Opinions

"No, she won't..."

Met die woorden, waarmee het hoofdpersonage alle hoop op beter als een verwelkende bloem uit elkaar doet vallen, zakken de doeken over Darren Aronofsky's magistrale Requiem For A Dream. Na wat ongetwijfeld een van de grootste mokerslagen uit de filmgeschiedenis moet geweest zijn, blijft de kijker emotioneel geradbraakt achter in een naargeestig en desolaat filmlandschap, terwijl Clint Mansells strijkers uit Lux Aeterna het pijnlijke einde van de film des te sterker aansnijden. Kippevel en tranen. Niets minder dan dat beschrijft dat ogenblik.

Gruwelijk. Misselijkmakend. Eigenlijk ronduit een afschuwelijk deprimerende film, die de kijker bij het nekvel grijpt vanaf de eerste seconde, de klauwen zacht in het vlees dringend, terwijl Aronofsky de kijker meetrekt in zijn vat vol teerzwarte melancholie. Geen enkel medelijden voor de hoofdpersonages. Ze zijn de ultieme slachtoffers van de hypersleep, de levensroes waar ze zich doorheen trachten te spartelen a.d.h.v. harddrugs, onbereikbare doelen en noodgedwongen prostitutie. Maar door wie worden deze beklagenswaardige lammeren op de slachttafel gelegd? Gaat deze film over een ziekelijke maar algemene condition humaine, of een particulier geval dat ten onder gaat aan de ongelukkige samenloop van omstandigheden? Hebben ze zichzelf ten gronde gericht, of zijn ze ten slachtoffer gevallen aan de graaizieke maatschappelijke conjunctuur van kortstondig genot, snel verdiend geld en wanstaltige, ronduit vernederende levensomstandigheden? Darren Aronofsky laat in Requiem for a Dream meer vragen in het ongewisse dan hij er beantwoordt.

De film voelt aan als een langgerekte trip, vol schichtig camerageëxperimenteer, vluchtige, zowaar impressionistische schetsen van tragische levenslopen, die zich uiteindelijk zowel samenballen als opsplitsen doorheen de verhaallijn. Het lijden, de loodzware tragiek, houdt hen samen en fungeert als verbindende factor tussen de hoofdpersonages, terwijl hun leed net datgene is dat hen van elkander onderscheidt. Het is hùn leed, waar ze zelf mee moeten omgaan, en waar ze, om het moralistisch sterk te stellen, zelf recht op hebben. Ze spartelen doorheen de rolprent met de mondholte net boven het oppervlak van het drijfzand der tragiek waarin ze langzaam maar zeker wegzakken. Zonder enige troost. Zonder enig iemand die de ander kan bijstaan in hun leed. Exact datgene wat "no, she won't..." onloochenbaar te kennen geeft.

De doelen zijn onaangeroerd. De ontgoocheling en desillusies hebben zich als een levenszieke boom ontvouwd, en daarvan proeven de personages in de laatste scène de vruchten. De film sluit af met een liefdevolle, opgeluchte, maar weliswaar fictieve scène, waarin net datgene getoond wordt dat de hoofdpersonages nooit hebben kunnen bereiken, hun inspanningen ten troost. Misschien is het net dat wat de film zo treurig maakt. Hij eindigt met hoe het allemaal kòn geweest zijn, wetend dat het slechts een misplaatste hoop is, een ontkenning van de harde feitelijkheden.

Overweldigende acteerprestaties die de geloofwaardigheid van de film boven het peil van de realiteit zelf tillen. Camerawerk dat als een marteltang de beelden in je netvlies brandt en de scènes voor eeuwig in je geheugen verankert. En daarenboven, niet te vergeten, de meest ijzingwekkende score die ooit een film naar zijn finale eindpunt mocht begeleiden. Om af te sluiten, de meest tragische, aandoenlijke en meeslepende film, gemaakt door een grootmeester van de film. Onvergetelijk. De meest schroeiende brandplek in het aangezicht van de filmgeschiedenis. Elk woord om dit meesterwerk te beschrijven schiet tekort en pleegt een ultiem verraad. Als enig afdoende eerbetoon aan deze film geldt slechts dit als een waarlijk hommage: deze gruwelprent blijft ongetwijfeld de onwrikbare nummer 1 in mijn top 10.

