Gotiek en romantiek

De modernisering was bovenal een “onttovering van de wereld”, zoals Max Weber het noemde: het wereldbeeld werd gemechaniseerd (de natuur werd een machine in plaats van een goddelijk organisme of een betekenissenrijk), de Verlichting wilde van alle bijgeloof af en sommigen ontkenden zelfs het bestaan van God. Alles werd materie, de enige deugd werd redelijkheid en onder andere de industrialisatie vernietigde alle familie- en gemeenschapsverbanden.

Deze moderne individualisering en onttovering van de wereld riep ook afschuw en weerstand op: gevoelige naturen bemerkten dat de mensheid in alle ‘vooruitgang’ iets wezenlijks kwijt raakte: de wereld was beroofd van alle betekenis en samenhang en liet het individu eenzaam en egoïstisch achter. Deze weerstand zou begin 19de eeuw culmineren in de grote tegenreactie van de Romantiek.

In de filosofie en de kunst zien we dat de Romantiek een liefde koestert voor mystiek – het verlangen naar het oneindige en het onbegrijpelijke – en de paradox die zich slechts laat oplossen in de sublieme eenheid waarin tegenstellingen samenvallen (tegen het verstand waarvoor het beginsel van non-contradictie geldt), voor de natuur en authenticiteit (tegen de beschaving en de gekunsteldheid), voor het onburgerlijke genie en het individualisme (tegen de oppervlakkige, burgerlijke massa) en voor religie en geschiedenis (tegen wetenschap, technologie en vooruitgangsgeloof die uitingen zijn van menselijke overmoed en van irreële abstractie) welke aspecten uiteraard allemaal met elkaar samenhangen. Uiteraard gaat Romantiek ook over liefde, maar dan wel liefde in subliem-christelijke vorm: het allesverzengende verlangen drijft de geliefden de dood in maar met de troost dat de liefde de dood overwint (want liefde is een samenkomen in plaats van vervallen en overstijgt de natuur die alleen eigenbelang kent).

Het woord ‘gotisch’ in het genre van de gotische roman verwijst naar een bouwstijl in de middeleeuwen: denk bv. aan het kasteel van Dracula. De middeleeuwen vormen het ideale decor voor gotisch-romantisch verhalen, waaronder ook sprookjes (“Er was eens lang geleden een prinses…”), ook al wordt die periode nooit zo genoemd, omdat de ‘duistere’ middeleeuwen zich uitstekend leent voor een idealisering van een lang vervlogen tijd toen de wereld nog ‘betoverd’ was en werd bevolkt door koningen en echte gemeenschappen alsook door bosnimfen en geesten. In de middeleeuwen had alles nog betekenis: alles in de natuur werd opgevat als een teken van het hogere en magie kon duistere krachten uit de natuur tevoorschijn brengen. Merk op dat de tijd vóór de middeleeuwen niet geschikt was: enerzijds was die tijd te lang geleden zodat er geen collectief geheugen maar over bestond (terwijl veel tradities nog uit de middeleeuwen stammen zodat we – onderbewust – nog in contact met die wereld staan) en anderzijds was de oudheid te verlicht (juist de Goten zouden die klassieke cultuur hebben vernietigd en de mensheid zo in de ‘duistere’ middeleeuwen hebben gestort). Bovendien kende de middeleeuwen de ridderroman die al in zekere zin romantisch was: de ridder belichaamde de christelijke deugden, ging op queeste naar de Heilige Graal en beminde de schone jonkvrouw welke zinnelijke liefde in christelijke zin werd geïdealiseerd als een psychologisch-sublieme, opofferingsgezinde liefde.

