Opinions

Een sterke versie met warmbloedige vertolkingen van een indrukwekkende cast, waarbij ik naast de zoals gebruikelijk perfect-kille Charles Dance vooral van Miranda Richardsons even godvruchtige als hautaine society-dame heb genoten. De mooie visuals creëren een bedreigende sfeer die nog eens wordt versterkt door een geweldige geluidsband met een fraaie soundtrack van Stuart Earl. Wel vind ik drie uur wat aan de lange kant voor dit verhaal; ik ben zelf vooral de versie uit 1966 gewend, en ik prefereer die toch vanwege het tempo en de twist van het "romantische" einde. Desalniettemin genoten; mooi hoe zo'n plot zó sterk is dat het steeds verschillende versies met andere nuances en vertolkingen voor andere generaties kan verdragen zonder ooit uitgeput te raken, net als bijvoorbeeld A Christmas carol en The hound of the Baskervilles.

Vooruit, ik neem de handschoen op... De televisieserie heb ik indertijd gemist, en het boek heb ik nooit gelezen, maar ik was er nu toch benieuwd naar geworden. Gelukkig is de serie gewoon op DVD verkrijgbaar, in een 4-DVD-box van Memphis Belle, met de eerste en laatste aflevering met een speelduur van 90 minuten en de negen afleveringen daartussenin elk ongeveer 53 minuten, dus in totaal zo'n 11 uur film + op de vierde DVD een uitstekende documentaire uit 2006 van 50 minuten. De beeldkwaliteit houdt niet over vanwege de enigszins matte kleuren die je wel vaker ziet op DVD's van oudere televisieseries, en een nieuwere Blu-ray-release schijnt niet veel beter te zijn, maar het filmbeeld zelf vertoont gelukkig weinig beschadigingen, en de geluidskwaliteit en de ondertiteling zijn goed.

        In de serie volgen we de ontwikkelingen op Brideshead, het landgoed van de familie Marchmain, bestaande uit twee gescheiden ouders (Laurence Olivier en Claire Bloom) met vier onderling zeer verschillende kinderen. Dat gezin wordt gezien door de ogen van de jonge buitenstaander Charles Ryder (Jeremy Irons), en in het begin ligt zijn aandacht vooral bij de jongste zoon Charles (Anthony Andrews) omdat hij die in Oxford leert kennen, maar later maken we ook uitgebreid kennis met de drie anderen.

        Charles is een enigszins blanco canvas die zijn meningen meestal vóór zich houdt en tegen wie de anderen dan ook uitgebreid hun levensvisies kunnen etaleren, en daar ligt ook een beetje de achilleshiel van deze serie, want er wordt ongelooflijk veel overhoop gehaald, gesprekken zijn vaak eerder eindeloze monologen dan echte dialogen, en de voice-overs van Charles bevatten vaak een interpretatie of een visie die ikzelf niet heb kunnen destilleren uit wat er op het scherm te zien is. Het gevolg is dat ik aan de ene kant steeds geboeid heb zitten kijken, maar aan de andere kant toch ook regelmatig dacht: wat is dit? waar gaat het precies over? waarom is deze scène nodig? wat voegt het toe? wat is de betekenis? kan er niet een schaar in deze monoloog worden gezet?

        Kortom, ik kreeg het idee dat er zóveel wordt aangesneden dat ik het overzicht een beetje kwijtraakte over wat nu de bedoeling van de hele serie (of het boek) was. Pas door op internet te gaan grasduinen in wat er zoal over wordt geschreven (en wat Evelyn Waugh zelf zei over de katholieke onderstroom) viel alles een beetje op z'n plaats, maar dan nóg heb ik meer het idee dat veel van die thema's door de schrijver "opgediend" worden in plaats van in scènes belichaamd door de personages in navoelbare conflicten of situaties.

        Het is een prachtige serie over een vervlogen tijd, een terugblik op een soort paradijs dat achteraf toch net iets anders in elkaar bleek te zitten dan gedacht, met voorbeeldig acteerwerk op fraaie lokaties (Oxford, Brideshead, Venetië, Marokko [of beter gezegd Malta], Londen), maar voor mijzelf een beetje te ongrijpbaar en te veelomvattend om bij mij niet alleen qua vorm maar ook qua inhoud één grote indruk achter te laten. Ja, het gaat om die nostalgie, maar er komt tegelijkertijd nog zoveel méér bij kijken, en dan is het teleurstellend dat al die extra elementen voor mij zo "fluïde" blijven.