Ik heb een nogal apart en rigoureus beoordelingssysteem dat ik hanteer om in de mate van het mogelijke toch een relatief objectieve quotering te kunnen produceren na het bekijken van een film. Wanneer de film me niet verveeld heeft, dan krijgt hij sowieso al de helft van de score. De overige punten worden gelijkmatig verdeeld over cameratechnieken, beelden, verhaal (originaliteit), muziek, etc. Zo blijkt het verdict evenwichtig in de mate van het mogelijke.

Ik moet tot mijn groot misnoegen concluderen dat het die beslissingswijze is die Tree of Life van Terrence Malick van de ondergang gered heeft. Laten we eerst beginnen met een meta-analyse en dan ingaan op wat we voorgeschoteld kregen. Er komen mij hier en ginds velerlei berichten ter ore omtrent deze film, dan veelal in de zin dat hij doorspekt zou zijn met filosofie, en een wijsgerige lading zou hebben. Ikzelf, universiteitsstudent wijsbegeerte, snap de associatie, maar moet toch toegeven dat mijn filosofische zintuigen niet geprikkeld zijn geweest tijdens deze film. Wat we hier te zien kregen heeft mijns inziens een sterke levensbeschouwelijke notie, niet filosofische, die op een zweverig contemplatieve wijze naar voor wordt gebracht, bijna mantraïsch - dat zijn we dan ook van deze regisseur gewoon. Volgens mij hebben mensen een verkeerd beeld van wat filosofie is, want naar mijn mening was deze rolprent een toonbeeld van pure religiositeit, alhoewel dat in zekere mate te bevechten valt gezien de constante existentiële ondertoon van de film. Ik kom daar straks nog op terug.

Gezien mijn achtergrond en om nog talloze andere redenen, waardeer ik het uiteraard ten zeerste wanneer het gros van het filmvuil dat op onze cinemaschermen gebraakt wordt, eens wordt afgewisseld door een film die zowel qua vorm, inhoud als stijl de intellectuele zinnen prikkelt. De grote randopmerking die ik hier graag bij zou willen annoteren is de volgende: net zoals soms terecht wordt opgemerkt dat filosofie soms een achterhaalde ivoren toren revolutie is, zo ook lijkt deze film in haar opzet en pretenties ietwat onthecht van de praxis, daarmee bedoel ik het dagelijks leven dat misschien nog meer dan eender welke intellectueel betoog aanleiding geeft tot wijsgerige bespiegelingen. De film is tegelijkertijd in haar boodschap enerzijds heel efemeer, waarmee ik doel op de weinig concrete verhaallijn, etc., maar anderzijds geeft de voice-over soms op veel te expliciete wijze haar troeven prijs. Ik hou van films die tot nadenken stemmen, maar ik heb veel meer aan een verhaal dat door zijn verhalende diepgang en openheid tot inleving ("stel je voor dat wij het zouden zijn..") tot contemplatie oproept, dan een film die de kijker door zijn ontoegankelijk karakter langs de ene kant afblokt en alle ademruimte beneemt, maar dan langs de andere kant heel expliciet met de paplepel de levensbeschouwelijke kwintessens inlepelt.

