Der Letzte Mann (1924)

De kleren maken de man, zegt men wel eens. Dat geldt zeker voor het personage dat Emil Jannings hier neerzet. Zijn uniform als portier van een luxehotel is een statussymbool. Z'n indrukwekkende snor is nog in de stijl van keizer Wilhelm. Vaak is er een lichtbron in beeld, waardoor het contrast tussen licht en donker groter wordt. Hij woont in een arme arbeidersbuurt, maar werkt in een omgeving waar kaviaar, champagne en glimmende schoenen de norm zijn. Wanneer hij wegens ouderdom gedegradeerd wordt naar een uitbolbaantje zonder uniform, wil hij de realiteit niet onder ogen zien. Je ziet hem lichamelijk ineenkrimpen. Hij wordt uitgelachen door de roddelaars. Z'n vertroebelde waarneming onder invloed van alcohol wordt getoond. Hij dagdroomt dat hij een zware koffer met één hand op kan tillen. Het einde, waarin het cliché van de onverwachte erfenis gebruikt wordt, komt over als een onrealistische. wensdroom.

Dat F.W. Murnau veel meer is dan een horroricoon wist ik al sinds bekijken van Sunrise. Bij Der Letzte Mann werd me al snel duidelijk dat het ook hier gaat om de verfilming gaat van een diepmenselijk verhaal, en artistiek op héél hoog niveau. Briljante regie en camerawerk van Murnau en cinematograaf Karl Freund. Het pov openingsshot is al meteen top en ik had meteen de neiging om de film stil te leggen en het shot opnieuw te bekijken. De camera van Freund is uiterst beweeglijk en lijkt geen hindernissen te kennen. Eveneens briljant is de weergave van het delirium van Emil Jannings en zijn neergang tout court. Emil Jannings speelt zijn rol schitterend trouwens, waarbij de inhoud van het verhaal, de act van Jannings en het visuele werk van Freund en Murnau één geheel vormen zoals dat idealiter altijd zou moeten zijn in film. En dit alles zonder tussentitels! Ik zag dus voor mijn ogen een meesterwerk ontrollen … gedurende de eerste 70 minuten. Toen echter kwam de epiloog en die sloeg als een mokerslag het hele opgebouwde fragiele meesterwerk in wording aan diggelen met een pompeuze ongeloofwaardige finale, als een tang op een varken aan de film geplakt. Eender welk einde - of de film laten stoppen net voor de epiloog - was voor mij beter geweest dan het einde waar Emil Jannings niet zomaar een beetje meer geluk dan voorheen heeft, maar eventjes onverwacht erfgenaam is van een overleden oliemiljonair, op een totaal ongeloofwaardige manier. Het kan best zijn dat men dit soort einde nodig vond in die onzekere tijden van de Weimarrepubliek, maar voor mij is daarmee een meesterwerk gesneuveld met de eindmeet in zicht.

Een heel fijn stukje stille cinema. Der Letzte Mann is prachtig gefilmd, met voor die tijd enkele ingenieuze stukjes camerawerk (dat gebouw dat hallucinant op het hoofdpersonage lijkt af te komen, bijvoorbeeld, knap!) en een heel sfeervolle set-aankleding. Die openingsscène aan de ingang van het hotel, met de hele drukte op de straat en in het hotel en de eerste blik op het leven van het hoofdpersonage, greep me meteen helemaal vast. Het is natuurlijk een relatief andere mindset dat je nodig hebt bij het kijken van een stille film, en het vergt misschien een beetje meer actief inlevingsvermogen om het personage volledig te 'vatten', maar Der Letzte Mann is daar in ieder geval nog heel laagdrempelig in. Je wordt meteen meegesleurd naar een apart universum dat tegelijkertijd toch ook heel herkenbaar is, en het is absoluut niet moeilijk om anderhalf uur mee te gaan in het leven van onze ex-portier. Regisseur Murnau weet zijn publiek zonder problemen geboeid te houden. Het tempo ligt traag (al is dat een beetje aan anachronistische uitspraak natuurlijk, bekeken vanuit ons 'hedendaagse' perspectief), maar dat hielp juist om volledig in de wereld van het hoofdpersonage te geraken, en mee te leven met zijn tegenslagen en gelukjes. Emil Jannings portretteerde de portier ook fantastisch, wat een gezichtsexpressies, mimiek en gestiek. Bovenal is het hij die je als kijker helemaal meesleurt. Over de laatste tien minuten heb ik iets dubbelzinnigere gevoelens; dat hele happy ending hoefde zo niet per se voor mij. Een iets negatievere uitkomst had hier beter gepast, en in principe geeft de regisseur dat in zijn tekstje ook zelf toe. Maar bon, het zij de film vergeven, en het is geen grote smet; slechts een kleine sfeerbreuk misschien. 3.5*.