        De serie won BAFTA (British Academy of Film and Television Arts) Awards in de categorieën beste serie, beste produktie-ontwerp en beste acteur (de zeer overtuigende Anthony Andrews), waarbij John Gielgud, Jeremy Irons (beiden in de categorie beste acteur), Claire Bloom en Diana Quick (beiden in de categorie beste actrice) niet verder dan een nominatie kwamen. Daarnaast applaus voor Nickolas Grace als de flamboyante Anthony Blanche, de stotterende homoseksuele vriend van Charles en Sebastian; elke keer dat ze hem tegen het lijf lopen confronteert hij hen ongevraagd met onaangename waarheden, en elke keer dat hij in de serie opduikt steelt hij de scène.

        In 2008 werd het boek trouwens voor de bioscoop verfilmd (speelduur 130 minuten) met in de hoofdrollen Matthew Goode, Ben Whishaw, Emma Thompson, Hayley Atwell en Michael Gambon (en met hetzelfde Brideshead-huis!), en naar de trailer te oordelen meer met de insteek van een gepassioneerde thriller. Toevallig zie ik nu ook dat er in 2022 een nieuwe televisieserie verschijnt met Andrew Garfield, Rooney Mara, Cate Blanchett en Ralph Fiennes, toe maar. Het zal er allemaal best wel prachtig uitzien, maar door het trage tempo zal de serie uit 1981 qua lome nostalgie toch moeilijk te kloppen zijn. Terwijl ik die laatste kwalificatie schrijf besef ik dat deze serie me toch wel bijzonder geboeid heeft, en *korte pauze* ik heb nu meteen ook maar de Blu-ray van de film uit 2008 en het boek zelf besteld.

        O, en beek0369, dat is Aloysius, Sebastians pluche beer waar hij een beetje mee koketteert als ware het zijn partner in gesprekken over de goede dingen des levens. (Van de IMDb-trivia-pagina: "Sebastian's teddy bear, Aloysius, was based on a real one called Archie, which belonged to writer John Betjeman, one of author Evelyn Waugh's friends from his days at Oxford University.") En op de bonus-DVD heeft Aloysius bij de filmografieën zelfs een eigen scherm met zijn biografie!

        Een respectabele bewerking van de oorspronkelijke roman die de tijd neemt om alle personages, belangen en conflicten te schetsen, met sterke hoofdrollen van Alec Newman als Paul, Saskia Reeves als zijn moeder en Ian McNeice als de onsmakelijke Baron Harkonnen. De film, de sets en de kleuren zien er goed uit (met dank aan cameraman Vittorio Storaro), hoewel de FX nog bij lange na niet zo goed zijn als we vandaag de dag gewend zijn, getuige de matige presentatie van bijvoorbeeld de lichtgevende blauwe ogen, de woestijnmuizen en sommige "rots"achtergronden, hoewel er toch al gebruik wordt gemaakt van green-screen (in combinatie met Storaro's "translights"-achtergronden). Doordat de film veel rustpunten in de plotlijn heeft ingebouwd krijgt de kijker nu meer tijd om alles op zich te laten inwerken, maar daardoor ontbreken ook de gekte en de absurde sterrencast (Sting!) van de versie van David Lynch, en op de één of andere manier is dat toch wel een gemis – het zou nog een jaar of twintig duren voordat we eindelijk een echt bevredigende bewerking te zien kregen. En over dat gedoe met messianisme, levenswater en voorbestemming moet ik maar niet te veel nadenken

Door recensies in dag- en weekbladen was ik al voorbereid op over elkaar heen buitelende verwikkelingen die zó snel gingen dat ik amper tijd zou hebben om me te verbazen over bepaalde onwaarschijnlijkheden, en bovendien zou er op het einde een onthulling volgen over het brein achter de schermen die ik onmogelijk aan zou kunnen zien komen. Beide voorspellingen (en verwachtingen) kwamen uit, en tijdens het kijken heb ik me dan ook niet verveeld, maar achteraf weet ik niet wat hier van gaat blijven hangen, want zó bijzonder was het toch ook weer niet. De hoofdrolspelers kijk ik graag naar, vooral het bijna norse personage van Tchéky Karyo, en het ziet er allemaal prima uit, dus een ruime voldoende scoort dit zeker, maar wel blijf ik na afloop zitten met de vraag wat ik precies moet met die scène waarin de man van de rechter weerstand biedt aan de verleiding van een patiënt die hem plotseling op zijn mond zoent: is dat om aan te geven hoe loyaal hij is, of is dat een "red herring" om bij de kijker iets van verdenking te laten ontkiemen, of heb ik iets essentieels gemist?

