Opinions

The X-Files is veertien jaar lang afgerond geweest. Het einde was knap beroerd, maar het was wat het was, en daar had ik best vrede mee. Dan wringt het nogal als het zoveel jaren later ineens toch niét klaar blijkt te zijn, want je weet bij voorbaat dat je je als X-Files-fan door die nieuwe, waarschijnlijk bedroevend slechte afleveringen heen zult moeten worstelen. Je kunt het immers niet verteren om het niét te kijken, terwijl je tegelijkertijd donders goed weet dat het alleen maar een teleurstelling kan worden. Ziedaar: seizoen 10 in een notendop.

De verwachtingen waren al laag, maar wat aflevering 1 je vervolgens voorschotelt valt zelfs dan nog gruwelijk tegen. Ja, de ambitie is er: een complot om de gehele mensheid weg te vagen maar liefst. Maar alles wat daar verder omheen wordt opgetrokken is zo’n X-Files onwaardige lauwe prak dat de moed je in de schoenen zakt. Mijn helden van weleer slepen zich vermoeid en geërgerd door de aflevering en mogen hooguit links en rechts wat holle oneliners uitbraken (“it’s about controlling the past to control the future!”). Alle hele en halve samenzweringen uit de geschiedenis worden in een tijdsbestek van een minuut of vijf bovenop elkaar gestapeld tot de meest ongeloofwaardige complottheorie aller tijden. Oh zeker, er zijn drakerige X-Files-afleverigen geweest in het verleden, maar vergeleken daarbij is dit zelfs nog één van de slechtste.

Aflevering 2 begint veelbelovender, al was het alleen al om het feit dat het niet doorgaat waar aflevering 1 was gestopt. Het gaf me zelfs meerdere keren het gevoel dat ik naar de oude X-Files zat te kijken, maar is over het geheel genomen gewoon vrij oninteressant. Mulder lijkt zijn stijl grotendeels teruggevonden te hebben, Scully oogt nog steeds vermoeid en afwezig. Voor de rest gebeurt er vrij weinig gedenkwaardigs.

Maar als je de twee teleurstellende eerste afleveringen dan toch credits wil geven, dan zou je ze kunnen zien als een opmaat voor wat er in “Mulder & Scully Meet the Were-Monster” te gebeuren staat. Eindelijk zien we een legitiem argument om The X-Files na al die jaren weer tot leven te wekken, want dit is hoe ik Mulder en Scully het liefst zie. De lusteloosheid van de eerste afleveringen is eraf, en de acteurs lijken weer de ruimte te krijgen om hun karakters wat menselijker te maken, iets wat vroeger in de X-Files tot zo ontelbaar veel memorabele afleveringen had geleid. Darin Morgan is misschien niet zo vlijmscherp als in seizoen 2/3, de karakters zijn misschien iets té overdreven, maar deze onserieuze toon is precies wat nodig was om de deuren eindelijk weer wagenwijd open te gooien.

Deze overwinningsroes zet ook door naar de sterke vierde aflevering, die voor het eerst écht aanvoelt als een klassieke X-File (want hoewel ijzersterk, waren de Darin Morgan-afleveringen wel de uitbijters van de serie). De “Band-Aid Nose Man” is een instant classic, de vaak grimmige sfeer doet soms denken aan die van “Home” (seizoen 4), Mulder is heerlijk cynisch (“Well, it looks like this person was born without footprints. WHICH IS IMPOSSIBLE, by the way”) en de moorden zijn fucking bruut. Er zit alleen één ergerlijke smet op de aflevering: het onvoorstelbaar flauwe besluit om Scully al vroeg in de aflevering buitenspel te zetten en haar zo’n beetje de gehele resterende 40 minuten aan het ziekenhuisbed van haar moeder te laten zitten. Wie heeft dat in godsnaam verzonnen? Ja, het slaat een soort van halfslachtige brug tussen dit verhaal en de verhaallijn van William, maar daarop zit uiteraard geen mens te wachten. Sowieso is die steeds maar weer terugkerende verhaallijn een soort van lichaamsvreemd vehikel, waar voortdurend heel gewichtig over wordt gedaan, maar waar ik als kijker totaal geen gevoel bij kan hebben.

