Three Minutes: A Lengthening (2021)

Het is bijzonder dat er een (vakantie)filmpje opduikt, opgenomen in 1938 in een Pools dorpje waar zo’n 250 mensen op staan, onwetend wat hen zou overkomen. De makers van deze documentaire hebben hun best gedaan maar veel interessants hebben ze er niet uit weten te persen. Ik had enige verhalen verwacht van of over enkele geïdentificeerde personen op het filmpje maar die verhalen zijn er eigenlijk niet; er is slechts het (bekende) collectieve verhaal dat ze als joden werden vervolgd en dat vrijwel niemand de oorlog heeft overleefd. De documentaire wordt ook warrig verteld en is daarom moeilijk te volgen. De aanwezigheid van de personen op het filmpje uit 1938 maakt de pijnlijke afwezigheid – vernietiging – van hen en hun wereld in 1938 voelbaar en het filmpje uit 1938 is aldus een mooi gedenkteken voor de anonieme personen op het filmpje die zijn gestorven omdat het gezichten geeft aan hen. Maar de verlenging van die beelden tot ruim een uur maakt hun aanwezigheid bij gebrek aan verhalen niet groter en voegt ook verder weinig toe.

Gemotiveerde ontleding van een amateurfilmpje met emotionele gevolgen vermits de beelden spreken van nakende slachtoffers van de jodenvervolging. Het is waar dat filmpjes of foto's een diepere idimensie krijgen als ze te maken hebben met belangrijke, zeker dramatische, omstandigheden, zelfs als daar op de beelden nog niets van te merken valt. De film brengt inderdaad, op het algemeen relaas na, geen schokkende verhalen aan het licht, maar toch spreekt hij aan, die gewone, in hun geloof levende mensen, zo onschuldig te zien, kort voor dat de meesten de dood zullen vinden in gruwelijk omstandigheden.

In 2009 stuitte Glenn Kurtz op beeldmateriaal dat zijn grootvader Pools-Amerikaanse David in 1938 tijdens een reis door Europa had geschoten. Deze documentaire richt zich volledig op 3 minuten die zijn gefilmd in Davids geboorteplaats Nasielk, een stad van zo’n 7000 inwoners waarvan er 3000 Joods waren. In december 1939 lieten de Nazi’s alle Joden afvoeren naar concentratiekampen, slechts enkele tientallen overleefden de oorlog, waaronder Moszek Tuchendler. Met hulp van Moszek proberen Bianca Stigter en Glenn Kurtz meer te weten te komen over de ruim honderd mensen die (veelal lachend en zwaaiend) in beeld verschijnen. Deze documentaire begint met een integrale vertoning van het filmpje, zonder commentaar, zonder muziek. De rest van de film bestaat uit stills of uit vertraagde fragmenten en omdat de mensen in de film direct in de camera staren, word je haast gedwongen om je bezig te houden met het menselijke verhaal achter iedere persoon. Een uniek vormgegeven, indringend en effectief portret van een van de vele Joodse gemeenschappen waarvan als gevolg van Holocaust bijna elk spoor is uitgewist. De collage, waarin iedere persoon in het filmpje wordt uitgelicht, is misschien wel net zo effectief als de twee minuten stilte die we jaarlijks op 4 mei houden. Een Nederlands-Engels productie om trots op te zijn.