Wat dat betreft moet het me van het hart: ik ben van mening dat de vermeende diepzinnigheid van deze film in feite pure quatsch is. Toegegeven, wie wil, kan in elke film diepgang vinden, maar een film wordt niet per definitie diepzinnig wanneer je allerlei kosmische beelden laat zien met een voiceover die constant loopt te mijmeren over het grote ‘waarom der dingen’. Dit was diepzinnigheid à la carte, geschikt voor de godsdienstles, wanneer de leerkracht vraagt: "wie denkt er wel eens na over de zin van het leven? Steek je hand eens op!" Filosofie is meer dan een 'wat-is-de-zin-van-het-leven?', maar wortelt zelfs in de kleinste zaken (voor wie geïnteresseerd zou zijn, lees de Filosofische Onderzoekingen van Ludwig Wittgenstein). Neen, geef mij maar een film als Donnie Darko of Requiem for a Dream, die vanuit hun dramatiek en oprechte tragiek niet schreeuwerig om wijsgerige invalshoeken vragen, maar je gewoon heel oprecht weten te raken, te ontroeren en benemen. Dan komt het nadenken vanzelf. Dan volgt filosofie en, wie weet, religiositeit vanzelf. Wat dit betreft, is er dikwijls verwezen naar 2001: A Space Oydssey. Ik heb begrip voor de analogie, en heel wat elementen van beide films zijn inderdaad gelijklopend, maar daar waar die laatste film veel vragen stelt en een goed verhaal meegeeft, stelt Tree of Life alle antwoorden tentoon. Mijn criteria indachtig, won deze film daarmee dus al geen punten.

Wat kregen we te zien in de letterlijke betekenis van het woord? De kijker mocht zich meer dan twee uur vermeien aan misschien wel de meest prachtige beelden die ooit geschoten zijn voor een film. De natuurbeelden zijn zo haarscherp dat het lijkt alsof de wind door je haar streelt en de waterdruppels op je voorhoofd landen. Zelden, waarschijnlijk zelfs niet eens tijdens de betere natuurdocumentaires, zag ik zo'n prachtige beelden. Het is een ware hommage aan de aardse schoonheid. Wie de link wil maken en zeggen "de regisseur wil dat we de schoonheid van de natuur behouden!", gaat volgens mij toch een brug te ver. Nogmaals, het kan, en ik zal ook zeker niemand tegenhouden, maar men zal mij zeker nooit zien zeggen dat dit de diepere lading van de film zou zijn. Gewoon pure, adembenemende schoonheid op zichzelf, zoals het hoort.

Daarnaast een overvloed aan kosmische beelden, waarvan enkele zelfs 3D uitgewerkte beelden waren van de Hubble telescoop. Geen idee of alle beelden daarvan afkomstig waren en er sommige waren die pure fictie waren, maar lieve hemel, wat een pracht. Het middendeel, waarin de kijker wordt meegenomen op een exploratie doorheen galaxieën en sterrenwolken, exploderende sterren en kosmische schitteringen, moet echt iets van het meest adembenemende geweest zijn dat ik ooit gezien heb. Avatar, maar dan op een universalistisch niveau. Wanneer er dan ook nog de muziek bij kwam (Requiem van Mozart?), kon ik eerlijk gezegd mijn tranen niet meer bedwingen. Pure beeldenpoëzie. Majestueuze pracht en praal. Niets dan lof.

Dat brengt ons direct naar de score. Klassieke muziek (Requiem van Mozart (?), Toccata et Fuga van Bach, etc...) afgewisseld door minimalistische piano- en strijkersmuziek: het succesgerecht voor dit type film. Wat dit betreft, ook weer niets te klagen. De gevoelige snaren zijn zeker niet onberoerd gelaten. Nogmaals; ere aan wie ere toekomt. Hier komt nogmaals de analogie met A Space Odyssey de kop opsteken. Ditmaal ook niet geheel onterecht.