Wij noemen de gotische roman met die geïdealiseerde middeleeuwen ‘phantasy’, maar daarmee doe je de middeleeuwen eigenlijk tekort. Voor de middeleeuwen waren bv. God en engelen ‘echt’ en geen fantasie. Uiteraard waren de middeleeuwers niet achterlijk en konden filosofen vrijelijk het bestaan van God bediscussiëren, maar die discussies bleven theoretisch of academisch: in de praktijk ging iedereen uit van het bestaan van God, de duivel en engelen. Ik denk dat je dit moet zien zoals wij over de vrije wil denken: in de wetenschap wordt bediscussieerd of die wel bestaat (volgens bv. Swaab niet), maar evengoed gaan we er in de praktijk allemaal, ook Swaab, vanuit dat de vrije wil bestaat (ook Swaab zegt in de kantine “Ik wil vandaag de cappuccino” in plaats van “Ik krijg door dat mijn hersenen hebben besloten om vandaag de cappuccino te nemen”). Pas in de moderne tijd werd het mogelijk ook in de praktijk zonder God te leven. Overigens, de kerk heeft in de middeleeuwen bijgeloof altijd proberen te onderdrukken en het is wrange ironie dat juist toen in de Renaissance de klassieke kennis werd herontdekt en de kerk iets van zijn greep kwijtraakte het bijgeloof toenam met onder meer een hoogtepunt in heksenvervolgingen tot gevolg.

Aldus hadden de middeleeuwen een onweerstaanbare aantrekkingskracht op zij die zich niet thuis konden voelen in de onttoverde wereld en de kille rationaliteit van het moderne leven en die het mysterie boven het begrijpelijke, het overweldigende boven het bevattelijke, het bovennatuurlijke boven het natuurlijke plaatsten. De gotische roman brengt ons terug naar een oerwereld die echt bestaan heeft en waar wij uit voort zijn gekomen maar waar wij ons van hebben vervreemd: een wereld vol bijgeloof maar ook vol passie en betekenis. Het genre is nog altijd populair hetgeen laat zien dat er in onze moderne tijd nog steeds behoefte is aan die betovering van de wereld die het genre weet op te wekken doordat zij ons onderbewuste aanspreekt.

Niet om lullig te doen, maar hoort dit niet op BoekMeter?

Je hebt namelijk het over gotische roman...

Het genre was oorspronkelijk literair maar dat zij nog steeds een groot publiek trekt blijkt precies uit het feit dat er vele films in dat genre worden gemaakt, zodat het genre bij uitstek relevant is voor een filmforum!

PS. Jij kunt wel snel lezen als je het stuk al hebt gelezen.

Haha

Ik snap het. Nou ja wel apart dan dat je helemaal geen films noemt.

Wellicht kun je alsnog wat treffende voorbeelden geven.

Ik zou eigenlijk nog een vervolgje moeten schrijven waarin ik naar de film overstap, want je hebt wel gelijk dat het zonder dat eigenlijk niet hier thuis hoort, maar velen hier hebben daar juist meer verstand van dan ik zodat ik anderen hierbij uitnodig om dat vervolgje te schrijven!

Overigens, zoals ik opmerk bij Crimson Peak (2015) schreef ik dit stukje naar aanleiding van de film Crimson Peak dus daar heb je al een eerste film.

Hele fijne inleiding en aanzet! Ik zal even gaan broeden op een filmisch vervolgje, in ieder geval met een lijst van gotische films (niet alleen horror).

Eerst maar even vaststellen wat een gotische film is. De volgende kenmerken komen hier vaak in voor:

- Bovennatuurlijke elementen (maar dat is geen pré): leven na de dood en entiteiten met een lange historische traditie zoals vampieren, duivels en geesten

- Mysterie

- Meestal een historische setting, kerken, kastelen, oude huizen, oude dorpjes en oude steden

- Fatale liefde, gedoemde liefde

- Gebaseerd op een oude legende of op sagen, mythes en sprookjes.

- Een vloek: een mysterieuze aandoening die generaties lang een familie of een dorp teistert: krankzinnigheid, kwaadaardigheid of het noodlot.

- Erg belangrijk is de manier van het in beeld brengen: dik aangezette kleur of zwart-wit contrasten, waarbij rood en zwart het meest opvallen.

- Veel aandacht voor het (antieke) interieur: Open haarden, wenteltrappen, grote marmeren trappen, majesteuze gangen, hallen, hemelbedden, kandelaars, schilderijen, klassieke beeldhouwwerken en spiegels.

- Meestal 18e, 19e of begin 20e eeuwse setting, maar recenter kan ook. The Ninth Gate bijvoorbeeld. Maar ook Eyes Wide Shut heeft wat gotische kenmerken.

