Dicht bij Vermeer (2023)

Het is interessant om experts te horen vertellen over kunstwerken, maar veel kunstdocumentaires gaan helaas meer over onbelangrijke personen erom heen zoals in dit geval wanneer een tentoonstelling over Vermeer het uitgangspunt is: we leren veel over de mensen die in een museum werken en een tentoonstelling organiseren maar weinig over Vermeer en zijn werk. Nu is Vermeer een mysterie – ‘de Sfynx van Delft’ – maar er moet toch wat over z’n werk te vertellen zijn want we krijgen wel te horen dat er bibliotheken vol over Vermeer en z’n werk is geschreven. Gelukkig krijgen we wel wat te horen over Vermeers werk, met name door het enthousiasme van de deskundigen die spontaan gaan huilen als ze over de genialiteit van Vermeer praten en door lange uitweidingen over sommige werken waarvan niet zeker is of ze van Vermeer zijn en of ze dus in de tentoonstelling horen. Maar misschien heeft Vermeer ook weinig woorden nodig: z’n schilderijen spreken zelf, al is het in raadselen want niet alleen is het kenmerkend voor Vermeer dat hij in een hoek van een alledaagse kamer een alledaags tafereel omtovert tot een miniatuurwereld die vanwege een zorgvuldige compositie van vormen en kleuren als een soort voorloper van abstracte kunst los lijkt te staan van de werkelijkheid maar ze vertellen ook een verhaal – omtrent meestal een vrouw zodat hij ten hede dage ook een feministische interpretatie krijgt – waarnaar de toeschouwer moet gissen. Het mysterie lijkt inherent aan z’n werk (en z’n persoon) en dat maakt mede z’n werk zo fascinerend.

Deze documentaire volgt Gregor J.M. Weber tijdens de voorbereiding op een tentoonstelling van de werken van Johannes Vermeer in het Rijksmuseum in Amsterdam. Een bijzonder lastig opgave, want van er zijn maar 37 werken toegeschreven aan Vermeer en over 16 daarvan bestaat twijfel over de authenticiteit. Weber moet reist de wereld af om andere musea over te halen hun werk te lenen en laat de authenticiteit van enkele twijfelgevallen onderzoeken. De druk is zichtbaar en zorgt voor de nodige dramatiek, maar we zijn ook getuige van de oprechte bewondering voor Vermeer en de gevoelens die loskomen bij het vasthouden van een meesterwerk. En aan de hand van specialisten krijgt ook de leek inzicht in wat Vermeer zo uniek maakt en hoe je een meesterwerk kunt onderscheiden van een middelmatige imitatie.