En dan is het na aflevering 4 helaas afgelopen, en stevent aflevering 5 alweer snel af op het bedroevende niveau van de eerste afleveringen. Het begint nog best sterk, en zou tot het moment dat Einstein en karakterloze Miller hun entree maken alle kanten uit kunnen gaan. Maar wanneer blijkt dat Mulder’s plan om magic mushrooms te slikken een serieuze optie is, en niet zomaar een manier om Einstein te ditchen, wordt het allemaal erg bedenkelijk. Toegegeven, de trip is erg grappig, maar valt aan de andere kant ook keihard uit de toon. Goede X-Files-afleveringen worden gedragen door een mysterie dat ontrafeld moet worden, maar hier is het een op paddo’s trippende Mulder die ineens hatseflats met het juiste antwoord op de proppen komt, wat voelt als een slecht vertelde grap.

En tja, dan moest die drakerige eerste aflevering nog worden afgerond, compleet met ziektes, alien DNA, vaccinaties, alien DNA, race tegen de klok, Mulder kwijt, alien DNA, CSM die maar weer eens een deal met Mulder wil sluiten, en natuurlijk alien DNA inclusief alien DNA en… een cliffhanger, en dus een film, of nog meer van dat vreselijks, met alien DNA. Laten we het allemaal maar snel vergeten.

Waarom The X-Files weer moest worden gereanimeerd, het is me werkelijk een raadsel. Is het uit ontevredenheid hoe de serie in 2002 was afgewikkeld? Een niet te onderdrukken drang om te zien wat er van Mulder en Scully geworden is? In beide gevallen had Chris Carter zijn serie wel wat meer liefde mogen toezwaaien. Dat de ambitie er in principe wel was, valt ook wel op te maken uit het feit dat Darin Morgan, Glenn Morgan en James Wong ook meededen bij dit nieuwe seizoen, en niet te vergeten een groot aantal acteurs van weleer. Het riekt naar winstbejag, om de succesvolle X-Files-franchise weer te kunnen afstoffen en aanslingeren. We hebben er twee beroerde afleveringen aan overgehouden, en twee afleveringen die behoren tot het allerslechtste aller tijden in de geschiedenis van het universum. Laten we de twee goede afleveringen die het als collateral damage ook heeft opgeleverd dan maar koesteren.

Het tiende seizoen van X-Files was een grotendeels mislukte herrijzenis, waarbij nergens echt duidelijk werd wat de drijfveer erachter was. De beste momenten kwamen dicht in de buurt van de vroegere seizoenen, maar deze momenten waren spaarzaam, en boden nergens iets écht nieuws of uitdagends. Of anders gezegd: het merendeel van de afleveringen was simpelweg ruk. Bovendien ging een groot deel van het seizoen gebukt onder een wisselwerking tussen Scully en Mulder die maar geen vlucht wilde nemen, terwijl juist dat de drijvende kracht was achter zo veel memorabele afleveringen van weleer - voor mij, althans.

Ik had niet vermoed dat seizoen 11 zo’n overwinning op het vorige seizoen zou blijken te zijn. Het heeft een valse start met de onuitstaanbare mythologie-lulkoek van “My Struggle”, en ook de daarop volgende twee afleveringen hebben moeite om te overtuigen. Darin Morgan’s “Lost Art of Forehead Sweat”, waarin de hele serie in een soort bezopen zelfrefererend meta-universum wordt geplaatst, is een eerste geniale schot voor de boeg - dat de makers van de serie Morgan’s volslagen krankzinnige scripts een platform bieden, is misschien wel het grootste mirakel uit de televisiegeschiedenis. Zodra de mythologie de kop opsteekt in “Ghouli” en Gillian Anderson plotseling alleen nog maar wat slaapverwekkende teksten kan oplepelen, is het helaas weer even gedaan met de pret. De uiteindelijke intrede van William in de serie voelt ook als een leeglopende ballon: “It’s like… this power…. I’d see things… terrifying things…”, allemachtig wat een snurkfestijn.

Maar dan komt het: “Kitten”, “Followers”, “Familiar” en “Nothing Lasts Forever”, een salvo aan geweldige afleveringen die ik niet had zien aankomen en die me echt van deze serie laten genieten als vanouds. Het is niet allemaal nieuw of origineel, maar de uitwerking van elk van deze afleveringen is een voltreffer. Het rechtlijnige “Kitten” geeft Skinner eindelijk weer de kans om met bravoure alle verdachtmakingen van zich af te schudden. “Familiar”, waar Mulder en Scully eens temeer worden ingesloten door een besloten dorpsgemeenschap, heeft met Mr. Chuckleteeth de meeste angstaanjagende kindervriend ooit bekokstoofd.

