Postmoderne films

Wat me altijd weer opvalt is dat bij postmoderne films – bv. Nope, White Noise maar zeker ook Everything Everywhere All At Once – de meningen hier vaak vernietigend zijn met meestal dezelfde kritiek: het is allemaal belachelijke onzin en totaal ongeloofwaardig, het is onsamenhangend, vliegt alle kanten op en is een niet te volgen samengeraapt rommeltje. Vaak wordt de film betiteld als de slechtste film aller tijden en haalt men het einde van de film zelfs niet eens.

Ik denk dan altijd: wat jammer dat men met geheel verkeerde ogen naar de film heeft gekeken en – inderdaad – geen idee heeft waar men naar heeft zitten kijken. Ik denk dat film – parallel aan goochelkunst en illusionisme – groot en populair werd door z’n modernistisch vermogen een illusie te creëeren: men ziet op het doek een trein op zich afkomen en wil bijna wegduiken omdat het zo realistisch oogt. Mensen zijn dan ook gewend door een film even in een ander leven ‘gezogen’ te worden, ongeacht of het een romantische film is waarbij men meehunkert en het eigen hart voelt breken, een actiefilm waarbij men ervaart hoe het is om aan een vliegende helicopter te hangen of een horrorfilm waarbij men doodsangsten uitstaat.

Als men met zo’n verwachting naar een postmoderne film gaat komt men bedrogen uit. Een postmoderne film wil geen illusie scheppen maar veeleer de illusie van film doorprikken: het reflecteert op het medium van film – schept dus ‘ironisch’ afstand – en gebruikt filmclichés als metaforen om iets te zeggen over de wisselwerking tussen de toeschouwer en waar die naar kijkt en het door elkaar lopen van werkelijkheid en fictie in de maatschappij. Het ondermijnt bewust het modernistisch geloof in een ‘wezen’ achter de verschijning dus in een stabiele werkelijkheid of kern achter de illusie of ontwikkeling en vertelt daarom bewust het verhaal fragmentarisch of incoherent met eindeloze zijpaden: er is immers niets wat de werkelijkheid bijeen houdt c.q. elke eenheid of betekenis is een creatie of interpretatie. Bovenal is de postmoderne film aldus bewust vervreemdend in plaats van illusionistisch: het vertrouwde wordt bizar en het bizarre blijkt werkelijkheid.

Natuurlijk hebben mensen het volste recht te gruwen van postmoderne films met hun vervreemdend karakter en filosofische reflecties en gelaagdheden. Maar dan kunnen ze beter deze films mijden – er zou de waarschuwing ‘let op: postmoderne film’ moeten worden geplaatst bij deze films – in plaats van zo’n film te beoordelen als ware het een moderne film en kritiek te uiten die aldus de aard van de film miskent en daarom net zo irrelevant is als bv. de kritiek dat de satire over Reynaert de vos een belachelijk verhaal is omdat dieren niet kunnen praten.

Ik ben nog niet echt mee wat men verstaat onder een postmoderne film. Op wikipedia geeft men voorbeelden van C'era una volta il west over Pulp Fiction tot The Matrix. Maar ook films als Shrek, Lost in Translation, Akira, Momento, Who framed Roger Rabbit, Playtime en Forrest Gump worden genoemd. Ik zie geen enkele lijn tussen die films. Misschien moet ik me er nog wat meer over informeren...

Postmoderne film is niet een genre zoals western of science fiction: het is een geheel nieuwe categorie of fase in de filmgeschiedenis waarvan het overigens een kenmerk is dat het graag alle genres door elkaar gooit (op alle mogelijke manieren dus ook hoge en lage kunst, oud en nieuw, etc). Zowel Wikipedia als ik hierboven leggen al wat uit wat postmodernisme in de film betekent en ik denk dat het belangrijkste is dat een postmoderne film als het ware zelfbewust is en daarmee ook afstand schept ten aanzien van zichzelf. Bv. een tekenfilm over een eendje dat iets beleeft wordt postmodern als het eendje bv. zegt "ik ben slechts een tekening": een moderne film zou dat nooit doen omdat je dan de illusie verbreekt maar de postmoderne film wil juist de illusie verbreken om te laten zien dat film slechts een bedachte constructie is. Ik vermoed dat daarom juist postmoderne films zoveel irritatie wekken: ze halen je bewust uit het verhaal om je bewust te maken van waar je naar zit te kijken.

Vanwege die afstand die het ten opzichte van zichzelf heeft, reflecteert de postmoderne film niet alleen zelfbewust op zichzelf met vaak ook 'citaten' uit of knipogen naar eerdere films waarmee het laat zien dat het zich bewust is van zijn plaats in de geschiedenis van het medium, maar ook de chronologie wordt losgelaten hetgeen ook past bij onze postmoderne beleving waarin alles gelijkwaardig bij elkaar komt in het 'nu': op TV zappen we van nieuws uit Oekraïne naar een spelshow naar een cartoon uit de jaren '50 en ik luister naar een pophit dat nu op nummer 1 staat en daarna naar een gouwe ouwe en daarna naar een strijkkwartet van Beethoven en een opera van Handel etc. Zo ook kan in een postmoderne film over bv. het leven van Jezus opeens Batman verschijnen en kan men elementen uit alle genres door elkaar gooien. Dat maakt postmoderne films zo'n "rommeltje": de titel van de film Everything Everywhere All At Once geeft dus al meteen een kenmerk van het postmodernisme dat juist realistisch is omdat zo ook ons leven is geworden (waar die film dan ook over gaat).

Over de filosofie van postmodernisme en de postmoderne filosofie heb ik nog eens dit hele verhaal geschreven:

Over postmodernisme – Apollinische essays - apollinischeessays.wordpress.com.

Interessant dit. Naar aanleiding van jouw verhaal, De Filosoof, komen wel wat titels bij me boven, waarin de 4th wall wordt doorbroken: een personage spreekt de kijker direct aan en reflecteert op wat hij meemaakt, waarmee inderdaad de illusie die werd gecreëerd, wordt doorbroken. Volgens mij een duidelijk voorbeeld van post-modernisme. Voorbeelden hiervan zijn: Deadpool en House of Cards.

Een andere titel die bij mij boven komt is Scream, waarin de personages het hebben over allerlei horrorfilms en de clichés daarin, waarmee ze de kijker er bewust van maken dat ze weten in wat voor film ze zitten.