Aanvullingen zijn welkom. Ik zal ook een lijst met favoriete gotische films posten.

Die kenmerken zijn latere toekenningen aan de middeleeuwen. Kastelen-horror zoals dracula, wagner, de sade en frankenstiein etc.... is romantische literatuur/kunst. Romantische kijk op ‘toen’, maar ook over ‘daar’ en ‘elders’. Vaak groots uitgebeeld of verteld. Nietige mensen in grote gebeurtenissen. De onheilspellende natuur. Subliem.

Ik denk daarom dat een boek en nu de film Nooit meer slapen een Romantische kijk is op de wereld. Zon zielige jongen in dat naargeestige landschap. Heb alleen de film nog niet gezien.

Verer heb ik er niet op doorgeleerd.

Tsja, bij mij komt dan snel één titel naar boven, al dik tien jaar onovertroffen mijn nummer 1 allertijden en zeker niet toevallig ook eentje van Del Toro, El Laberinto del Fauno (2006). Je komt wellicht niet direct op die titel als je aan gotiek denkt, maar het barst er van, ik plaats de vele gotische elementen uit die film maar cursief. Ik hou het spoilervrij:

De aankleding van het oude huis heeft wat gotisch, maar de echte gotiek vind je terug in het verhaal. Een meisje die graag sprookjes leest en overal in de echte wereld iets achter de (wrange) werkelijkheid ziet, elfen, fauns, magische elementen, een alruinwortel... Naar die wereld (een koninkrijk waar zij als dochter van de koning een prinses is) vlucht ze uit de realiteit (het totalitarisme van kerk en staat in het Spanje van Franco). Het totalitarisme (=de vloek) vind je in de film op de voorgrond terug, maar zeker ook op de achtergrond in die fantasiewereld als het monster die onschuld (=kinderen) opeet, schijnbaar deels geïnspireerd door de schilderij Saturn Devouring His Son - Wiki, waarin Saturnus uit angst voor verlies van macht het hoofd van zijn kinderen rukt en opeet. En Saturnus is de god Cronos, wat wederom naar Del Toro teruglinkt met zijn film Cronos (1993). Opoffering (de dokter) en een fatale liefde, zij het weinig romantisch, heb je ook in de film. Familie, gemeenschap, anti-individualistisch, anti-egoïstisch... Ik kan wel door blijven gaan, en dan heeft de film ook nog moraal en diepgang en is het gewoon prachtig en magisch.

Nog best lastig om de juiste keuzes te maken, wat er wel en niet bij hoort. De gothic horror domineert nu een beetje. Ik heb nu alleen een lijstje gemaakt van mijn 4* 4,5* en 5* films. Het zou echt een karwei worden als ik hem nog langer maak, maar de samenhang is hopelijk wel duidelijk.

Black Narcissus (1947)

Lèvres Rouges, Les (1971)

Paura nella Città dei Morti Viventi (1980)

Tragedy of Macbeth, The (1971)

Orphée (1950)

Shinel (1959)

Hound of the Baskervilles, The (1959)

Masque of the Red Death, The (1964)

Ninth Gate, The (1999)

House of Usher (1960)

Hunchback of Notre Dame, The (1939)

Satana Likuyushchiy (1917)

I Walked with a Zombie (1943)

Picture of Dorian Gray, The (1945)

Haunting, The (1963)

Curse of the Cat People, The (1944)

Picnic at Hanging Rock (1975)

Magnificent Ambersons, The (1942)

Cottage on Dartmoor, A (1929)

Scarlet Empress, The (1934)

Phenomena (1985)

Sredi Serykh Kamney (1983)

Anastasia (1956)

Cecilia (1982)

Body Snatcher, The (1945)

Chi l'ha Vista Morire? (1972)

Curse of the Werewolf, The (1961)

Comedy of Terrors, The (1963)

Kaidan (1964)

In the Mouth of Madness (1994)

Angel Heart (1987)

Nosferatu: Phantom der Nacht (1979)

Et Mourir de Plaisir (1960)

Wuthering Heights (1939)