Twee afleveringen van dit seizoen horen tot het beste dat de serie (in zijn geheel!) te bieden heeft. “Followers” (of “Rm9sbG93ZXJz”, maar dat onthoudt natuurlijk geen mens) is de eerste aflevering van de reboot die écht een nieuwe vorm en verhaalstijl heeft, in de traditie van een aantal geweldige afleveringen uit met name seizoen 6, zoals “Monday” of “How the Ghosts Stole Christmas”. Nauwelijks tekst, een aantal geweldige gags (die vis!!), vaak adembenemend mooie en steriele visuals. Maar wat door de overdrijving ook perfect is uitgewerkt, is het ongemakkelijke gevoel van tegenwerkende technologie, het gevoel hebben bespied te worden, de ongevraagde ‘profiling’ door schimmige tech-bedrijven, maar ook die quasi-speelse, quasi-menselijke, onoprecht aanvoelende en daardoor vaak nare en dwingende toon die wordt aangeslagen als via technologie met je wordt gecommuniceerd. Erg Black Mirror, maar ik vind het prima dat de X-Files hun invloed op het TV-landschap van vandaag gewoon even terugclaimt.

“Nothing Lasts Forever” is de beste uitsmijter die ik had kunnen wensen. De beste X-Files-afleveringen hadden memorabele slechteriken, zoals Leonard Betts, “Pusher” Modell, Tooms, en sinds seizoen 11: Barbara Beaumont, een geweldig geschift karakter in de beste traditie van de serie. X-Files is zelden ongemakkelijk goor, maar deze aflevering gaat zo voorbij de grens dat je soms maar met een kuch van ongemak moet wegkijken (”shame to waste a good pancreas!”). Ik moet wel heel erg scheel kijken om niet allerlei David Lynch-referenties in deze aflevering te zien, zoals alleen al de naam “Beaumont”, of het tegelijk hilarische en verontrustende “The Morning After”-intermezzo in het midden, dat wel erg deed denken aan “In Dreams” uit Blue Velvet.

Maar “Nothing Lasts Forever” is meer, en daarmee is het tijd voor een grote onthulling: het einde van deze aflevering biedt de ontknoping die de serie als geheel verdient. Een ontknoping geheel op mijn voorwaarden, dat moet ik erbij melden, want de laatste “My Struggle” beschouw ik als verwaarloosbaar bonusmateriaal dat ik nog niet heb gekeken. Serieus: ik heb voor de rest van mijn leven nu onderhand wel genoeg zigzag-achtervolgingen gezien (shot van een stamp op het gaspedaal, geluid van een bulderende motor, shot van de snelheidsmeter), genoeg rennende vluchtpogingen, niet naar links, niet naar rechts, maar recht vooruit in de baan van de achtervolgende auto, en genoeg uitgespelde gedachten van de hoofdpersoon, opgedreund door een slaapverwekkende voice-over.

Fox Mulder en Dana Scully op jacht, niemand anders in hun team, de zoveelste gluiperd achterna, rennend met getrokken pistolen, zaklampen flitsend door een donker bos of unheimlich uitziende fabriek - het is een bijna iconisch beeld uit mijn jeugd. Maar Scully die Mulder zo vals als een kraai “Joy to the World” toezingt in de bittere kou, Mulder die aan Scully voordoet hoe je moet slaan bij honkbal, Mulder en Scully in zwart/wit dansend op “Walking in Memphis”, en hier: hoe Scully aan Mulder uitlegt waarom ze eigenlijk in God gelooft, wat tegelijkertijd een groot verhaal (haar zieke broer) en een klein verhaal (ze wilde een puppy) ineen is - die momenten maken dat de X-Files zoveel meer is dan een standaard spannende televisieserie. Na “Nothing Lasts Forever” is het wat mij betreft klaar en uit, niet met zo’n dodelijk vermoeiende mythologie-klapper, ook niet met een aflevering die bol staat van overpeinzingen en andere hoogdravende prietpraat. Nee: met hooguit twee minuutjes aan Scully en Mulder, in een kerk, pratend over hun verleden samen, een geheim delend over een mogelijke toekomst, dat we, zoals Laura fluisterde tegen Cooper, als kijker niet te horen krijgen.