Opinions

The Wind Will Carry Us ****/*****

Minder dan een maand geleden maakte ik voor het eerst kennis met Abbas Kiarostami via de retrospective op MUBI; intussen ben ik zo geconsumeerd geraakt door het werk van deze cineast dat ik intussen een vijfde film van hem heb mogen aanschouwen. Ik schrijf zelden een recensie op deze site, maar voor dit meesterwerk dat met gemak mijn persoonlijke top tien induikt, kruip ik toch graag even in de pen.

Wie nog niet bekend is met de stijl van Kiarostami zou men moeten waarschuwen. Zijn films komen bedrieglijk eenvoudig, repetitief of (voor sommigen) zelfs saai over maar onderhuids bulken zij van symboliek, mystiek, filosofie en maatschappijkritiek. Hij geeft het ook niet zomaar weg. Bepaalde sleutelstukken worden stommelings blootgegeven en daarom heel makkelijk gemist; zo ook in deze film (het gesprek met de leraar in de wagen bijvoorbeeld, nergens anders wordt dit ritueel vermeld).

De reden waarom Kiarostami geniale films maakt heeft mijn inzien te maken met zijn achtergrond: Scorsese was een astmalijder die zijn jeugd heeft gesleten in cinemazalen en Tarantino heeft zijn jonge leven weggekeken in een videotheek waar hij werkte – dit zijn filmmakers die hun ideeën puren uit de filmencyclopedie die ze gaandeweg hebben ingeslikt. Kiarostami niet. Hij is een gediplomeerd schilder en dat verklaart nagenoeg alles. Hij maakte tableaus (Die composities! Die traagheid!) waarbij – net als bij een schilderij – de toeschouwer vrij is om er zijn eigen verhaal en filosofie rond te breien. Wetende dat hij zijn studies heeft bekostigd door het verkeer te regelen verklaart misschien ook waarom er zoveel scènes zich afspelen in auto’s, wie weet.

Deze film bevat de gebruikelijke thema’s van Kiarostami zoals miscommunicatie, film in film, ongelijkheid tussen man en vrouw, en uiteraard: leven en dood. Maar deze film in het bijzonder gaat voor mij persoonlijk om egocentrisme en onbegrip – en vooral dan de zelfbewustwording hieromtrent.

Hieronder licht ik graag enkele dingen toe die ik persoonlijk uit de film heb gedistilleerd:

DE GIER – De film gaat over een man uit de stad die naar een klein, achtergebleven dorpje in Koerdistan reist. Hij doet er zichzelf voor als ingenieur maar in werkelijkheid komt hij er geheim ritueel fotograferen waarbij - zo schijnt het - de vrouwen in het dorp zichzelf verminken naar aanleiding van en overlijden. Eenmaal aangekomen cirkelt hij rondom het huis waar een nakend overlijden zou plaatsvinden… De filmmaker zelf vertoont trouwens enkele fysieke gelijkenissen met een gier en wat later wordt hem ook letterlijk een bot toegeworpen (door de puttengraver). Ook in Taste of Cherry wordt er trouwens veelvuldig verwezen naar gieren. Ik vermoed dat deze symboliek een tweede religieuze laag kent door te verwijzen naar het Zoroastrianisme, een oud Iraans geloof waarbij men de doden te kijk legt in “Towers of Silence” opdat de gieren de lijken zouden verslinden. Kan een allegorie eigenlijk nog mooier zijn?


HET AARDS PARADIJS & DE TOREN VAN BABEL – In welke mate Kiaorstami ook schuldig is aan Bijbelse verwijzingen is mij niet geheel duidelijk (wellicht eerder beperkt?), maar ik kan het toch niet helpen enkele paralellen te zien. Ten eerste is er het pittoreske dorpje waar alles peis en vree lijkt (althans voor de mannen), en waar iedereen eerlijk met elkaar omgaat en communiceert. De fotograaf is hier een absolute tegenstelling: hij is enkel geïnteresseerd in zijn eigen belangen en deinst er niet voor terug om te liegen (‘ik ben ingenieur’, ‘we gaan een schat opgraven’) of om via heimelijk, listig gedrag zijn doel te bereiken (denk maar aan het jongetje die hij misbruikt als informatiebron). De scène met de rollende appel doet me in dat opzicht denken aan de corrumperende slang in het aards paradijs – maar dat is misschien te ver gezocht. De fotograaf heeft in ieder geval geen enkel respect voor het leven in het dorp. Het omdraaien van de schildpad kan hiervan het meest expliciete voorbeeld lijken, maar nog iets schokkender is voor mij de tweede ontmoeting met de pas bevallen buurvrouw. Hij herkent haar niet nu ze bevallen is van haar tiende (!) kind en vraagt vervolgens of “de fabriek nog zal kunnen produceren” – want een vrouw is gemaakt om te baren uiteraard. Het impliceert niet alleen zijn egocentrisme maar is (net als andere scènes in de film) een duidelijk politiek statement.

Het onbegrip en de miscommunicatie is eveneens zeer duidelijk. De fotograaf slaagt er niet in om ook maar één eerlijk gesprek aan te gaan met iemand van de dorpelingen. De gsm - en dan vooral de noodzaak om snel naar het hoogste punt te rijden voor een ontvangstsignaal – benadrukken deze isolatie op ironische wijze; want ook bovenop de berg draaien de gesprekken op niks uit. Dit lijkt soms wat weg te hebben van de Toren van Babel waarbij zij die meer en meer willen (de gesofisticeerde man uit de stad, hoog op de berg) de anderen (hier: de eenvoudige mensen, laag in het dal) niet meer kunnen begrijpen. Ook al hebben ze een gsm en kunnen ze iedereen ter wereld opbellen: de essentie (van het leven) is hen ontgaan.