Dama Rossa Uccide Sette Volte, La (1972)

Frankenstein: The True Story (1973)

Moonfleet (1955)

Murders in the Rue Morgue (1932)

Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1941)

Faust: Eine Deutsche Volkssage (1926)

Devil Rides Out, The (1968)

Sette Note in Nero (1977)

Taste the Blood of Dracula (1970)

Mad Love (1935)

Hangman's House (1928)

Name der Rose, Der (1986)

Orme, Le (1975)

Horror Express (1973)

People under the Stairs, The (1991)

Ik heb het boek gelezen, maar de film niet gezien. Het boek is meer een existentiëel drama. Daar had ik niet echt een romantisch gevoel bij

Ik heb nog even geprobeerd een historisch vervolgje op te schrijven met betrekking tot de film:

Omdat de duistere wereld van de gotische literatuur zo tot de verbeelding spreekt en spektakel brengt, al was het maar omdat het onze oerangst voor het onbekende/mysterie opwekt, werden gothic novels zoals Dracula, Frankenstein en Dr. Jeckyll and Mr. Hide graag bewerkt tot toneelstukken en dat gold ook voor de film toen dat nieuwe medium werd ontwikkeld. Het gotische genre vormt dan ook een belangrijk deel van de oude (stomme) films.

De belangrijkste oerfilm voor het genre is wellicht Das Cabinet des Dr. Caligari (1920) - MovieMeter.nl uit 1920. Die film is weliswaar geen bewerking van een gothic novel maar de cuciale film van het Duitse expressionisme die echter wel alle Amerikaanse gothic films in belangrijke mate zou hebben beïnvloed.

Omgekeerd vindt men gotische aspecten in allerlei filmgenres, uiteraard voornamelijk in het horrorgenre. Ik denk echter dat men gotiek niet moet verwarren met horror: gotiek betreft vooral het mysterie, het overweldigende en het bovennatuurlijke, dus de spannende of dreigende ‘sfeer’ van het lopen door de mist, de invallende duisternis, geruchten over vreemde gebeurtenissen e.d., waardoor je in een andere wereld stapt dan de verlichte, rationele waarin we normaliter leven. Gotiek gaat m.i. dan ook niet om jump scares en zeker niet om hersenloze slachtpartijen zoals in de slasher movies die juist geen enkel mysterie kennen. Gotiek wordt wel altijd als horror gecategoriseerd in de filmindustrie, zodat veel gotische films het grote publiek kunnen teleurstellen als het horror verwacht.

Wat betreft de belangrijkste gotische films citeer ik gemakshalve even deze (chronologische) lijst van de beste tien gothic films volgens The Guardian (The 10 best gothic films | Film | The Guardian - theguardian.com):

1. Nosferatu, eine Symphonie des Grauens (1922) - MovieMeter.nl (1922)

2. Dracula (1931) - MovieMeter.nl (1931)

3. Frankenstein (1931) - MovieMeter.nl (1931)

4. Rebecca (1940) - MovieMeter.nl (1940)

5. Dracula (1958) - MovieMeter.nl (1958)

6. Pit and the Pendulum (1961) - MovieMeter.nl (1961)

7. Rosemary's Baby (1968) - MovieMeter.nl (1968)

8. Suspiria (1977) - MovieMeter.nlSuspiria (1977)

9. Near Dark (1987) - MovieMeter.nl (1987)

10. El Orfanato (2007) - MovieMeter.nl (2007)

Ook wetenschappers zijn natuurlijk slachtoffer van zijn tijd.

Dat leek ook het concept van het boek van Hermans. Daarom ben ik in de veronderstelling dat Hermans een neo Romanticus was. En Hermans was natuurlijk een groot fan van de Sade.

Wat een leuk topic, De filosoof. Zou 'Get Out' (2017) niet kenmerken hebben van een gotische film?

Dank, Donkerwoud! In eerste instantie begreep ik niet goed waarom je Get Out noemde - de film heeft niet de typisch gotische 'middeleeuwse' sfeer (met kastelen, veel mist, etc) - maar nu ik er over nadenk zitten er denk ik inhoudelijk gezien zeker gotische elementen in.