Ivan Groznyy I (1944)

Zowel deel I en deel II afgelopen week opnieuw bekeken. Het was al bijna 20 jaar geleden dat ik dit tweeluik van Eisenstein voor het laatst gezien had. Toen was ik er gezien mijn hoge cijfer (4.0*) nogal enthousiast over. Waarom, dat is mij een raadsel, want ik had nu de grootste moeite beide films af te kijken. Bóóring. Dat is alles wat ik er van kan zeggen. Te bombastisch en veel te theatraal. Geen schaduw van de zwijgende films die Eisenstein in de jaren twintig maakte. Stalin verbood het 2e deel las ik. Waarschijnlijk omdat hij geschrokken was omdat die Ivan de Verschikkelijke toch te veel op hem leek. Stalin en die Ivan hadden ook veel gemeen. Beide leden aan achtervolgingswaanzin wat er toe leidde dat bij de minste verdenking zij hun tegenstanders uit de weg ruimden. Ivan Grozny gebruikte hiervoor de door hem in het leven geroepen geheime dienst Opritsjniki en Stalin de NKVD. Dus, vanuit historisch oogpunt is dit tweeluik van Ivan Grozny toch nog wel enigszins interessant, maar daarmee is ook alles gezegd. 3.0* na herziening

Een Sovjet epic waarin de totstandkoming van Ivan de Verschrikkelijke wordt doorlopen. Hij wordt door Eisenstein afgebeeld als een heroïsch, doch kwetsbaar figuur met een ijzeren wil. Dit eerste deel focust op de verovering van Kazan, het begin van de Lijflandse oorlog en het verraad van de bojaren. Ditmaal dus geen 'actuele' blik op het politieke landschap, waarin talloze bolsjewieken streven naar ideologische eenheid en het proletariaat genadeloos wordt vermorzeld. Het acteerwerk is doorheen de film opvallend beweeglijk en expressief, maar dat blijkt niet noodzakelijk ongepast in deze context. De acteurs communiceren vooral via oogcontact en lichaamstaal en niet zozeer verbaal, waardoor je al snel een jaar of twintig terug in de tijd wordt gekatapulteerd. Zo ondoordringbaar als bijvoorbeeld Laurence Olivier's Henry V wordt het acteerwerk gelukkig nooit, al moet je er wel even aan wennen. Inhoudelijk is het niet over de hele lijn even sterk en enkele grote sprongen in tijd en ruimte kunnen je nogal abrupt van de ene periode naar de andere verplaatsen. Het thema spreekt me sowieso weinig aan. Eisenstein brengt de zaken naar goede gewoonte zeer keurig in beeld. De interessante cameraperspectieven en de vele mooie shots vormen zonder twijfel het beste aspect. Er wordt ook ruimte gemaakt voor symboliek en hier en daar wordt er leuk gespeeld met schaduwen. Het is visueel aantrekkelijk. De fenomenale openingsscène benadert Dreyer's Passion of Joan of Arc, daarna daalt het niveau langzaam maar zeker.

Letterlijk vertaald betekent zijn naam “Ivan de Schrikbarende”. Nadat hij door de metropoliet ingezegend werd als de eerste tsaar, breidde hij het grondgebied uit met veroveringen. Tegenstand van de bojaren, de oude landadel, onderdrukte hij genadeloos. Stalin zag zichzelf als een opvolger van Ivan de Verschrikkelijke: een sterke leider als bescherming tegen de vijanden buiten en binnen de landsgrenzen. Eisenstein gebruikte symbolen. Kroon, scepter en een abstracte wereldbol staan voor macht. Iconen, kruisen en kaarsen vertegenwoordigen de Russisch-orthodoxe Kerk. Licht en schaduw worden optimaal benut. Dankzij z’n puntbaard is de tsaar herkenbaar aan z’n silhouet op de muur. Z’n goede vrouw Anastasia draagt wit; de boosaardige Jefrosinja zwart. De moord op Anastasia is fictief. Belangrijke voorwerpen als de gifbeker worden extra groot gemaakt. Close-ups van gezichten tonen de reacties van trouwen en trouwelozen. De bojaren zijn herkenbaar aan hun molensteenkraag. De oorlog tegen het kanaat van Kazan levert epische beelden op met veel figuranten. De muziek van Prokofiev versterkt het epische karakter. Het koorgezang met diepe bassen is beïnvloed door de Russisch-orthodoxe kerkmuziek. Het is geen neutrale benadering van de geschiedenis, maar het geheel oogt imposant.