Prachtige serie met een zeer oorspronkelijke insteek die goed het midden houdt tussen boodschap en vermaak. De doelgroep is 9+, maar me dunkt dat ook ouderen hier met plezier naar kunnen kijken. Hoogtepunten waren de afleveringen met de motorduivels (ontroerende rol van Waldemar Torenstra) en met de ruzie tussen de "soul sisters", en eigenlijk was alleen de plotafwikkeling van de laatste aflevering (hoe de malafide collega-begrafenisondernemer overgehaald wordt) enigszins flauw. Verder alle afleveringen vlot en grappig verteld, en op diverse momenten toch ook ontroering, met dank aan Bert Luppes als opa. Knap naturel spel van hoofdrolspeler Brandon River Coene, en ook van het losse spel van Benja Bruijning heb ik genoten.

Zeer ontroerend, en uitzonderlijk naturel gespeeld.

Complimenten voor de manier waarop het steeds navoelbaarder wordt hoe moeilijk het is om om te gaan met iemand die Alzheimer heeft, en het acteerwerk is net als in het eerste seizoen van de bovenste plank. Wel begin ik me steeds meer te storen aan de manier waarop met name het personage van Juliette wordt gebruikt om de zaken nog eens lekker extra te compliceren: in één en dezelfde aflevering zegt ze dat ze vindt dat Maud ongezond met Babs omgaat èn dat Maud nooit aandacht voor Babs heeft, het is ongeloofwaardig dat ze niet haar conclusies trekt uit het incident met de shawl, het is vrij absurd dat ze niet zou bedenken dat Babs haar aanbod om haar huis als atelier te gebruiken vijf minuten later al weer zou kunnen herroepen, en überhaupt moet ze toch begrijpen dat Babs al voorbij de grens is wanneer ze binnen vijf minuten al niet meer weet wie Niels is. En ik begrijp ook niet waarom Babs zo vaak met losgeschoten haarstrengen moet rondlopen – als je een dementerende moeder hebt wil je toch niet dat ze er uitziet alsof ze zichzelf niet kan verzorgen, maar Maud noch Juliette lijkt zich daar zorgen over te maken.
        Zo blijven voor mij de touwtjes van de scriptschrijfster te duidelijk zichtbaar om hier zonder het voorbehoud van ongeloofwaardigheid naar te kunnen kijken. Ik begrijp wel dat omgaan met Alzheimer nog eens extra zwaar wordt omdat het bovenop de andere dagelijkse beslommeringen komt, maar ik vind al die complicaties hier wat te geforceerd en te opgelegd. Het gedoe met Gino is dan de spreekwoordelijke druppel (en ik zat er al op te wachten dat Koen als in een echte soap precies op het moment van die kus binnen zou komen lopen), maar gelukkig loopt dat met een sisser af.
        Het ineenstorten van Babs daarna is geweldig gedaan en bijzonder begrijpelijk, en in combinatie met de navoelbaarheid van de situatie en de uitstekende spel van de hele cast (met de twee titelpersonages natuurlijk voorop) zorgt dat er toch voor dat dit een uitstekend tweede seizoen is, maar met het voorbehoud van die overdadige complicaties.

Opmerkelijk dat hier nog geen berichten bij zijn geplaatst, terwijl dit vijftig jaar geleden toch zeer spraakmakende televisie was, zij het vooral vanwege een "controversiële" scène met een geheel blote Pleuni Touw. Gelukkig is die scène inmiddels niet meer zo sensationeel als toen: wat er ín die scène gebeurt is feitelijk veel schokkender.

        Dezelfde regisseur maakte een jaar later naar dezelfde auteur de televisieserie Van oude mensen de dingen die voorbijgaan, en feitelijk lijdt De stille kracht aan dezelfde euvels, met zeer toneelmatige dialogen en vertolkingen, weinig begeleidende sfeermuziek, en bovenal opnames waarvoor letterlijk geen voet buiten de studio werd gezet. Waar dat in Van oude mensen nog functioneel was omdat daar het hele verhaal zich binnenshuis afspeelde (op een enkel café-terrasje na), krijgt De stille kracht hierdoor een bijna doodse uitstraling: van de prachtige natuur waar zoveel sprake van is zien we dus helemaal niets, de buitensfeer wordt slechts gesuggereerd door een constante geluidsmuur van cicada's of krekels plus een beo die af en toe door de dialogen heen schreeuwt, en dat er een Javaanse opstand dreigt vernemen we slechts uit de gespannen gesprekken in plaats van dat we zelf duistere blikken, onheilspellende inlanders of sinistere schaduwen te zien krijgen.