Dat Sean Penn en Brat Pitt de cast verzorgen is hier geen meerwaarde, hoeveel respect ik voor beide heren ook heb. Het lijkt me in dit geval zelfs eerder een lokmiddel. Naar ik gok is Sean Penn nog geen kwartier in beeld geweest, vandaar de opmerking. Dat beiden vlekkeloos goed acteren, is zelfs overbodig om nog maar te vermelden. Ze doen het beiden uitstekend. Vooral wat Brat Pitt betreft, begint het stilaan tot me door te dringen dat hij werkelijk geschikt is voor een uitgebreide variëteit aan rollen. Hoezeer ik het ook soms kan haten dat hij in sommige films niets anders doet dan in zijn bloot bovenlijf te staan paraderen, toch stijgt hij in mijn achting als acteur. De rest van cast drukt eveneens een positieve stempel op de film als geheel. Toch wint de film hier geen punten mee, maar dat is dan weer geheel subjectief. De rollen en personages waren in dit opzicht misschien gewoon niet gunstig, maar een echt uitzonderlijke acteerprestatie is hier zeker niet neergezet. Dat er in een film geloofwaardig geacteerd wordt, is in mijn optiek maar een vanzelfsprekendheid.

De film begint heel sterk. Een aandoenlijke scène waarin we het tragische overlijden van een van de zonen des huizes vernemen. Het ontroerde. Samen met de natuurbeelden, die uiteraard de vanzelfsprekende symbolieken suggereren, geeft dit vorm aan een groot verdriet dat door de kosmische opzet van de film nog meer universele proporties krijgt. Dat er daarna een intermezzo komt met allerlei natuur- en kosmosbeelden, dat stoorde me niet. Hoogstens kan opgemerkt worden dat het tempo dat in de film zat, compleet afzwakt, om dan nooit meer terug te keren. De verhaallijn is hierna immers compleet zoek, en het wordt maar wat aanmodderen aan de hand van steeds dezelfde stramiens: close-ups, intimistische beelden, voiceovers met religieus/filosofisch gemijmer, natuurbeelden, etc. Het verhaal is na ongeveer anderhalf uur alle coherentie kwijt, waardoor het niet enkel almaar moeilijker wordt de aandacht erbij te houden, maar waardoor de regisseur het voor ons ook moeilijk maakt om nog enige affiniteit op te wekken met de personages. Ik haakte af, en ik was niet de enige. Uiteindelijk wordt er op het einde toe naar een grootste climax opgewerkt, die omwille van al het voorgaande al lang niet meer als een convergerend hoogtepunt aanvoelt. De film had me verloren voor hij me weer terug kon meenemen naar de meesterlijke apotheose. Alle ingrediënten waren aanwezig voor een memorabele afsluiter: meesterlijke beelden, prachtige muziek, een verbroedering met een sterke allegorische inslag. Het mocht jammer genoeg gewoon niet meer baten.

Want eerlijk gezegd wist het allemaal niet meer te boeien. De beelden mogen nog zo mooi zijn, wanneer de verhaallijn gewoon niet krachtig genoeg is om je meer dan twee uur bij je nekvel te grijpen, dan kan het je na opname 3545 gewoon niet meer schelen welke waterval, of welke sterrenwolk je te zien krijgt. De film mist draagkracht, en zweeft in het luchtledige. We hebben hier ongetwijfeld een eminente regisseur aan het werk gezien, maar een verhalenverteller zal er toch nooit inzitten, vrees ik.

Mijn bewondering voor de hoogstaande techniciteit en het verzorgde vakwerk dat in deze film gestoken is, heeft me dus belet de film als finaal eindresultaat een onvoldoende te geven. Daarvoor is dit te secuur. Te mooi. Te fijngevoelig. Maar dat weet daarentegen de film ook niet naar een niveau te tillen dat de rest van de filmwereld overschrijdt. Hadden menig aantal andere regisseurs met verhaaltechnische begaafdheid de beelden- en sferensensitiviteit die deze regisseur voor de boeg brengt, dan zou de filmwereld er heel wat mooier uitzien. Tot Terrence Malick leert om goede verhalen te vertellen, of misschien zelfs leert samenwerken met andere mensen om een verhaal van belang op de filmwereld los te laten, kan ik me niet achter zijn fanclub scharen. Een schurende 2.5*