MELK OFTEWEL DE ONDERGRONDE SCHAT – Een ander referentiepunt wordt door de gier zelf aangehaald in het begin van de film wanneer hij het jongetje wijsmaakt “naar een ondergrondse schat” te graven. Onbegrip is hier wederom troef want zonder het te weten wordt deze voorspelling wat later in de film waarheid. In afwachting van de dood wil de gier melk om zijn dorst te lessen, maar de dorpelingen schijnen hem niet te willen helpen. Uiteindelijk is het opnieuw de graver (off screen in put die we nooit te zien krijgen) die hem op weg helpt. Eerder wierp hij het bot, nu verwijst hij naar zijn vriendin, het melkmeisje. Hij moet afdalen in het ondergrondse om de feitelijke schat te vinden: zijn eigen bewustwording. Ik bemerk hier opnieuw een schelletje symboliek en ironie wanneer je beseft dat het nu net de mensen zijn uit het ondergrondse (de ‘simpele’ plattelandsmensen) die de filmmaker (hoog op de berg, de stadsmens) het licht laten zien.


DE BEWUST GEWORDEN EGOIST – Diep in het ondergrondse zit vervolgens de essentie van de hele film, of zelfs de essentie van Kiarostami. Alle thema’s komen hier naar boven en lijken te culmineren in een ogenschijnlijk eenvoudige scène (Die compositie! Die traagheid! Dat tableau!).

Deze scène waarin een koe gemolken wordt in een donkere kelder komt enorm surrealistisch en bevreemdend over. Eens je over de koe heen bent (hoe is die daar geraakt en waarom?), borrelt er opnieuw een gevoel van repressie naar boven. Het meisje lijkt haar gezicht niet te mogen tonen, of nog extremer, zelfs het zonlicht lijkt haar niet gegund. Tijdens deze scène citeert de gier “The wind will carry us” – een gedicht nota bene van een vrouwelijke, feministische poëet. Alsof het niet vernederend genoeg is om hem te moeten bedienen van melk, wrijft hij er ook zijn superioriteit nog eens in door dit gedicht te citeren dat slechts onderbroken wordt om haar intellect in vraag te stellen. Het maatschappijkritische mag duidelijk zijn, hoewel het verduisterend effect van de kelder blijkbaar afdoende moet geweest zijn om te ontsnappen aan de Iraanse censuur?

Het gedicht (niet toevallig ook de titel van de film) kent een tweede laag doordat de gier er zijn eigen onbegrip en egoïsme mee blootlegt. Wie is er hier eigenlijk de onverstandige? Wie is er eigenlijk de vreemdeling aan het raam die zit te wachten op andermans dood? Wat zit ik hier eigenlijk te brabbelen, begrijp ik mijn eigen woorden? Wie ben ik eigenlijk en waar ben ik mee bezig? Het besef begint langzaamaan te groeien. Op een ander moment in de film gebeurt er iets gelijkaardig wanneer het schoolgaande jongetje vraagt “Wat gebeurt er de dag des oordeels?”. De gier geeft het antwoord wel maar het begrip ervan ontbreekt. Wat later keert hij hier echter op terug wanneer hij de jongen vraagt of hij wel een goed mens is.

De echte ommekeer lijkt er evenwel pas te komen wanneer de puttengraver (zijn spirituele gids eigenlijk) bedolven raakt onder het puin. Hij doet er alles aan om deze naar het ziekenhuis te helpen en gaat vervolgens zelfs medicijnen halen voor het zieke vrouwtje op wiens dood hij al enkele weken zit te wachten! Ondertussen krijgt de onoplettende, in slaap gedommelde kijker nog eens de hele moraal van de film herhaald van achterop een brommertje. Dit levert wel mooi beelden op, maar anderzijds wordt het limiet expliciet (Schilder blijft bij uw canvas!). Gelukkig herpakt Kiarostami zich voor het allemaal té gezellig dreigt te worden, want de verlichtte bewustwording is schijnbaar van korte duur wanneer hij alsnog de rouwende vrouwen fotografeert wanneer het vrouwtje overlijdt. Hier laat Kiarostami ons in dubio: kunnen we onze ware aard niet ontsnappen of lukt het de fotograaf toch om de gier van zich af te schudden (figuurlijk weergegeven door het wegwerpen van het bot in de rivier)? Een open einde waar elk voor zich mag aan verder schilderen.

Applaus voor deze schitterende parabel!

Tja... Kan me moeilijk ontdoen van het idee dat ik 100 minuten heb zitten kijken naar de grillen van een verwend nest met misselijkmakende aanleg voor hysterie, zelfmedelijden en theatraliteit. Haar laatste scene is hier misschien wel het mooiste toonbeeld van; let er maar op hoe ze nog gauw teruggaat naar de koets voor haar schaaltje om te doen alvorens ze haar neergeschoten minnaar tegemoet snelt om dan een hartaandoening na te bootsen en haar nanny (dewelke wellicht dubbel zo oud is en mogelijks wel hartlijder is) de berg op te sturen... Zum Qotsen allemaal. Film over romantiek en in het begin van de 20e eeuw komt al gauw over als film over vrouw met persoonlijkheidsstoornis in het begin van de onze. Gelukkig konden het cynisme van de generaal en de majestueuze decors nog iets recht trekken. 2.5*