        De serie redt het vanwege het fascinerende verhaal, de sterke vertolkingen van de meeste acteurs (waarvan er velen een jaar later opnieuw mochten opdraven) en het half cynische, half reële vertelperspectief van Ton Kuyl als de schilder Paul van Hove, maar het gebrek aan "atmosferisch" realisme weegt zwaar, net als het feit dat een echte climax ontbreekt, want na het plotselinge ophouden van de onverklaarbare gebeurtenissen en het bijbehorende uitblijven van de opstand wordt het verhaal nogal snel en op onbevredigende wijze afgerond. Spijtig.

Een extreem toneelmatige verfilming voor televisie van een praktisch plotloze of liever gezegd handelingsloze roman, door de regisseur die een jaar eerder ook al De stille kracht voor televisie had bewerkt. En net als die eerdere serie ademt alles hier studio: in de kamers zijn nauwelijks achtergrondgeluiden te horen (afgezien van een enkele pendule), als Lot en Elly in een koets zitten hoor je alleen kaal hoefgeklepper, en zelfs bij de enkele scène buitenshuis (op het terras van een uitspanning) zie je nog duidelijk dat dat in een studio gefilmd is – volgens mij zie je in de hele serie geen enkel stukje echte blauwe hemel, en dat geeft het geheel toch een zekere bedompte sfeer die misschien wel past bij de benauwing en de beklemming van het milieu, maar die ook ten koste van praktisch elke vorm van realisme gaat.

        Dat alles voor de geïnteresseerde kijker toch blijft boeien komt doordat het bronmateriaal zo sterk is, doordat decors en kostuumontwerp netjes verzorgd zijn, en doordat de fine fleur van twee acteursgeneraties geleden hier haar opwachting maakt, met effectieve vertolkingen van Lex van Delden als de vroeg oude Lot, Han Bentz van den Berg als Harold die in zijn jeugd getuige van de centrale gebeurtenis is geweest, Piet Kamerman als Lots sympathieke stiefvader Steyn, Joan Remmelts die dokter Roelofsz bijna is, en bovenal als de 97-jarige Ottilie Dercksz de hier 60-jarige Caro van Eyck die op wonderbaarlijke wijze bijna de belichaming van haar geheim is. (Zelfs Josine van Dalsum kan ik hier vrij goed hebben.) Het is kortom een serie die niet meer van deze tijd is, net zoals de roman uit 1906 niet meer van deze tijd is, behalve voor wie beseft hoe het verleden het heden kan vormen en zelfs inhalen totdat het als een loden last kan drukken op wie zich niet meer kan verweren tegen de schimmen van vroeger.

        Kortgeleden opnieuw vertoond door NPO1 Extra; ik weet niet of ik ze nou moet bedanken dat ze dit oude hoogtepunt van de vaderlandse televisie nog eens hebben willen uitzenden, of vervloeken omdat ze delen 7 en 2 in omgewisselde volgorde hebben uitgezonden. Gelukkig was ik bekend met het boek, maar voor wie dat níét is moet het toch een koude douche zijn geweest om reeds in de als tweede deel uitgezonden aflevering te zien hoe... enfin.

Moeilijk om vanuit mijn Nederlandse stoel in te schatten welke impact dit aan de overkant van de Noordzee moet hebben gehad, maar deze miniserie doet in ieder geval een aardige poging om dat duidelijk te maken. Ruth Wilson zet een mooie scherpe journalist neer, Michael Sheen is bijna ontroerend als de man die niet begrijpt in wat voor moeras hij zich bevindt, en scriptschrijver Jeremy Brock zet de verhoudingen op scherp door zowel op de BBC-redactie als in de Royal Lodge de personages tegen elkaar opbotsende dialogen in de mond te leggen – het is nog net geen Aaron Sorkin, maar het geeft wel goed weer wat er op het spel staat, en dat allemaal zonder de schuldvraag ondubbelzinnig te beantwoorden. Mooie kleine "stipjes" humor in de vorm van Andrews bodyguards die hem slaafs volgen en daarbij zijn lichaamshouding lijken te imiteren, alsmede Andrews tragikomische frequente benadrukking van zijn krijgservaring in de Falkland-oorlog.