Joost Zwagerman: Voor Alles Bang Geweest (2018)

Prima documentaire die tegelijk als een puzzel voelt over de hoofdvraag waarom Joost Zwagerman zelfmoord heeft gepleegd. Als ik op basis van wat de ‘talking heads’ allemaal over hem vertellen de puzzel probeer te leggen dan denk ik dat Joost Zwagerman totale controle zocht en voelde daarin te falen. Daarmee toonde hij zich een echte kunstenaar: als kunst het opleggen van je wil aan de werkelijkheid is (om die te vervolmaken) dan kon Zwagerman goed zijn angsten (om die controle te verliezen) uiten in poëzie en vanwege zijn grote kennis goede essays over kunstwerken schrijven maar zelf een wereld bouwen in de vorm van een roman lukte hem minder goed. In het verlengde daarvan zocht hij erkenning als (groot) kunstenaar en controle over zijn leven dat echter door z’n vingers glipte: hij werd manisch-depressief en egomaan waarin hij een wereld schiep waarin hij altijd gelijk had en hij werd geobsedeerd door zelfmoord als uitdrukking van dat falen, zowel als gebeurtenis die je alleen achter laat (als een ander eruit stapt) als als eigen uitdrukking van dat falen (door er zelf uit te stappen). Dat hij mordicus tegen elke hulp bij zelfdoding was onderstreept alleen maar zijn ziekelijke zucht naar controle en perfectie: het leven moest perfect zijn (of zijn zoals gewild en gepland) en hij bleef in die zin tot het einde tegen de chaos strijden terwijl paradoxalerwijs juist die houding alleen maar tot falen kon leiden waarbij zelfmoord de enige mogelijkheid bood om ten langen leste nog grip op het eigen leven te krijgen.

Schrijver Joost Zwagerman was 51 jaar oud toen hij op 8 september 2015 een einde aan zijn leven maakte. Vanwege zijn welbespraaktheid en buitengewone kennis op het gebied van literatuur en poëzie was hij een vast gezicht op de Nederlandse televisie. Collega’s en vrienden kijken terug op hun tijd met Zwagerman volgens het devies “over de doden (bijna) niets dan goeds.” Verbraak vult de gesprekken goed aan met televisiebeelden van Zwagerman, maar had het onderwerp wel iets kritischer mogen benaderen.