'de ander'. Maar dan wordt wel voorbijgegaan aan het feit dat criminaliteit nooit in een vacuüm ontstaat, en dat geen enkele misdadiger (en dus ook geen seriemoordenaar) 'zomaar' tot zijn/haar daden komt. Maakt dat hen minder schuldig, of tot slachtoffer? Nee. Maar het geeft wel meer context aan de vaak erg eendimensionale benadering die dit soort series bevoorkeuren. Daarbij zijn er ook politieagenten geweest die uiteindelijk een dubbelbestaan bleken te leiden als seriemoordenaar (wat te denken geeft over het screeningsproces binnen de politieacademies). En seriemoordenaars die zich als agent voordeden (o.a. Ted Bundy, John Wayne Gacy). Wat weer te denken geeft over het blinde vertrouwen dat wij als burgers stellen in onze Hermandad.

Diegenen die meer over de Night Stalker-zaak willen weten dan deze docu-serie te bieden heeft, raad ik het prima boek van Philip Carlo aan: The Night Stalker - The Life and Crimes of Richard Ramirez (Citadel Press 1996).

Wat deze documentaire-reeks zo sterk maakt is het feit dat regisseur Ezra Edelman niet alleen een zeer gedetailleerd beeld schetst van alle ins en outs rondom de moordzaak op Nicole Brown Simpson en Ron Goldman (waarvoor OJ Simpson in 1994 werd aangeklaagd), maar deze tevens in de bredere context plaatst van institutioneel racisme in de VS in het algemeen en Los Angeles in het bijzonder.

Zo vervult de mishandeling van Rodney King in 1991, en de vrijspraak in 1992 van de agenten die hiervoor verantwoordelijk waren, een centrale rol in de documentaire. Edelman toont middels uitspraken van betrokkenen aan dat de vrijspraak van OJ Simpson in 1995, door een grotendeels zwarte jury, een direct gevolg is van de vrijspraak van King's mishandelaars. Zwart Amerika liet hier een staaltje van 'black justice' zien, daar waar zij zo vaak te maken hadden gekregen met de ongelijkheid, vooringenomenheid en hypocrisie van 'white justice'.

Liefhebbers van true crime kunnen hun hart ophalen bij deze reeks, want praktisch elk aspect van deze beruchte moordzaak komt aan bod. In de VS werd de daaropvolgende rechtszaak zelfs bekend als de Trial of the Century, in importantie even zwaarwegend als de rechtszaken tegen Bruno Hauptmann, die ervan werd verdacht in 1932 de baby van luchtvaartpionier Charles Lindbergh te hebben ontvoerd, en Sacco en Vanzetti, Italiaanse anarchisten die in 1921 ter dood werden veroordeeld voor de moord op een bewaker en betaalmeester tijdens een gewapende overval op een schoenenfabriek in 1920.

Maar niet alleen true-crime adepten vinden hier iets van hun gading. Meervoudig onderscheiden regisseur Ezra Edelman weeft zo'n vakkundig en gedetailleerd verhaal over de opkomst en ondergang van een zwart Amerikaans icoon dat de resulterende reeks omschrijvingen als 'biografische documentaire' en 'misdaad documentaire' ontstijgt. OJ: Made in America ontvouwt zich als een gezaghebbend cultureel portret van Amerika, een verhaal waarin ras, racisme, discriminatie, onrecht, beroemdheid, geweld, de media en het rechtssysteem allemaal hun eigen, essentiële rol vervullen en onlosmakelijk verbonden zijn met de realiteit van alledag.

Essential viewing - niet te missen!