Als Ik Mijn Ogen Sluit (2024)

De moeder van Pieter van Huystee overleefde zelfde de Jappenkampen en zowel als zijn zus betreuren het dat ze nooit met hun moeder gesproken hebben over haar ervaringen, ook al om te begrijpen hoe dat hun eigen leven heeft beïnvloed. In deze documentaire spreekt hij enkele van de laatste overlevenden, waarbij opvalt dat ze ze hun verhaal vooral niet deden omdat zij het niet zo zwaar zouden hebben gehad als de overlevende van de concentratiekampen. Van Huystee laat de vrouwen eerst een beeld schetsen van Indonesië voor de bezetting, daarna lijkt het alsof hij iedereen maar heeft laten praten in de hoop dat hij er achteraf wat structuur in aan kon brengen. En dus bestaat het uit korte anekdotes en gaat het nooit de diepte in. Bovendien was het perspectief van een man welkom geweest.

De rechtvaardiging of aanleiding van deze documentaire over de vrouwen en kinderen in de Japanse kampen op Java is dat het verhaal altijd weinig aandacht heeft gekregen: het leed van de Joden was immers erger omdat die systematisch werden vernietigd en zelfs binnen de Indische gemeenschap werd er niet over gesproken omdat de mannen meteen “Ja, maar…” zeiden, waarmee ze erop wezen dat ook hun leed – mannen werden immers gemarteld en vermoord – onvergelijkelijk groter was. Evengoed is het nu ‘eindelijk’ vertelde verhaal van de inmiddels zeer oude vrouwen die in de kampen zaten interessant en indrukwekkend en wordt dat verhaal, geïllustreerd met tekeningen, door de documentaire prima verteld. In het begin leken de kampen onschuldig maar de Japanners legden een militaire discipline op die natuurlijk vooral voor de kinderen moeilijk was vol te houden en die daarom zowel de vrouwen als de kinderen veel angst inboezemde. De Japanners waren zelf ook gedisciplineerd en een Japanse soldaat die tegen de regels in een vrouw benaderde kreeg de kogel, maar een commandant maakte gebruik van het hiaat dat jonge meisjes niet onder het verbod vielen… Troostmeisjes komen slechts impliciet aan bod omdat de geïnterviewde vrouwen zelf geen troostmeisjes waren: ze meldden slechts dat Japanners de aantrekkelijkste vrouwen eruit pikten en elders brachten; het grootste trauma was het wegvoeren van de oudere jongens. Er werden steeds meer vrouwen en kinderen in de kampen gebracht over wie de schaarse ruimte en voedsel moest worden verdeeld zodat uiteindelijk sommigen de hongersdood stierven. Kortom, interessant en indrukwekkend en toch had ik bij het einde ook iets van “ja, maar” want, zoals de vrouwen zelf vertellen, werden ze langzaam naar de vernietiging gedreven, die op Borneo zou moeten plaatsvinden, maar kwam met de atoombommen op Japan opeens de redding omdat die de oorlog onverwacht snel beëindigden. Zo bleef hen de absolute horror die de Joden of de mannen ondergingen toch bespaard.